X
تبلیغات
چناق

چناق
 
سنی تاری بایرام خانیم

راضی اولما من اوتانیم

بایرام دا یوخدور تومانیم

گئت تبریزه، گلمه بیزه

من ده یوخ حوصله بایرام!

الیم بوشدور هله بایرام!

شیل اولاسان بئله بایرام

گئت تبریزه، گلمه بیزه

بایرام اگر گلسن بیزه

بیر شال گتیر قارا قیزه

گتیرمه سن، گت تبریزه

گلمه بیزه، گلمه بیزه

گلسن بیزه آغام جانی

باشین یاررام، آخار قانی

اوغلانین یوخدور تومانی

گئت تبریزه، گلمه بیزه

گؤرسن آخیر چرشنبه‌نی

سؤیله اینجتمه سین منی

پلووون یوخ یاغی– دنی

گئت تبریزه، گلمه بیزه

ساققیزی سالمیشام انگه

اوغلان گتدی منی تنگه

پول یوخدور وئرم فیشنگه

گئت تبریزه، گلمه بیزه

بایرام! واللاه یوخدور ناریم

یاری گورمه یه آپاریم

نار وئرمه سم، کوسر یاریم

گئت تبریزه، گلمه بیزه

وارلی یئییر یاغلی چیلوو

یوخسول چکر، غصه– خینوو

بیزده یوخدور، خوروز پیلوو

گئت تبریزه، گلمه بیزه

یوخسول مین درده توش اولار

مئی ایچمه دن سرخوش اولار

تبریز حالواسی خوش اولار

گئت تبریزه، گلمه بیزه

معجز شبستری

shear.blogsky.com


[ چهارشنبه چهاردهم تیر 1391 ] [ 10:22 ] [ جلال ]

دینجل سین

قوی اوپوم گوزلرووی بلکه اورک دینجل‌سین

سن ده بیر کلمه دانیش منده دیلک دینجل‌سین

قوزا یئردن باشوو سال قولومون اوستونده

قؤل دولاشسین بویونا یانقی بیلک دینجل‌سین

باشووا دونمه‌ده یورقون دگیلم آمما آخی

اؤت قالا بیر دفعه وورقون کپه‌نک دینجل‌سین

پیشمیشم گون آلوویلا دؤداغیم قوپ قورودو

سنده بیر دامجی دامیز ساخسی سه‌نک دینجل سین

شاعیر: شریفه جعفری

**

گوزلرینین قاره سینه

سوگیلیم زولفون توکوبدور گینه اول شانه سینه 

قوربانام زولفونه هم زولفو گزه‌ن شانه سینه 

گئجه گوندوز گزرم دلبریمین کویینی من 

...چونکی یوخ منده لیاقت گئدم اول خانه سینه 

دالیسیجان دوشرم فیکر و خیال ایلیه‌رم 

دوشجکدیر پس هاچان سایه‌م اونون سایه سینه 

حوری جنت ده گرک دیر گورورم حوری‌نی من 

تا کی گوزلر ساتاشیر گوزلرینین قاره سینه 

دوزدی غمزه اوخونون یاره‌سی کار ائتدی منه 

لاکین آرزوم بو دی کی مرهم اولوم یاره سینه 

من گونش اولسام اگر سنده گرک مهپاره 

چونکی یئتمز اول گونش سئودیگی مهپاره سینه 

شاعیر: الهامی علمداری

**

کور اغلو

بسله‌ییب دیر سینه سینده چیلخا عصیان‌لار کوراوغلو

قالدیریب دیر گؤزلرینده قانلی طوفان‌لار کوراوغلو

دالغا دالغا آغ بولودلاردان قیرآت‌لان ایسلانیب‌دیر

اورمان اورمان هایلاییب‌لار بارلی نیسان‌لار کوراوغلو

پوتقو پوتقو کیشنه‌ییب آت شئه‌لی یول لاردان کئچیب دیر

چیرپینیب‌دیر چنلی بئل باغریندا وولقان‌لار کوراوغلو

دالغالاندیرمیش عدالت بایراغین آل یوردو اوسته

مین‌لر عشق اولسون گتیرمیش تازه دوران‌لار کوراوغلو

تا گؤروب‌لر قان قیلینجین آل گونش‌ده پارلادیب‌دیر

سسله‌ییب‌دیر جان جییردن، زوغ زوغ اورمان‌لار کوراوغلو

تورپاق اوسته لاله‌لردن ژاله ژاله عشق آخاندا

سؤیله‌ییب قان‌لار کوراوغلو، دینله‌ییب جان‌لار کوراوغلو

وار آدین زنگین قوپوزلاردان یاییلمیش ماهنی ماهنی

هایدی بوی بوی سؤیله‌ییب‌لر اسکی دستان‌لار کوراوغلو

بوردا بیر سورگون آتین کیشنرتی سسی داغلاردا قالمیش

آختاریرلار هئی اودور ائل‌لرده کروان‌لار کوراوغلو

کاظم نظری(بقا)

***

دگمز

مین مین اوجالان قصر بیر آلچاق داغا دگمز

ظلم اوسته دوران قله اسن چارداغا دگمز

یوز پارچا تیکان‌لیق دره باغبان باخیمیندان

بیر باغچا قرنفیل بیتیره‌ن توپراغا دگمز

حشمت‌لی سرای لاردا کی مرمر پاسیولار

دامان طبیعت‌ده حصار سیز باغا دگمز

اشداد الی‌نین زینتی قیمت‌لی بیلرزیک

احراره ده‌میرده‌ن دوزه‌لن قولباغا دگمز

بی غیرت آدام قصرده اگلش‌سه ده آنجاق

زندان‌دا شهامت‌له یاتان دوستاغا دگمز

هر بیر یاراماز قولدورا تعظیمه‌انن باش

ظالم باشینا اندیریله‌ن توخماغا دگمز

ناحق لره یاردیم‌لیقا قالخان یوموروق‌لار

حق اوسته گناه‌سیز چکیلن دیرناغا دگمز

ایش گورمه‌ین آرتیق یئیه‌ن آغ جانلی بیله‌ک‌لر

بیر ایلمه سالان خیردا قابار بارماغا دگمز

هرگون بو فنا دهرده مین رنگه دوشن‌لر

یئل‌لن دولانان یئرده گئده‌ن یارپاغا دگمز

بو جرم و جنایت یئری‌نین جاه و جلالی

مولا بویوروب بیرجه جیریق باشماغا دگمز

خوشدور بو شعار: آزیاشا انسان یاشا«صادق»

چوخ چوخ یاشایان گورموشم اوچ مترآغا دگمز

علی عسگر صادقی(صادق) اردبیلی

 shear.blogsky.com




 





 




[ چهارشنبه چهاردهم تیر 1391 ] [ 10:21 ] [ جلال ]

سواره تیغ برق افشان

سواره تیغ برق افشان الینده فکری دعوا دور

مرصّع دور لجامی، مرکبون زینی مطلّا دور

قزل جوشن وار اگنینده جلال و شأنی اعلا دور

حسین ابن علی روح نبی دلبند زهرا دور

بو وصفیلن گلوب میدان جنگه حیف تنها دور

 

سلاح جنگینون هر قطعه سی میراث سلطانی

رسول اکرمون درّاعه و دستار شایانی

جناب حمزه نون گوهر نشان نُه قبّه قلخانی

علی المرتضی نون ذوالفقار تیز و برّانی

طلابفت و جواهر کوب یک قبضه دو پهنا دور

 

هوایه ذوالجناحون نعل آلتدان کیمیا قالخار

کانّه دنده ی سوهانیدن مغز طلا قالخار

نئجه لاهوته گور ناسوتیدن نور خدا قالخار

سوسوز لبلردن اما کلمه‌ی انّی فدا قالخار

کنایه بو مبارک کلمه دن ذبحاً عظیما دور

 

حسینه خارجی آدی قویوبدور زاده ی هنده

شریحون خط و امضا سیله تکمیل اولدی پرونده

او حکمون رو نوشتین یازدی اوراقه نویسنده

سراسر مملکتده ائتدیلر پخش و پراکنده

حسینون قتلی گویا مسلمینه فرض ایفا دور

 

یزیدون حیطه‌ی حکمینده اسلامی اولان یئرلر

نقاط آسیاده چینه پیوسته نئچه کشور

حدود غربده اقیانوس اطلس، موج آور

شمالاً انتهای سیبریه مرزیدی سرتاسر

جنوباً استوائی خطه تاریخ حکمفرما دور

 

حبش نزدیک خط استواده خاک آفریقا

اروپاده فرنگستانیدن بیر حَد مستثنی

شمالیده وین اطریشده پاتختدور حالا

هنودستاندا پاکستان فعلی خطّه‌ی زیبا

قدیمی نقشه لرده بو ممالک نصف دنیا دور

 

بو وسعتده ممالک ده دهستان واردی شهرستان

گله هرتک تکیندن اون نفر تشکیل تاپار ملیان

فریضه بیلدیلر حکم شریحی مردم نادان

بلا صحراسینه لشکر شتابان اولدی هر یاندان

گوروندی روز عاشورا قشون چوخ موج دریا دور

 

شیوخ نهروان قرآن حمایل آلنی برجسته

سُنین نیزه‌لر بنذر زبان افعی مسته

سه شعبه تیر و پیکان جعبه دانلاردا نئچه دسته

قلجلار سوولانوب قول چمرانوب دامن بئله بسته

امام ئولدورمگه الله اکبر گور نه غوغا دور

 

نقاب اعرفونی آتدی وجه الله جمالیندن

او نابینالر آلسون فائده شمع وصالیندن

یاغاردی دُرّ ابیض لعل و یاقوت اتصالیندن

اولون آگه جماعت سیز حسینون شرح حالیندن

بابام احمد آتام حیدر آنام زهرای کبرا دور

 

ندای اعرفونی دفعتاً ناقص قویوب لشکر

آیاقلار بیر بیرینه دگدی سسلندی اوزنگی‌لر

نئجه آهن دوگنده سسلنور دکان آهنگر

پیاده صف لریندن ظاهر اولدی مختلف سسلر

امامون حجتینه بو هیاهو عذر بی جا دور

 

بو وضع نامناسب شهریاری ائله دی وادار

او قومه بیر نمونه قدرتیندن ائله سین اظهار

بویوردی ایها الجند الشاطین اسکتوا زنهار

واریمدور اقتداریم روحوزی الآن ائدیم احضار

منیم حکمیم تمام انفاس و ارواح ایچره مجرا دور

 

نشست ائتدی او دم رعب امامت نحس دللرده

تصرفله قوروتدی قوّه‌ی روحی بدنلرده

پیاده یا سواره دوردی ساکت دوردوقی یئرده

یونولمیش داش تک هیکل‌لر صف اندر صف برابرده

فنا آیینه سینده هر بیری بیر صورت لا دور

‌ 

بو قدرتلن سیزی ائتدیم مخیّر اوچ سوزه لشکر

گورون ذی نفع سوز هانسیندا اجرا ائیله یین سیزلر

قیتسون یثربه منع ائتمیون تا آل پیغمبر

وئرون یا بیر بیچیم سو تشنه دور تشنه یانور لبلر

و یا گنجیمه گلسون بیر به بیر کیم مرد هیجا دور

 

قبوله یتمدی افسوس شرط اول و ثانی

اوچومجی شرط قانون عرب جلب ائتدی اعدانی

شجاعان مبرّز گلدی دوتدی راه نیرانی

او روباهان کم جرئت تانیدی شیر میدانی

غراب بی هنر هاردان حریف رزم عنقا دور

 

گوروب سعداوغلی تاپماز قصدی بو ترتیبلن انجام

وئروب فرمان یئریندن اوینادی نیروی خون آشام

قشون واحدلری جنگ وجود واحده اعزام

او غیر عادلانه حمله که اونلار ائدوب اقدام

نه قانون عرب طرز رسم ترسا دور

 

نئجه پوره وئرور یای فصلی پشَه شهد ناب اوسته

اونون مثلینده لشکر حمله گتدی اول جناب اوسته

نئجه بیر خشمگین شهباز اوچار فوج غراب اوسته

اونون مثلینده حضرت زیندن قالخوب رکاب اوسته

ملخ دن موردون زنبوردن شیره نه پروا دور

 

دوه‌لر صیحه سی آت شیهه سی آواز واویلا

عربلر سسلنور طبل و دهل گرهاگر اعدا

طنین اندازی دی آفاقه صوت غرّش و عرّا

او ساعتدور اهم ساعت ساعات عاشورا

هامی قدّوسیان حیرتده مشغول تماشا دور

 

هوانی توز دونوب یئللر اسور صحرا اولوب طوفان

زرهلر سسلنور اوخلار یاغور ردّ ائیله ییر قلخان

پاریلدار تیغلر آت دیرناقیندان برق اولور تابان

حسینون صولتی فرداً به فردین ائیله ییب لرزان

گوروندی هرباش اوسته بیر حسین بیر تیغ برّا دور

 

انا بن راکب الرفرف مقیمالعرش بالنعلین

انا بن ضارب السیفین انا بن صاحب الرمحین

انا بن فاتح خیبر انا بن فارس الصفین

انا بن سیّد الکونین با کی العینین

قریشون افتخاری خانه زاد حیّ یکتا دور

 

ابی مخنف دئیر بیر گوشه ده دور دوم تماشایه

حسینون سینه سین گوردیم نشان تیر اعدایه

اوخا پیوند اولوب اوخ تپراقا اوخلار سالوب سایه

یوخیدی یاره سی دالدان دلیلیم وار بو معنایه

او حضرت غیر فرّار اوغلیدور کرّار اعدا دور

 

قناد آچمیشدی اوخدان اوخشیوردی مرغ پرداره

زره منفذلریندن قان آتاردی مثل فوّاره

محاسن مولریندن قان سوزردی زین زرداره

اولوبدور ذوالجناحون سینه بندی سینه ده پاره

بویانمیش راکب و مرکوب چون یاقوت حمرا دور

 

بو حالتدن عجب‌تر حیرت آور بیر بو مطلب دور

اؤلوب قارداشی اوغلی لشکری قانه مخضب دور

قالان تنها اوزی دور بیر قلج دور بیرده مرکب دور

سسینه سس وئرن عورت اوشاقدور بیرده زینب دور

بو اوصافیله اعدا افکن و ضرغام غرّا دور

 

روایتدور چکردی اول جناب هر نعره که دلدن

مبارزلر وئروردی اختیار مرکبی الدن

چکیلدی کوفه سمتیتنه قاچان لشگر مقابلدن

کنار اولدی او ساعت نور حق ظلمات باطلدن

بلی دیجوردن شمس جهان آرا مبرّا دور

 

قیتدی مرکز میداندا دوردی مفخر لولاک

آلیشمیشدی حرارتدن اورک، عطشان دوداقلار خاک

قوری تخته کیمی آغزیندا دیلدن سس اولور ادراک

خطابی لشکر سفیانه من الما دور

 

کئچوردی بیر نفر سیّاح دنیاگرد گردآلود

الینده چوبدست آشفته مو چالاک و ره پیمود

حمایل گردنینده سو دولی بیر قمقمه موجود

غذا و قوتی همیانینده مست باده‌ی مقصود

زمین کربلاده گوردی بیر محشر هویدا دور

 

داغیلمیش حربگاهه قولدی باشدی دوغرانان پیکر

دایانمیش نیزیه بیر سیّد وظلوم و بی یاور

دوداقینده دیلینی گزدیرور گویا که سو ایستر

ولی تشخیص اولونماز پیکری پیکاندور اعضادور

 

چیخارتدی کیسه دن بیر ظرف چوبینه شتابیلن

همان ظرفی لبالب ادی فی الفوری آبیلن

مقابل اولدی سیاح احتراماً اول جنابیلن

ایکی الده تعارف ائتدی عذر بی حسابیلن

دئدی آل ای غریب ایچ بو سوئی خیلی گوارا دور

 

او میراب بهشتی ساقی کوثر دلارامی

کمال لطف ایلن سیّاح الیندن آلدی اول جامی

سوئی سپدی یئره سو ایچمدی بو تشنه هنگامی

ایکی انگشت آرا سیندان ائدوب سیّاحه اعلامی

بویوردی گور نه عالم سیر ائدورسن هانسی ماوا دور

 

امامون امرینه تسلیم اولوب سیّاح خوش کردار

چکیلدی پرده‌ی غفلت گوزیندن کشف اولوب اسرار

باخاندا بیر مکان گوردی مشجر گلشن و گلزار

ریاض جنت فیها عیون تجری الانهار

قدح‌لر الده شربتلن دولی آماده حورا دور

 

دوباره ائیله دی سیّاحی آگه سرّ پنهاندان

توکوب سو جامینه بیر قبضه حضرت ریگ میداندان

قاماشدی مرد سیّاحون گوزی برق درخشاندان

دولی گوردی سو جامین گوهر و لعل فروزاندان

تمام الماس و مرجان و زبرجد درّ لالا دور

 

گورنده بو ایکی اعجازی غیبون پرده داریندن

تعجب ائیله دی شاهون عجایب اقتداریندن

بو ایستی بو عطش بو قدرت و صبر و وقاریندن

ییخیلدی ذوالجناحون اوپدی سُمّ خاکداریندن

دئدی جانیم سنه قربان بو نه سرّ معما دور

 

بویوردی من امام عالمینم ای سعادتمند

فراتی قادرم آب حیاته ائیله‌م پیوند

علی اوغلی حسینم من بلاده شاکر و خرسند

اوزوم اوز رغبتیمله دام عشقه اولمیشام دلبند

شهادت شاهده شیرین‌تر از شهد مصفّا دور

 

بودور علت بو قدرتلن بئله عطشانم ای سیاح

یازیلمیش عهدناممده سوسوز قربانم ای سیاح

مقصرلر پناهی محرم دیوانم ای سیاح

عزاداره جزاده شافع عصیانم ای سیاح

بهشت اهلی دی کیم اهل بکا و او تباکا دور

 

شهادت امری صادر اولمادی سیاحه مولادن

شفاعت قولین آلدی آغلادی گئتدی او صحرادن

دولاندیردی لجام مرکبی حضرت او ماوادن

وداع آخرین قصدیله اندی تلّ بالادن

او تلّی که میان عرصه و اخیام طاها دور

 

خانم زینب دئییر خیمه قباقینده باخوردوم من

گوروم آیا حسینیمله نه رفتار ائیلیه ییر دشمن

سرازیر اولدی بیر تپراقلی طوفان تلّون اوستیندن

گلور توز درک اولونماز بو نه توزدور قوزانور یئردن

توز ایچره آت ایاقینون صدای نعلی پیدا دور

 

تعجب حالیله دقت ائدردیم تا ندور مطلب

یاخونلاشدی توز آیریلدی نمایان اولدی بیر مرکب

آت اوسته پارچا قاندان غیری بیر زاد گورمدیم یا رب

صدا گلدی علیکن السلامی اختی یا زینب

تانیدیم لهجه سیندن کیم حسین بو لفظه گویا دور

 

سیزی اللهه تاپشوردوم بویوردی شاه بی لشکر

داخی یوخ صحبته فرصت منی زهرا آنام گوزلر

فراز عرشدن جدّیم پیمبردور منی سسلر

قیامتده عزاداریم اگر من گئتمسم نئیلر

بو باش بو جان لو پیکر قیمت مقطوع سودا دور

 

ائله سرعتله آت سوردی حسین میدان دعوایه

نه زینب یادینه دوشدی نه باخدی آه لیلایه

دالیجان منده یوز قویدوم گوزی یاشلی او صحرایه

دئدیم قارداش قسم وئرره‌م سنی مظلومه زهرایه

حسین جان بیر توقّف قیل باجون صاحب تمنّا دور

 

حسینین ساخلادی یولدان شرار آهیلن زینب

یول اوسته قول بویون اولدی او شاهنشاهیلن زینب

ائدیبلر رمزلی صحبت ولیّ اللهیلن زینب

قیتدی خیمه سمتینه دل آگاهیلن زینب

او صحبتدن نتیجه هر بلالرده شکیبا دور

 

تمام ائت «یحیوی» تحریره یوخدور خامه ده یارا

فصاحتله بو نظم آبداری ائیله دون انشا

آپارسون فیض سرشارین مجالسده آتان یحیی

چکوب زحمت بساط کربلائی ائتموسن احیا

نقدری واردور آثارون آدون مشمول احیا دور

***

نوحه عاشورا

صحــرایــئ کــربــلاده، تــۇفانـدێ یـا محمـد

گؤنده‌ر کفه‌ن حۆسئینه، عوریاندێ یا محمد

 

یـوم-ی- عـزادی یـاران، یا روز-ی-عئیـد-ی-اضحـی

کـرب-وْ-بـلادی یـا رب، یا دشـت-ی-ذئبـح-ی-مینــا

برهـم دی نظـم-ی-عاله‌م، قان آغلار اهل-ی-معنا

ســر نئیــزه ده حـۆسئینیـن، باشـێ ائده‌ر تجه‌للا

گـــۆن بیر جیدانێـــن اۆستــه، تابانــدێ یا محمــد

 

عباسیمیــن کسیلـــدی، بــــازوی-ی-بــاوفــاســێ

باش کاسه‌سینده قاسیم، ایسلاتدێ توْی حناسێ

مئیــدانــدا یاتمێـــش اکبـــر، آغــلار قالێب آناســێ

خامــوش اوْلـــۇبـــدۇر اصغــر، حلقینده اوْخ یاراسێ

پئستــان اوْ شیـــر-ی-خــواره، پئیکــاندی یا محمـد

 

گلسیــن بــۇ سرزه‌میــن-ی-پــوْر اینقیـلابــه زهـــرا

گؤرسۆن حۆسئینین عوریان، دۆشمۆش توْرابه زهرا

سالسێــن یارالـــێ جیسمیــن تا رختیخـــابه زهـرا

غـرق ائیله‌سیـن یارسێن، سئیـل-ی-گــۆلابه زهــرا

فــرزنــده اشـــک-ی-مـــاده‌ر، درمــانــدی یا محمـد

 

شئمر-ی-جفا شوعارێن، آرتێرسێن حـق عذابیـن

یاندێردێ خئیمـــه‌گاهیــن، پیراهــه‌ن-وْ-طنــابیـن

تالان ائــدیب آپــاردێ، اجنــاس-ی-بی‌حئسـابین

پــرده‌نشیــن حره‌ملــه‌ر، الــده‌ن وئریـب نیقـابیـن

چؤللـــه‌رده باشـلار آچێــق، وئیــلانــدی یامحمـد

 

گل آخه‌ر اهل-ی-بئیتین، شامـه گئده‌ر پییاده

قوْلــلار طنــابه باغلـێ، غـرق-ی-غم-وْ-بـلاده

صـد پـاره نعشلـه‌ردیر، عوریـان دۆشـۆب آراده

وئرمیشله دسته-دسته، قۇشلار قاناد-قاناده

گۆلگــۆن بده‌نلــه‌ر اۆستـه، پررانـدی یا محمد

 

زهـرا نده‌ن دایانمێش، ترک ائیله‌مــه‌ز، جنانــی

بیلمــه‌ز مگــه‌ر اوْ خــاتۇن، اوْضاع-ی-کربــلانی

زینب قالێب کؤمه‌کسیز، سوزانـدی خانێمــانێ

اوْد دان چێخــاردا بیلمیـر، بیمــار-ی-ناتــوانــی

زینـب اوْ اوْد دان آرتێــق، سوزانــدی یا محمــد

 

بیــر آز قــابــاق گــؤرئیـدین، سـن نئینه‌وا چؤلینده

ضعف ائیله‌ییب حۆسئینین اؤز قانلێ مقتـه‌لینــده

نــه وار دیفــاعــه یــارا، نــه وار سیـــلاح الینـــده

نئیــزه بــرابــه‌رینـــده، اوْخــــلار مــوقــابیـلینـــده

سینـــه قێلێـــج دمینـــده، قلخــــانـدی یا محمــد

 

چکدین ایگیرمی اۆچ ایل، زحمه‌ت قییام-ی-دینده

وئرسین اوْ دینه تغییر، ایسته‌ردی ابن-ی-هینـده

بیر نئهضه‌ت ائتدی برپا، اوْغلۇن اوْ مـرد-ی-رینـده

سالـدێ اؤزۆن بـلایـه، ایسلامـی قێلــدێ زینـده

گــؤردۆ شریعــه‌تــونـــده،بـــوْحــرانـدێ یا محمـد

 

لوْمه‌عات-ی-طور-ی-سینا، گوْدال-ی-طوره گلمیـش

قــان پـرده-پــرده حاییــل، مئصبــاح-وْ-نــوره گلمیـش

معشوقینه یئتیشسین، عاشیـق حوضـوره گلمیـش

یوْخدۇر کمییه‌ت هرگیز، وحــده‌ت ظوهـوره گلمیــش

عبـدی اطعنـــی حتــــی، بـــــوْرهانــدێ یا محمــــد

 

شوْق-وْ-شعه‌فله تسلیم، اوْلدۇ حۆسئن قضایه

عبدیت-ی-خۇدانـی سئیـر ائتــدی پایــه-پایـــه

النفســـی مطمئنــــه شــأنینـــده دیــر بۇ آیه

فخر ائیله‌سین نقه‌دری، وار حققیــن انبیـایـــه

اوْغلۇن قبول اوْلۇنمۇش، قۇربانـدێ یا محمـــد

 

 

سن رحمه‌ت-ی-خۇداسان، محبوب-ی-ربی‌العزت

سن شافع-ی-جزاسان، دارای-ی-رحم-وْ-رأفه‌ت

اوْنــداکی حـؤکم-ی-حقلــه‌ن برپا اوْلۇر قییامه‌ت

اوْنــدا شفــاعـــه‌تۇنــلا قێــل یحیـوی‌نی راحه‌ت

مــوسته‌غـره‌ق-ی-خطـا-وْ-عوْصیاندی یا محمــد

***

در وصف حضرت عباس

صاحیب-ی-وقار عباس، میر-ی-تاجدار عباس

حیـدرین رشیـد اوْغلۇ، شیـر-ی-نامـدار عباس

 

چکدی نقشه‌ی-ی-جنگ، تۇتدۇ جنگه چون تصمیم

سینه‌ ایکی اللـه‌ر، شاهه ائیله‌دی تعظیم

آلدێ تئشنه سولطاندان، اؤز وظیفه‌سین تعلیم

رمز دفته‌رین سولطان ائیله‌دی اوْنا تسلیم

اوْلدۇ ائحتیرامیله‌ن خئیمه‌ده‌ن کنار عباس

 

بیر گئدیب آتێن تنگین، تۇتدۇ سر لجامینده‌ن

گلدی تا عوبور ائتسین، تئشنه‌له‌ر‌ مقامینده‌ن

بیر بؤلۆک خانێم قێزلار، چێخدێ اؤز خییامینده‌ن

یاندێم العه‌طه‌ش یاندێم، سس گلیب سۇ جامینده‌ن

اوْل سۇسۇز بالالاردان اوْلدۇ شرمسار عباس

 

جانێنێ گئروْ قوْیدۇ، ائتمه‌یین دئدی ناله

قئیمه‌تی نه قدر اوْلسا، سۇ گتیرره‌م اطفاله

من کی صادق-وْ-القوْله‌م، قالدێ هیممه‌ت ایقباله

آفه‌رین بۇ کئرداره، آفه‌رین بۇ افعاله

ائی جوان-ی-دریا دیل، ائی وفا شۇعار عباس

 

یئتدی پیش-ی-اعداده، رسمه‌ن آت دوْلاندێردێ

هر یانا ائدیب حمله، برق-ی-تیغی یاندێردێ

پوْزدۇ دسته‌له‌ر نظمین، تا سیپاهێ سێندێردێ

نهر-ی-علقه‌م اۆستۆنده، وۇردۇ بئیره‌غین دۇردۇ

بیر هده‌فده دریانێ، ائیله‌دی شیکار عباس

 

بیر اوْوۇج سۇدان گؤتدۆ، گتدی گؤز قاباغینه

تئشنه‌له‌ر سسی دۆشدۆ، ناگه‌هان قۇلاغینه

باخدێ باطین عاله‌مده، اصغرین دوْداغینه

ایچمه‌دی سۇیۇ آتدێ، مرکه‌بین ایاغینه

دوْلدۇرۇب سۇدان چێخدێ، مشگین اشکبار عباس

 

خط-ی-سئیرینی سالدێ، نخلگاه آراسێندان

دۆشدۆ لئشگه‌ره وحشه‌ت، سهمگین نداسێندان

هئی تؤکه‌ردی باشلارێ، تیغ-ی-جان روْباسێندان

دوْلدۇ کربلا دشتی، الحه‌ذه‌ر صداسێندان

یوْم-ی-حشری اعدایه، قێلدێ آشیکار عباس

 

اسدی توْند بیر تۇفان، اوْلدۇ رویئ عاله‌م تار

گؤردیله‌ر کی دندانه، مشگینی آلێب سردار

سینه ده علم قانلێ، بس هانێ اۇزۇن قوْللار؟

اوْغلۇنۇن اوْ وقتینی، فاطیمه دییه‌ر آغلار

سؤیله‌یه‌ر آنان قۇربان، ائی حۆسئینه یار عباس

 

بیر زامان حۆسئن تاپدێ، باش آچێق علمداری

گؤردۆ قاندێ بیر پارچا، اوْل وۆجۇد-ی-گۆلنارێ

بیریانا دۆشۆب مشکی، بیر طره‌فده قوْللارێ

بایرا‌غین هارا دۆشمۆش، کربلا سیپه‌هداری

یاتما دۇر بئلیم سێندێ، اوْلدۇم ایندی خوار عباس

 

یحیوی یاز عباسه، نؤوحه عؤمر فۆرصه‌تدی

وقتیکی احئبباله‌ر دفن ائدیب سنی گئتدی

اقره‌با اوْغۇل قارداش، سنده‌ن اۇنسی ترک ائتدی

اوْندا سن گؤره‌رسن، بۇ زحمه‌ته عوه‌ض یئتدی

یعنی باشێن اۆستۆنده بایراغێن وۇرار عباس

***

نوحه معروف عاشورا

آی باتدێ صۆبح آچێلـدێ، زینب نـوایــه گلـدی

زهرا دئدی حۆسئن وای، عاله‌م صدایه گلـدی

 

چۆن یێخدیلار آتێندان، سولطان-ی-تیشنه کامی

دونیایـــه اوْلــدۇ ائعــلان قتــل‌الحسیــن پیـامــی

جننـاتیـده‌ن ائشیتــدی پئیغـه‌مبــه‌ر-ی-گیـرامـی

نعلئین‌سیز عباسیز کرب-وْ-بلایه گلدی

 

پئیمانه عالـه‌م اوْلـدۇ، جانـانـه وئــردی جانیــن

شوْق-وْ-شرافه‌تینه‌ن، طئی ائتدی ایمتیحانین

شمر-ی-دغا تؤکه‌نده، خاک-ی-مینایـه قانیـن

یۆز دۇتدۇ آسیمانه، حمد-وْ ثنایه گلدی

 

خـون-ی-خـۇدا تـؤکـۆلـدۆ، گــوْدال-ی-کربلایـه

یئرله‌ر تزه‌للزول ائتدی، رعشه دۆشوب سمایه

کرروبییان-ی-لاهـوت، آغلاشــدێ بۇ بلایـه

یئل اسدی گۆن دۇتولدۇ ظۆلمه‌ت فضایه گلدی

 

خون-ی-حۆسئین بوْغازدان، جاری اوْلان زمانی

جئبریل آپاردێ عرشه، بیر شیشـه ده اوْ قانی

اوْل شیشــه‌ده‌ن نومــودار، اوْلدۇ بلا نئشانــی

قوْزاندێ بویـئ ماته‌م، اهلئ سمایه گلدی

 

نور-ی-حق اوْلدۇ لامئع، باشسێز قالان بدنـده

رأس-ی-حۆسئینئ مظلوم، سر نیزیه گئدنده

باد-ی-سییاه اسه‌نـده، یئر زلزه‌له ائده‌نــده

سێندی نظام-ی-دونیا حد-ی-فنایه گلدی

 

نزدیک ایدی یئرینده‌ن، چیخسین مدار-ی-دونیا

آل-ی-اۇمیه ائتسین، دستور-ی-شرعی مولغا

سرنئیزه ده‌ن ائده‌نده نور-ی-حۆسئین تجه‌للا

دین-ی-محمد اۆسته نورانی سایه گلدی

 

فـرمــان-ی-غـارتیلـــه‌ن، تللــی آشێـب عربلــه‌ر

گؤردۆ اوْ های-وْ-هویو، اطفال-ی-زار-وْ-موْضطـه‌ر

قاچێیلا خئیمه گاهه، بیرده‌ن اۇجالدێ سسله‌ر

عممه آماندێ لئشگه‌ر، خئیمه سرایه گلدی

 

صحـرانـــه‌وه‌رد عـربلــه‌ر، خـرگاهــی یاندێـرانــدا

باشــێ آچێق حره‌مله‌ر، اوْددان چێخیب قاچاندا

قالخێـب بحتر-ی-آتــه‌ش، گیزله‌نـدیلـه‌ر دۇمانـدا

تـۆسدۇ اۇجالـدێ قاره، پـرده هوایــه گلدی

 

بیر خێردا قێز قاچێردێ، دۇتموش اله عباسیـن

مرد-ی-یهودی دۇتدۇ، خاموش ائدیب لیباسین

گتدی اله حۆسئینین، دیلبه‌ندینین ریضاسیـن

احسه‌ن اوْ شئیخه موشکول، وقته هرایه گلدی

 

گر ائتمه‌سئیدی زینب، نسل-ی-حۆسئینه ایمداد

اوْلمۇشـدۇ اوْد ایچینـده، سـۇزان امـام-ی-سجــاد

قێلـدێ رشـــاده‌تیلـه، اوْددان ایمامـی آزاد

بیر تازه زینده‌قانلێق، زین-وْ-العئباده گلدی

 

زهــرا گزه‌ردی گۆنـدۆز، اطـــراف-ی-مـاجــراده

تا کـوفییـه حۆسئینیــن، گـئتـدی باشی جیـداده

نعش-ی-حۆسئینی آخشام، باشسێز قوْیۇب آراده

گۆن باتجاغێـن اوْ خاتــۇن، مطبه‌خ سرایه گلدی

 

حوران-ی-باغ-ی-جننه‌ت، محـزون گیریفتــه سیمـا

حووا خدیجــه خاتـون، مریه‌م جناب-ی-سارا

آشوفته مو سییه‌ه پوش، دیلله‌رده وای حۆسئن وا

زهرایـه همـده‌م اوْلسۇن، بزم-ی-عزایه گلدی

 

اللی اۆچ ایل قاپۇندا، وار یحیوی حـۆسئن جان

نؤحه یازێب غمــوندا، اوْلمــۇش مریـض-وْ-نالان

دست-ی-مـــوبــاره‌کونلا، دردینـه ائیله درمان

اۇمید-ی-صئححه‌ت ایله، باب-ی-شفایه گلدی

***

نوحه زینب در قتلگاه کربلا

گۆلۆستاندا آچێب گۆللر، گلیـب آوازه بۆلبۆل‌لر

ائده‌ر نوحه یانان دیل‌لر، حسینیم وای حسینیم وای

 

غمون دونیانی آغلاتدێ، نه بۇ نالانێ آغلاتدێ

آنان زهرانی آغلاتدێ، حسینیم وای حسینیم وای

 

باجۇن اؤلسۆن بۇ نه حالدی، آرادا پئکرون قالدێ

منی چؤلده‌ن چؤله سالدێ، حسینیم وای حسینیم وای

 

جیداده اوْلدۇ مئعراجون، دۆشۆب الده‌ن اله تاجۇن

طنابه باغلانێب باجۇن، حسینیم وای حسینیم وای

 

یوْخۇمۇش رحم «بجدل‌» ده، قالێبدێر بارماقۇن الده

بیله‌کله‌ر قانلێ مقتلده، حسینیم وای حسینیم وای

 

یوْخۇندۇر ساییبان گؤردۆم، سینوْندان اوْخلارێ دردیم

یئرینه زۆلفۆمۆ سردیم، حسینیم وای حسینیم وای

 

قالێبدێر پئیکرون یئرده، چکیب قان یاروْوا پرده

لیباسۇن قالمێش اللرده، حسینیم وای حسینیم وای

 

بالا قێزلار اسیر اوْلمۇش، حَرملر دستگیر اوْلمۇش

باجۇن بیر گۆنده پیر اوْلمۇش، حسینیم وای حسینیم وای

 

ایکیمیز باغلادێق پئیمان، منیم صحرا، سنین مئیدان

سن عریان، زینبون وئیلان، حسینیم وای حسینیم وای

 

هاچان دردون چێخار یاددان، سنی اؤلدۆردیله‌ر عطشان

آنام زهرا سنه قۇربان، حسینیم وای حسینیم وای

 

دۆشۆب‌سن گؤر نه احواله، باخان آغلار بۇ گوداله

سنه دوشمن ائده‌ر ناله، حسینیم وای حسینیم وای

 

هواده قۇشلار آغلایێر، یئر اۆسته داشلار آغلایێر

جیداده باشلار آغلایێر، حسینیم وای حسینیم وای

 

سنین ای «نیّر-ی-موکب» دۆزۆلمۆش دوره‌وه کوکب

دالۇنجا سئیر ائده‌ر زینب، حسینیم وای حسینیم وای

 

یازێب سعد اوْغلۇ برنامه، دۆشۆب اهل-ی-حَرم دامه

قطاریم باغلانێب شامه، حسینیم وای حسینیم وای

 

قێزێلقانۇن بۇ گیسوده، گئدیره‌م ماتم آلوده

حسین جان سن یات آسوده، حسینیم وای حسینیم وای

 

یانۇندا اکبرون قالسێن، سینوْندا اصغرون قالسۇن

بلاده خواهرون قالسێن، حسینیم وای حسینیم وای

shear.blogsky.com

 

 

[ چهارشنبه چهاردهم تیر 1391 ] [ 10:3 ] [ جلال ]

مرحوم یحیوی 

در جای جای فرهنگ و تمدن بشری و در سراسر دنیا از عصر حضرت آدم علیه السلام تا عصر حاضر که عصر تکنولوزی و نانوتکنولوژی و  ارتباطات و....است؛ هیچ انقلاب و حماسه‌ای به اندازه واقعه جاوید و ماندگار دشت کربلا و شهادت  حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام و یاران با وفایش در آن عصر خونین عاشورایی  مورد توجه قرار نگرفته است. اگر  همه مراثی و سروده های شاعران درباره انقلاب کبیر عاشورا در یک جا گردآوری شود، به یقین خود کتابخانه عظیمی را تشکیل خواهد داد و همین گستردگی نموداری است بر عظمت و شکوه جاودانه نهضت  حضرت سیدالشهدا(ع) و یاران فدارکارش که مخلصانه دل به معشوق دادند و عاشقانه جان در طبق اخلاص گذاشتند و برای ماندگاری و پایداری دین مبین اسلام و آیین و فرهنگ محمدی و سیره علوی جان شان را تقدیم حضرت احدیت نمودند.  اردبیل، این خاستگاه تشیع و مرکز تجلی شور و عشق حسینی، جایگاه عارف و سالک الی الله، سید جلیل القدر حضرت شیخ صفی الدین اردبیلی، مهد تندیس زهد و پارسایی محقق اردبیلی، دیار عارفان اهورایی و شاعران عاشورایی از قرن‌ها پیش پاسدار میراث گرانقدر فرهنگ غنی و تاریخ ساز عاشورایی بوده و این فرهنگ با اعتقادات مذهبی و باورهای دینی مردم این سامان عجین بوده است. کهن شهر حسینی اردبیل که به دست فرزندان حضرت ابوالبشر علیه السلام بنیان نهاده شده و در طول تاریخ همواره به عنوان دارالارشاد و دارالامان و شهر مقدس مطرح بوده و هست، نقش ویژه و ممتازی را در تثبیت تشیع داشته و با نهایت افتخار و به دلیل عشق و علاقه وافر اهالی متدین و ولایتمدارش به خاندان رسول اعظم(ص) به مرکز و پایتخت عشق به اهل بیت عصمت و طهارت علیه السلام تبدیل شده است. این خطه که مهد و پایگاه بزرگانی چون شمس عطار اردبیلی، بیضای اردبیلی، حکیم الهی اردبیلی، رحیم موذن‌زاده‌اردبیلی و صدها شخصیت برجسته مذهبی، علمی، فرهنگی و حتی ورزشی است، عالمان، اندیشمندان، سخنوران و شاعران و مداحانی را در دامن خود پرورانده که هر یک در رشد و شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی نقشی مهم و رسالتی سترگ و عظیم داشته اند. زنده یاد عباسقلی یحیوی شاعر با فضیلت و عاشق پیشه و حماسه سرای نامدار آذربایجان از جمله اوتاد و نوادر روزگار است که از این دیار مقدس برخاسته  و حماسه بزرگ و همیشه ماندگار عاشورا را باشکوهی تمام و با خلق تصاویری بدیع و تاثیرگذار با زبان نافذ شعر در قالب تابلوهایی منحصر به فرد خلق کرده و ادبیات عاشورایی را جلوه و شکوهی دیگر بخشیده است.

در تمامت ادبیات آذربایجان و شیعه، حادثه‌ کربلا موضوع انواع ادبی گوناگونی بوده است. از قرن دوم هجری به بعد اکثر آثار ادبی در حوزه ادبیات شیعی آذربایجان به نوعی متاثر از این موضوع بوده‌اند. ظاهراً نخستین مجموعه مدون شعری، «شهدانامه» نشاط اردبیلی است که در زمان شاه تهماسب اول سروده شده است. ادبیات مرثیه در سده‌های بعدی نیز در «حدیقـــه‌السعدا»ی فضولی، «سحاب الدّموع» نخجوانی، «کنز المصائب» قمری و سروده‌های راجی تبریزی، دخیل مراغه ای، کریم صافی، میرزا علی لعلی، دلریش، ذهنی، ذهنی زاده، هندی و صحاف اوج می گیرد و در سادگی و روانی نقل روایات و شرح حال اشخاص در سروده های تاج الشعرا به نهایت بلاغت و شیوایی خود می رسد.

استاد یحیوی از بزرگترین شاعران حماسه سرای عاشورایی است که علاوه بر داشتن سبک و شیوه ای خاص، به لحاظ نوآوری و ایجاد تحول بنیادین در شعر عاشورایی و حماسی، سرآمد روزگار و پایه‌گذار مکتب شعری ویژه‌ای است و آثار ارزشمندی که پیرامون این حماسه جاوید و شخصیت‌های اسطوره‌ای نهضت حسینی خلق کرده از هر حیث قابل ارج و احترام و تامل و تفقد است. این شاعر اهل بیت و منتسب به حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام 65 سال از 78 سال عمر با برکت خویش را به استان بوسی سید و سرور شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین صرف کرده و در این مدت آثار ارزشمند و منحصر به‌فردی را آفرینش و به زیور طبع آراسته است.

حماسه سرای نامدار آذربایجان، تاج الشعرای شاعران مرثیه سرای کشور در بیست و هفتیمن روز از اولین ماه دومین فصل سال 1280 هجری خورشیدی در کهن دیار اردبیل  قدم به عرصه حیات گذاشت. وی یکی از بزرگترین شاعران عاشورایی معاصر است که علاوه برداشتن سبک خاص به لحاظ نوآوری و ایجاد تحول بنیادین در مرثیه سرایی، سرآمد روزگاز و پایه‌گذار مکتب شعری ویژه‌ای است. در سن 13سالگی با الهام از حضرت اباعبدالله الحسین و هنرمند تشنه لب دشت نینوا حضرت ابوالفضل العباس چشمه شعر، در جانش جوشیدن گرفت و با تخلص احقر سرودن برای سید و سالار شهیدان و یاران با وفایش را آغاز کرد. حاصل 78 سال عمر و 65 سال سابقه سخن پردازی و عشق ورزی اش به خاندان رسول الله اعظم(ص) هشت جلد کتاب است که حاوی صدها قطعه اشعار فارسی و ترکی آذری است و همواره در محافل و مجالس بزرگداشت یاد و نام حماسه آفرینان دشت نینوا چاشنی زمزمه‌های عاشقانه و ناله‌های غریبانه عاشقان و سالکان کوی حضرت اباعبدالله الحسین و ورد زبان مادحان و واعظان است. بساط کربلا، اسرار عاشورا، پرچم عزا، آخرین آثار یحیوی، یادگار یحیوی، بهارستان یحیوی و نگارستان یحیوی از آثار تامل برانگیز استاد حاج عباسقلی یحیوی است.

تاج الشعرا از دوران‌سازان شعر مرثیه در زبان ترکی آذربایجان و خالق سبک نوین در این رشته است. یحیوی، خود آگاه بر این بود که سبک جدیدی در شعر مرثیه ایجاد می‌کند. در چند جا اشاره به این دارد که شیوه‌ نو و طرز جدید ابداع کرده است:

آغلار گؤز ایلن یازدی چون یحیوی اشعاری

بیر سبک جدید آچدی خلق ائتدیگی آثاری

یحیوی روح حماسی فردوسی و صلابت بیان رودکی و تصویرگری نظامی را در قالب عاشورایی به منصه بروز رسانید و بزم و رزم را به هم ‌آمیخت و ستون خیمه ادبیات مراثی گردید.

یحیوی وقتی 13 یا ۱۴ ساله بود، اولین شعرش را سرود. هر چند سندی که مشخصی کننده اولین شعر یحیوی باشد، در درست نیست؛ اما آنچه که مشخص است، وی در ابتدا اشعارش را با تخلص «احقر» می‌سرود. از یحیوی دفترچه کوچکی باقی مانده است که محتوی سروده‌های وی در دوران جوانی است. بعد از مدتی و در اوایل دوران جوانی، تخلص خود را به نام خانوادگی اش تغییر داد. تسلط یحیوی بر ادبیات مرثیه و حماسی، روح خیال پردازی، زمینه صحنه پردازی و استخوان بندی کلام وی باعث پایه گذاری سبکی نو در ادبیات مراثی کشور شد. یحیوی شعر را کلامی آراسته با زیبایی‌های اندیشه و تخیل و پیراسته از هرگونه ضعف ادبی و خرافات معرفی می کند که در قالب کلمات محکم و آهنگین جای گرفته و سرشار از تغزل و سوز و گداز است. در دیدگاه یحیوی، شاعر عاشورایی باید خلوص نیت و ارادت کامل به سیدالشهدا(ع) داشته باشد و با اخلاص و اشک چشم مرثیه پردازی کند. به گفته عباسعلی یحیوی، فرزند استادیحیوی؛ تاج‌الشعرا، اشعارش را بیشتر در مغازه‌اش می‌سرود. عموماً پاکنویس کردن اشعار هم توسط «داود یحیوی» صورت می‌گرفت. «میرزاآقا ذبیحی» هم اشعار تازه را با استفاده از کاربن در چند نسخه می‌نوشت و بین علاقه‌مندان توزیع می‌کرد و به نوعی توزیع اشعار را عهده‌دار بود. «میرزا‌محمدعلی‌ناطق» و «میرزا افضلعلی صدرالممالکی» اولین شنودگان تازه‌ترین اشعار یحیوی  بودند. سلیم موذن‌زاده‌اردبیلی سرشناس‌ترین مداحی بود که اشعار یحیوی را با مهارت خاص و استواری لحن اجرا می‌کرد. حسینقلی داودی، رحیم حیدری و محمد باقر تمدنی نیز از مداحانی بودند که بیشترین ارتباط را با تاج‌الشعرا داشتند.

به اذعان اغلب کارشناسان ادبیات مرثیه، تاج‌الشعرا خالق سبک و مکتب فکری نوینی در ادبیات مرثیه معاصر است. اغلب مرثیه‌سرایان بعد از تاج‌الشعرا از مکتب فکری و سبک خاص وی پیروی کرده‌اند. البته یحیوی هم به شاعران اهل بیت به دیده احترام می‌نگریست و به همه شاعران سفارش می‌کرد که در انسجام کلام و کشف مفاهیم تازه و معانی بکر و قوت طبع و بیان سلیس و روان کوشا باشند.

مرحوم عباسقلی یحیوی در 26 آبان ماه سال 1358 بدرود حیات گفت و در «بهشت فاطمه» اردبیل به خاک سپرده شد.

shear.blogsky.com




[ چهارشنبه چهاردهم تیر 1391 ] [ 9:52 ] [ جلال ]

منیم پناهیم اُمید‌گاهیم، دایان حسینیم سنه سوزوم وار

اوپوم ایاقون یانان ددوداقون، امان حسینیم سنه سوزوم وار

   

دایــان بـــراد‌ر عــزیــز مــاد‌ر، گلیـر دالـینجـا پیـاده زینب

هـارا گئدیرسن؟ شتاب ائدیرسن، قالوبدی بحر بلاده زینب

نـه چــاره ائیلیــم یانـیـر بـو قلبیـم، چکیبدی درد زیاده زینب

وداع آخر توقف ائت بیر، زمان حسینیم سنه سوزوم وار

   

باجووا لطف ائت بیر آز دایان گئت، آماندی قارداش آماندی ئوللم

گـوزومده یاشیـم آغـاردی باشیم، غمیم بیلیرسن گراندی ئوللم

اَییلدی قدیم، یارالی قلبیم خـد‌نـگ ظلمــه نشاندیـر اوللم

تـرحم ائیلــه آتــووا وئرمه، عنان حسینیم سنـه سـوزوم وار

      

بــو غمــده قیــزلار غمه گرفتــار، حرمسـراده قالیبـدیـر آغـلار

او فوجی آیــا بــو چــولـده تنهــا، بلالـی زینب نه نوعـی ساخـلار

تعـجــبیـم وار مگـــر آتالار، بالالارینـــی بــو نحوی یوخــلار

کومکلری یوخ، بلالری چوخ، اینان حسینیم سنه سـوزوم وار

    

اگر براد‌ر قییتماقیــن وار، او کهنــه کـوینک ندیـر بـد‌نـده

ئورک سیخیلدی ایویم ییخیلدی، او کوینگی سن آلیب گینده

منــه بس اولـدی، مشخـص اولدی، سنـی سویارلار یقیـن ئولنده

همیشه مغموم همیشه مظلوم، اولان حسینیم سنه سوزوم وار

  

قیــزون رقیــه دیینـده عمـه، هانـی بابام بس ائدیم نـه چـاره

نئجــه دئییـم مــن گئـدیبدیر الان، خیامــه گلمـ‌ز بابـون دوباره

او باغــری قانـلار او آغلیانلار، بـالالاروندور ائدیـر نظاره

آتیب گئدیرسن اوْلارا سن سن، گومان حسینیم سنه سوزوم وار

***

نوحه علی اکبر (ع) از زبان مادرش

ای حسینین دوْغرانان قۇربانێ، اکبر آچ گؤزۆن

سالمـا گـؤزده‌ن بینـوا لیـلانـی، اکبـر آچ گؤزۆن

   

عؤمرۆم اوْلسا هر قده‌ر من آغلارام صبح-وْ-مساء

لیلینی بیر درده سالدۇن ای شبیه-ی-مصطفیٰ

درد-ی-جسمانی دگیل تاپسێن طبابَتله‌ن شفا

بیر طبیب ایسته‌ر اوْلا روحانی، اکبر آچ گؤزۆن

  

ای نــژاد-ی-هــاشمیـده نــورس-وْ-رعنــا قــَدیـم

ائیله فکر ائتمه کی گلدۇن، خئیمییه من بیلمه‌دیم

گلمه‌گۆن بیلدیم ولی عذریم وارێدێ گلمه‌دیم

عفو ائله بۇ خانیمان ویرانی، اکبر آچ گؤزۆن

   

پاییـن-ی-پایـونـده اگلــه‌شـدیم مـن ای نورستـه گـۆل

چون حیا مانعدی باشۇن اۆسته گئچسه‌م خوْش دگیل

لاعلاجم سؤیلـه لیـلا باشینه تؤکسۆن نـه کـۆل

گؤرمه‌ره‌م اوْل صورت-ی-تابانی، اکبر آچ گؤزۆن

   

آتش-ی-قلبیمه وۇرمۇش داغ-ی-هئجرانون اتک

یاندێ قلبیم بۇ یانار اوْددان منی بیر یانه چک

توْی ائدیبسه‌ن، خلعتیم بس هانێ، اکبر آچ گؤزۆن

  

حقّی واردۇر لیلی‌نین گؤزده‌ن تؤکه خون-ی-جیگر

من سنی مئیدانه بۇ نوعی یوْلا سالدێم مگر

باشۇن اۆسته آچماسئیدی باشێنێ عمّه‌وْن اگر

زۆلفیمله پاک ائده‌ردیم قانێ اکبر آچ گؤزۆن

   

بیـر کنیــزه‌م بــاوفـــا اکبـــر قبـــول ائتسـوْن منــی

سن بیلیرسن کی نه قدری ایستئییر قلبیم سنی

قلبیمین بـاشینـه ضـم ائتـدیم بـۇ قانلێ چکمه‌نی

تاکـی شـدّت ائتمــه‌سیـن جریانـی اکبر آچ گؤزۆن

   

قانلێ گؤزیاشێم سارالمێش روی‌یمی وئرمیش سئله

قلبیمی سێندێرما ائتمه نااۇمود اوْغلۇم بئله

خواهیشیم واردۇر عبانی گۆل یۆزۆنده‌ن ردّ ائله

بیر منه گؤسته‌ر رُخ-ی-زیبانی اکبر آچ گؤزۆن

   

ای جمال-ی-عالـم آراسـێ اوْلان شمــع-ی-ارم

یاره‌وه قان پرده چکمیش قوْیمئیۇر حدّین بیلـه‌م

بیـر عبــادور رؤیتـا" قێـرمێـز وجـودون گؤرمه‌ره‌م

گیزله‌دیبدیـر دوْغـرانان اعضـانـی اکبر آچ گؤزۆن

   

برگ تک قلبیم اسیر، هئجرونده اوْلمۇش قان اوْغۇل

گۆل یۆزۆن گؤسته‌ر آنوْندان ائیله‌مه پئنهان اوْغۇل

گلسه شهزاده سفرده‌ن ذبح اوْلار قۇربان اوْغۇل

ائیله قۇربان جانیوه بۇ جانی، اکبر آچ گؤزۆن

   

ثبت ائده‌ر «انور» سنین درد-وْ-ملالون دفتره

توشه تا اخذ ائیله‌سین دار-ی-فناده‌ن محشره

زایر اوْلسۇن ایسته‌ر بیرده مزار-ی-انوره

اوْردادۇر چون دردینین درمانی، اکبر آچ گؤزۆن

***

حضرت قاسم

اهل-ی-اخبار مقاتیلده یازێب بۇ خبری

مرغ-ی-روحین ائشیده‌ن وقته سینیر بال-وْ-پری

یاندێران سؤزدۆ سالێر رقّته قلب-ی-بشری

شام ویرانه اوْلان گۆنده ورود اُسراء

یۆز وئریب قاسیم-ی-شهزاده‌یه بیر آیرێ بلا

 

خط-ی-سیر-ی-اُسراء دوْلمۇشۇدۇ میللت‌‌یله

هرزه عورت‌لریله، مردُم-ی-کم همّتیله

جشنه مشغولیدی شهر اهلی نه کیفیت‌یله

گه باخۇردێلا یوْلۇن ساغینه، گاهی سوْلۇنا

گؤزلری منتظریدی اُسرانین یوْلۇنا

 

ناگهان شهره ورود ائیله‌دی بیر تیپ سوار

اُمراء اوّل-ی-صفده گؤرۆنۆب مست-وْ-خومار

ائتدی تشویق اوْ سرکرده‌لری فرقه‌ی-ی-نار

مرحبا صوتی بلند اوْلدۇ گؤگه هر یاندان

مرکب اۆسته سئوینیب فخر ائله‌دی شئمر-وْ-سنان

 

ازرق‌ین زوجه‌سی بیر غرفه ده ائتمیشدی مقام

اُمرانین صفینه باخدێ اوْ ناپاک حرام

گؤرمه‌دی همسر-ی-خونخوارینی تئز ائتدی قیام

اوْلدۇ آگاه اوْ ملعونه طریقت خطره

غرفه‌نین پلّه‌لرین سرعتیله ائندی یئره

 

اؤزۆنۆ شئمر-ی-دغایه یئتیریب آلدێ خبر

هانێ ازرق؟ هانی اوْغلانلارێم ائی منبع-ی-شر

گؤرمۆره‌م هئچ بیرینی ائیلیره‌م اطرافه نظر

اؤزلرین شامه اوْلار، فکر ائلئییردیم یئتیره‌ر

سن کیمی هر بیریسی نئیزه‌ده بیر باش گتیره‌ر

 

دئدی غفلتده‌ سن عورت خبرون یوْخدۇ مگه‌ر

دؤرد جاوان اوْغلۇوۇلان ارزقی ائی خاک سییه‌ر(سیر)

بیر اوْن اۆچ سیننیده اوْغلان ولی مردانه سییه‌ر

رمه‌ی-ی-روبه‌هه حمله ائله بیل شیر ائله‌دی

بیربه‌بیر ییخدی یئره طُعمه‌-ی-شمشیر ائله‌دی

 

دئدی عورت اؤزۆ بس نوْلدۇ اوْنۇن سؤیله منه

نئیله‌دوز سیز منیم اوْغلانلارێمی اؤلدۆره‌نی

دئدی آهۇ کیمی یێخدێق اوْنۇ دشت-وْ-دمنه

نیگه‌ران اوْلما اوْقدری، اوْنا دگمیشدی یارا

عموسی ائیلییه‌بیلمیردی خییامه آپارا

 

دئدی گؤسته‌ر یارالێ باشێنێ ائی هرزه روان

قاسیمین باشێن اوْنا شئمر-ی-لعین وئردی نیشان

اؤلدۆرۆبدۆر دئدی اوْغلانلارۇوۇ، باخ بۇ جاوان

یاره‌لی باشه اوْ ملعونه نظر ائتدی بیر آز

اینتیقام آلماسام الان دئدی قلبیم سوْیماز

 

قایێدێب منزیلینه قێزلارێنا قێلدێ خیطاب

بی‌خبرسیز بیزی بۇ جنگ ائله‌ییب خانه خراب

اینتیقامه اوْلۇن آماده دگیل موقع-ی-خواب

یۆزه گؤرمۆرسۆز آنوْز اشکینی حسره‌تله الور(الیر)

آتا قارداشلارۇزۇ اؤلدۆره‌نین باشێ گلور(گلیر)

 

دوْلدۇرۇن دامه‌نوزو سنگ-ی-عداوه‌تله هامۇز

پیشوازینه گئدین قصد اهانتله هامۇز

نئیزه‌نی دوْره‌لئیین فیکر-ی-خییانتله هامۇز

سنگ باران ائله‌یین باشێنێ مقصوده چاتێن

هر داشێکێ آتۇسۇز سعی ائله‌یین محکم آتۇن

 

یاندێرێن ظلمون اوْدیلا اُسرانین جیگه‌رین

سێندێرێن غصّه‌لی بولبول‌لرینین بال-وْ-پرین

غرق-ی-اندوه ائله‌یین خانه بئدوش عمّه‌لرین

یاره‌له‌نمیش باشێنێن نئیزه‌ده آرتسێن یاراسێ

مله‌سین ناقه-ی-نوق اۆستۆنده پریشان آناسێ

 

یئتیریم بۇ سؤزۆ یاربّ نئجه پرده ایله باشا

بیلمیره‌م ائتدیله حمله نئچه یاندان اوْ باشا

گؤزۆنۆ یۇمدۇ «سریه» باخا بیلمیری داشا

کیم دؤزه‌ر ایسته‌دیگین گؤز قاباغێندا وۇرالار

بالا باشێن آنانێن اؤز قاباغێندا وۇرالار

 

اُسرا بیربیره دگدی، ائله سخت اوْلدۇ محن

سسله‌نیب زینب-ی-کبرا باجۇن اؤلسۆن حسن

نه اوْلار، قاسیمیوی گؤرمه‌گه شامه گله‌سن

یوْخدۇ ایمداده گله‌ن فیکریمیزه سن قالاسان

اوْغلۇوۇ بۇ داش آتانلارێن الینده‌ن آلاسان

 

داش آتان شخص‌لرین درک ائله‌ییبدیر عمه‌لین

بوْینۇنۇ چیگنینه حسره‌تله قوْیۇب تازه گلین

قاره بختیم دئدی من بیربیرینه وۇردۇ الین

دوشمه‌نین ایندی فله‌ک گؤر نئجه قوّتلی قوْلۇن

هر طره‌فده‌ن یۆزۆمه باغلادێلار، چاره یوْلۇن

 

رئشته‌ی-ی-عئشقی، عم اوْغلۇ! ائله فیکر ائتمه قێرام

باشۇوۇ داشلێیالار ساکیت-وْ-آرام اوْتۇرام

توْپراغا دَیمیر الیم، باشیمه توْپراق سوْوۇرام

یانێرام اوْدلانێرام، باشۇوا ائتدیگجه نظر

پر شیکه‌سته قۇشا تشبیهه‌م الیمده‌ن نه گله‌ر؟

 

دؤزمیشه‌م شامه کیمی هر محنه دینمه‌میشه‌م

زجر چوْخ قمچی وۇرۇب یوْلدا منه دینمه‌میشه‌م

غرفه‌لرده‌ن باشێما کۆل تؤکه‌نه دینمه‌میشه‌م

چوْخدۇ دردیم نه روا آیرێ سیته‌م باشلێیالار

من باخێرام نئزه‌نین اۆستۆنده سنی داشلێیالار

 

یوسئفیم غملی زولیخایه نیشان وئر اؤزۆوی

گؤزۆمه تیره‌دی دونیا نه یۇمۇبسان گؤزۆوی

شامێن اهلی ائشیدیب اوْلما سنین توْی سؤزۆوی

اوْدۇر ایستیلله تسلّی اوْلا غم یوْلداشۇوا

داش آتێرلار سنه یا نُقل سپیرلر باشۇوا

 

کۆل ائدیب حیجله‌میزی آته‌شیله اهل-ی-قیتال

نه دانێشدێم سنیله، اوْلدۇ نه گوفتاره مجال

نه گلین‌لر کیمی سالدێم باشێما قێرمێزێ شال

توْی گۆنۆ تئل‌لریمی شانه‌ی-ی-محنت دارادێ

دئمیره‌م چوْخ سؤزۆ الآندا قۇلاغێم یارادێ

***

نوحه حضرت قاسم

گلین اشکیله یازاق، یۆزده رموز-ی-مئحنی

باشلێیاق قاسیمێن آدیله بۇ گۆن سر سخنی

مجلیسه دعوه‌ت ائده‌ک شخصاً ایمام-ی-حسنی

ساخلاسێن مد-ی-نظرده هر اۆره‌ک داغلێیانێ

واردی گؤرسۆن نقه‌ده‌ر؛ قاسیمینین آغلێیانێ

گرم ائدیب قاسیمین عئشقی بیزی باشدان آیاقا

الیمیز یئتمیر افسوس اوْ حنالی اوْتاقا

حجله‌گاهینده ایراده ائلییه‌ک آغلاماقا

بۇ یئری خئیمه‌ی-ی-شاه-ی-شُهدا فرض ائده‌ریک

قاره کؤینه‌کله موباره‌کدی توْیۇن عرض ائده‌ریک

توْی لیباسون، کفه‌نه توْی گۆنۆ تبدیل ائتدون

مرگی پیشواز ائله‌ییب، جنگه زرهسیز گئتدون

ائی وفا مجلیسینین شمع-ی-فروزان شییه‌می

یوسفه نیسگیل اوْلان طرّه‌سینین پیچ-وْ-خمی

اکبرین راه-ی-شهاده‌تده اوْلان همقده‌می

نامزد عئشقینی بئلمه‌رره یادیندان چێخادان

مجلیس-ی-وصله‌تینی آتلار آیاقێندا تاپان

صبریده قوْیدۇ، زولیخانی عروسون حئیران

نی‌ده سن گزدون، اوْ صحرانی گزیب سرگه‌ردان

نیسگیلیزله دولۇدۇ سینه‌ی-ی-صندوق جاهان

پشت-ی-پا وصله وۇرۇب، صبریله یۇمدۇز گؤزۆزۆ

دیل‌له‌ره سالدێ زمانه نئجه گؤر توْی سؤزۆزۆ

shear.blogsky.com

 

 

 

[ چهارشنبه چهاردهم تیر 1391 ] [ 9:47 ] [ جلال ]

 

بیر ملک گورکم لی سیما گورموشم

ای جماعت بیر ملک گورکم لی سیما گورموشم

درس آلین من ده‌ن کی من صورت ده معنا گورموشم

کیپریگ ایملن آچیمیشام بیر قاره زولفون حلقه سین

اوردا افلاطون گزه‌ن معنانی پیدا گورموشم

قانلی اشک ایلن یویوب پاک ائتمیشم بو گوزلری

باخمیشام زیبا اوزه جنات الاعلا گورموشم

کیم دئسه یوخ دان وار اولماز سویله ین ای بی خبر

من یوخو وار ائیله ین بیر چشم شهلا گورموشم

سورماین محشر سوزون علامه‌ده‌ن من ده‌ن سورون

من قیامت قالدیران بیر قد رعنا گورموشم

یئرده هوندور داغلاری حیران ائده‌ن بیر سرو قد

گوگ ده گون ده‌ن باج آلان بیر ماه سیما گورموشم

عارفه جان بخش ائده نده لطفی ای دل باخمیشام

عاشق این جانین آلان دا حسنی جانا گورموشم

کلمه کلمه لب لرین ده‌ن سوز آچان چاغلاردا من

شدده شدده گوهر و یاقوتی رسوا گورموشم

عشق اوخوایلان کیپریگ این نقش ائتمیشم جان لوحینه

غیب سرین نقش ده یا بیلمیشم یا گورموشم

اولماسا علم‌ایم ده دولغون تجربه‌ام وار (شاهیا)

باش دا کی آغ توک لریم سویله‌ر کی دنیا گورمیشم

************

ساغرینی حزن ایله دولدور

گه‌ل اورک ساغرینی حزن ایله دولدور حالا باخ

آجی خول دان آسیلی جان کیمی شیرین بالا باخ

ای الف قد دوشوب آردینجا اورک‌لر سورونور

گورمه‌ک ایسترسن اگر محشری دون بیر دالا باخ

دئدیم ای پیر ایکی دنیا اولو بیر نقطه یه جمع

دئدی شبهه‌ن وار اگر دلبر اوزونده خالا باخ

آتام ائیلردی سفارش می و نی دن چکین ام

زاهدین حرفی دی بو حرف کال اوغلو کالا باخ

قوجا دنیا فئلی مغرور ائله میش شخصه دئین

رستمین تورپاغینی بو یئله وئرمیش زالا باخ

عاقبت داشدا دا تاثیر ائله دی شعرلریم

حجت ایسترسن اگر شیخ ائدن استقبالا باخ

هوس و حرص ایله شاهی ده دئدیم ال بیر اولوب

دئدی قوزقونلارا گاهی قوشولان قارتالا باخ

*************

گونش دوشمزدی گوزدن

باشیم تک بیتدی آق توک‌لر قاشیم دان

گئنه دیوانه لیک چیخماز باشیم دان

اوتن گون اوز قولاغیم لن ائشیتدیم

آراز ائیلردی صحبت گوز یاشیم دان

سو اوستونده حیاتیم نقش لنمیش

نصیبیم اوددو اما نقاشیم دان

گلر بیر گون اوزوم دن اوپمه ین لر

اوپرلر تورپاغیمدان یا داشیم دان

گونش دوشمزدی گوزدن گر اولایدی

ضیالی بیر گونوم آلتمیش یاشیم دان

یاوان آلچاقدی یا منت لی یاغ لی

جوابین تاپمیشام دن سیز آشیم دان

من ایلن غم ائکیز قارداش دی شاهی

شکایت ائتمه رم من قارداشیم دان

*************

مدح امام رضا (ع)

گوگ ده آدین تا گلیر تیتره یر عرش برین

یئرده نه ده ن بیربئله منزلین اولموش درین

سن ملکوت اهلی سن ای بشرجان من

یئرده سنی حبس ائده ن نفس دیر ای نازنین

نفسی کی ائتدین اسیر عالمه اولدون امیر

مین صفتین اولدوبیر بیر ثمرین اولدو مین

نفسی مسیح و خلیل عشق ایله ائتمیش ذلیل

بخش ائله یب جبرئیل عاشقه حق الیقین

روح وضو عشق دیر سرمگو عشق دیر

واعتصموا عشق دیر عشق دیر حبل المتین

سینه ده عشق اولماسا قلبین اولار بوش کاسا

اوندا دوشرسن یاسا اولسادا فکرین درین

اولماسا عشق ای فلان حاصلی یوخدوراینان

یوز کره ن ائتسه ن بیان نعبدوا یا نستعین

کیم گوره دلبر قاشین اگمه یه باش آت داشین

اگمه دی شیطان باشین اولدو او نادان لعین

باش دئییر آت آدیمی سالما یادا  یادیمی

روحووون اول خادمی تا اولا روح الامین

حسن مکمل دی روح احمد مرسل دی روح

یادائله اول حضرتی کئچ ملکوت عالمین

ای سنه شاهی فدا ایسته سن عیش و صفا

بسدی فقط مصطفی بس دی او نور مبین

عرش وجودوندا غرق رام رکابینده برق

وصفین ائده ر غرب و شرق مدحین ائده ر روم و چین

هردم اوزون ده ن نقاب آچدی او عالیجناب

آی دئدی یوز مرحبا گون دئدی مین آفرین

لشکر اونا کاف و نون منبر اونا حا و میم

شوکت اونا طا و ها دولت اونا یا و سین

سوزدانیشیب دلربا وحی ائشیدیب دلپسند

مکتب آچیب دلگشا دین گه تیریب دلنشین

جلوه سی رضوان دا دیر وارثی ایران دا دیر

ملک خراسان دادیر عالمه سالمیش طنین

قدرینه حیران قضا مدحین ائده ر مرتضی

شهرتی موسی الرضا تربتی مهر جبین

گوزگوسو آهو گوزو ضامن آهو اوزو

قرآنا قارداش سوزو دینه دایاق همچنین

یئددی گویون سالکی آلتی مین این مالکی

بئش گوزه له دین و جان دورد ملکه جان و دین

عشقی وورار قلبه داغ داغی ائده ر قلبی باغ

هم سویو ائیلر چراغ هم اودو ائیلر سرین

امرینه باغلارمیان والشجر یسجدان

قهرینه سویلر دومان یا مطرالمنظرین

باغ دا آدین دوتسا باد باغ اوخویار و ان یکاد

کیم اونو دوز ائتسه یاد اولدو من المکرمین

قلب ده اود گوزده یاش سجده یه کی قویدوباش

باشلادی ذکرین یاواش کئچدی سمادن یئیین

درگهووه ای امام تا دوزه شمع و غلام

هر گئجه اولدوزلارین چرخ ائیله یردست چین

ای عربین ارشدی ای عجمین مرشدی 

سویله دایانسین زامان سسله دانیشسین زمین

وصفووه عاجزدی دیل مطلب آغیرمن خجل

مفتعلن مفتعل عهده لیک ائتسین چتین

قلبیمه ای بخش ائده ن نور و ضیا عرش ده ن

سال باشیما حشره جن کولگه سین اول دلبرین

shear.blogsky.com

 

 

[ چهارشنبه چهاردهم تیر 1391 ] [ 9:40 ] [ جلال ]

جمالیندیر نگاریستان

منیم ای نازلی دلداریم، منیم ای دردیمه درمان

منیم ای دولتیم، واریم، باغیشلا، گئچ گناهیمدان

سالاندا سن منی بنده، یاخینلیق اولماسا سنده

اگر قانیمی توکسنده، یولومدان دونمرم بیر آن

شیریندیر لبلرین دلبر، او گول رخسارینی گوستر

یازیق کونلوم سنی ایستر، منی الدن سالیر هجران

جمالین پرده یه سالما، بو عاشیقدن اوزاق قالم

اگوزومدن انتقام آلما، منی قویما بئله حیران

بدخشان لعلی سنسن یار، اوزون یاقوت کیمی پارلار

سنون حسنونده دیر گلزار، جمالیندیر نگارستان

منیم چین لیلی، عمر انسان، و یا بلقیس و صنعانسان

یادا بیر ماه کنعانسان، سنه اولسون جانیم قوربان

منی سن مجنون ائتمیش سن، حیاتدا محزون ائتمیش سن

اوزونه مفتون ائتمیش سن، ائدیبسن قلبیمی بریان

دئییردیم من سنین یارین؟ کی اولدوم ایندی بیمارین

سنین نورانی رخسارین، منی یاندیردی، ای جانان

نظامی اولدو بیچاره، ائدیب هجرانین آواره

تاپیلمیر دردینه چاره، اولوب جاری گوزوندن قان

***************

نگاریم گلدی

 

شمعی صوندور دخی پروانه کی یاریم گلدی

گوله باخ آغلا بولوت نازلی نگاریم گلدی

گئجه بایرام ائدرم جانیمی قربان سنه یار

سروریم، تاجی سریم، باغلی باهاریم گلدی

قامتین سرو سنین، جنتی گزدیم تایی یوخ

چاکری اولدوغوم اول شاهی سواریم گلدی

حسنونون شمعینه پروانه دئییب دوندی کوله

آتشیم صوندورن اول لاله عذاریم گلدی

دئدیم ای نازلی ملک سئو بو نظامینی دئدی:

سنینم عهد ائله دی چشم خماریم گلدی

***************

دیلبر

آی اوزلو نگاریم کیمه مهمان اولاجاقسان

بیر سویله کیمین شانینه شایان اولاجاقسان

شاهلیق چتری وار باشین اوستونده بو آخشام

عنبر چترینله کیمه سلطان اولاجاقسان

شکر دئمیرم من سنه اوندان دا شیرین سن

دلبر نئجه بیر بختوره جان اولاجاقسان

ظلمت گئجه سن نورلی چیراغ، پیس گوزه گلمه

ای آب حیات سن کیمه جانان اولاجاقسان

گئتدین نئجه بس تاب ائله سین هجره نظامی

او خسته ایکن، سن کیمه درمان اولاجاقسان

****************

بوسه لبیندن

حسنون گؤزل آیت لری ای سئوگلی جانان

اولموش بوتون عالمده سنین شانینه شایان

گل ائیله عنایت منه وئر بوسه لبیندن

چونکی گؤزلین بوسه سیدیر عاشیقه احسان

سوردوم کی کؤنول هاردادی آلدیم بو جوابی

هئچ سورما تاپیلماز اونو آختارسادا انسان

رحم ائیله دئییب سیل کیمی گؤز یاشیمی تؤکدوم

گل قانیمله اَل یوما ای آفت دوران

انصافین اگر اولسا آچیق سؤیله «نظامی»

سنله نئجه رفتار ائلسین ای مهی تابان

گل سؤیله جوابین نه اولار سورغو زمانی

احوالیمی سندن سوروشارسا قیزیل اسلان

***************

چشم خماریم گلدی

شمعی صوندور دخی پروانه کی یاریم گلدی

گوله باخ آغلا بولوت نازلی نگاریم گلدی

گئجه بایرام ائدرم جانیمی قربان سنه یار

سروریم، تاجی سریم، باغلی باهاریم گلدی

قامتین سرو سنین، جنتی گزدیم تایی یوخ

چاکری اولدوغوم اول شاهی سواریم گلدی

حسنونون شمعینه پروانه دئییب دؤندی کوله

آتشیم صؤندورن اول لاله عذاریم گلدی

دئدیم ای نازلی ملک سئو بو نظامینی دئدی:

سنینم عهد ائله دی چشم خماریم گلدی

shear.blogsky.com


 

 

 




[ چهارشنبه چهاردهم تیر 1391 ] [ 9:27 ] [ جلال ]

گئتدی اول دلبر

گئتدی اول دلبر، بسی درد و بلا قالدی منه،

نی بلا، بل کیم، یوکوش جور و جفا قالدی منه

مونجا گلدیم من گدایه هئچ عنایت قیلمادون،

ائشیگونده قالدوغیم دست دعا قالدی منه

مژده گلدی دلستانومدن کی، قتل اولدی رقیب،

شکر کیم، بیگانه گئتدی، آشنا قالدی منه

آنجه کوکب کیمی، یاش تؤکدی، غموندن گؤز‌لریم،

یئر ایله، گؤگ ایله، کیواندا باخا قالدی منه

ای "خطایی"! زولفو تک آریندی یوز‌دن زنگبار،

دلبر چین و ختن، خوب "ختا" قالدی منه

*************

جان اولماز ایسه

جان اولماز ایسه، سن تکی جانان یئتر منه

وصلین بو خسته کؤنلومه درمان یئتر منه

هیجرون جفاسی ائیله یاخوبدور بو کؤنلومی،

هر شب قاپوندا، ناله و افغان یئتر منه

ظلمت ایچینده، آب حیات ایستمز کؤنول،

لعلون، زلا‌لی چشمه ی حیوان یئتر منه

زاهد! قووارایسن منی میخانه‌دن بو گون!

روز ازلده یار ایله پیمان یئتر منه

گر چی،"خطایی"، گئتدی الوندن وصا‌ل دوست،

هر دم خیا‌ل دیده ده مهمان یئتر منه

***********

فتح الدی یوزمین باب لر

رخلرون مصحف، نیگارا! خط لرون اعرابلر

باخدوم، اول یوزون منه فتح اولدی یوزمین باب لر

ذرّه ایدوم، گون تکی، عالمده مشهور اولموشام

تا منه دوشدی سنون مهر رخندن تاب لر

گر سنون یوزون دگول عاشیق لر ایچون قبله گاه

پس ندن بولدی هلال قاشلارون محراب لر؟

تا سنون زولف و رخونی گورمیشیم هر صبح و شام

گئجه- گوندوز، گریه دن گلمز گوزومه خواب لر

چین زولفون بندینه دوشدی "خطایی" خسته دل

شربت لعلوندور اونا قند ایلن عنّاب لر

**************

یا علی المرتضی

عرضه یازدیم من سنه، ای شاه خوبانیم مدد

عرض حالیم سن بیلورسن، دین و ایمانیم مدد

شرمسارم، پرگناهم، سن باغیشلا یا کریم!

جمله لرنی یارلیغایین، کامل احسانیم مدد

مست و مجنون اولمیشام من فرقتیندن یا حبیب!

ای حقیقت عالمینده اینجه ارکانیم مدد

بو الیم دور دامنینیز یا علیّ المرتضی

بوی وصلیندور سنون هر درده درمانیم مدد

هر یانا عزم ائیلر اولسان سوره ی فتح اولدی فتح

آچیلور باغلو قاپی، دولتلی دربانیم مدد

بو "خطایی" نین گناهین سن گتورمه یوزینه

شاه مردان، شیر یزدان، سرّ سبحانیم مدد

یارلیغایین= باغیشلایین

*************

shear.blogsky.com


 

[ چهارشنبه چهاردهم تیر 1391 ] [ 9:22 ] [ جلال ]
 

بیر بلادان قاچیبان یوز مین بلایا اوغرادیم

بیر زامان شاد اولمادیم درد و بلایا اوغرادیم

قان یوتوب هر لحظه بیر درد و بلایا اوغرادیم

نئیله ییم ائى دوستان من بی وفایا اوغرادیم


شول فلکین گردیشى، هئچ وقت منى شاد ائتمه دى

خسته کؤنلوم بیر بلادن، غمدن آزاد ائتمه دى

آیرى دوشدوم قووم و قارداشدان منى یاد ائتمه دى

من تکین بختى قارانى خانه ویران ائتمه دى

نئیله ییم ائى دوستان، من بى وفایا اوغرادیم؟


گؤرسه لر احوالیمى هر موبتلا ییغلار منه

آه و ناله مدن یانیب شاه و گدا ییغلار منه

دال ائدیپ بیگانه لر هر آشینا ییغلار منه

رحم ائدیب هر مفلس و هر بینوا ییغلار منه

نئیله ییم ائى دوستان، من بى وفایا اوغرادیم؟


ائى خودایا ائیله دین غمدن صنوبرى نه حال

هئچ موسلمان اولماسین من تک غم ایچره موبتلا

لوطف ائدیب یا خیضرى پئیغمبر مدد ائت سن منا

قالمیشام دار و فنا ایچره گیریفتار و بلا

نئیله ییم ائى دوستان، من بى وفایا اوغرادیم؟

ترجمه اشعار:

بهر فــرار از یک بلا، افتــــاده ام در صد بلا

ناشــاد مــاندم هر زمــان، با درد و آلام و بلا

خون خوردم اندر دل بسی، در موج غم ها غوطه ور

گوئیــد با هر دوستی، گشتم اسیــر بی وفا


از گردش چرخ فلک، ناشاد ماندم هر زمان

با قلب مملو از غم و بیداد ماندم هر زمــان

در بند و دور از یاد هر، آزاد ماندم هر زمان

در حسرت یک خانه آباد ماندم هر زمــان

گوئید با هر دوستی، گشتم اسیــر بی وفا


برحــال زارم می کنی، گریه اگر بینی مرا

از نالـه ام سوزد دل شهزاده و پیــر گـدا

گرید بر احوال دلــم، بیگـانه و هر آشنــا

آرد بحالم رحم دل، هر مفلس و هر بینــوا

گوئید با هر دوستی، گشتم اسیـر بی وفـا


قد صنوبرسـای من، از غم شده لام ایــخدا

هرگز نگردد مسلـمی چون من به غم ها مبتلا

ای خضر پیغمبر مـدد؛ بر حال من لطفی نمـا

افتــاده ام مهــجور در آلام و اصــــرار بلا

گوئید با هر دوستی، گشتم اسیــر بی وفـا

ترجمه اشعار:

بهر فــرار از یک بلا، افتــــاده ام در صد بلا

ناشــاد مــاندم هر زمــان، با درد و آلام و بلا

خون خوردم اندر دل بسی، در موج غم ها غوطه ور

گوئیــد با هر دوستی، گشتم اسیــر بی وفا


از گردش چرخ فلک، ناشاد ماندم هر زمان

با قلب مملو از غم و بیداد ماندم هر زمــان

در بند و دور از یاد هر، آزاد ماندم هر زمان

در حسرت یک خانه آباد ماندم هر زمــان

گوئید با هر دوستی، گشتم اسیــر بی وفا


برحــال زارم می کنی، گریه اگر بینی مرا

از نالـه ام سوزد دل شهزاده و پیــر گـدا

گرید بر احوال دلــم، بیگـانه و هر آشنــا

آرد بحالم رحم دل، هر مفلس و هر بینــوا

گوئید با هر دوستی، گشتم اسیـر بی وفـا


قد صنوبرسـای من، از غم شده لام ایــخدا

هرگز نگردد مسلـمی چون من به غم ها مبتلا

ای خضر پیغمبر مـدد؛ بر حال من لطفی نمـا

افتــاده ام مهــجور در آلام و اصــــرار بلا

گوئید با هر دوستی، گشتم اسیــر بی وفـا

شاه اسماعیل صفوی

shear.blogsky.com




[ چهارشنبه چهاردهم تیر 1391 ] [ 9:14 ] [ جلال ]

اسماعیل، ملقب به ابوالمظفر بهادر خان حسینی، و معروف به شاه اسمعیل مؤسس سلسله صفوی به عنوان اولین سلسه تماماً ایرانی، حاکم بر سراسر ایران پس از اسلام است. وی با رسمی کردن مذهب شیعه و با زنده کردن هویت ایرانی مرزهای ایران را به حدود مرزهای ساسانیان رسانید و در واقع ایران را به عنوان یک واحد سیاسی مستقل پس از اسلام پس از حدود ۷۰۰ سال اشغال تأسیس و تثبیت کرد. از وی اشعاری به ترکی و به فارسی با تخلص «خطایی» بر جا مانده است.

تبار: تبار اسماعیل به شیخ صفی الدین اردبیلی می رسد و فرزند شیخ حیدر است و مادرش مارتا دختر سلطان اوزون حسن آق قویونلو و کوراکاترینا شاهزاده یونانی ترابوزان بود.

کودکی: اسماعیل در ۸۶۶ در اردبیل دیده به جهان گشود. پدرش شیخ حیدر به همراه مریدان خود، که به دلیل بر سر داشتن کلاه قرمز رنگ قزلباش(سرخ سر) خوانده می شدند، به عنوان جهاد با مسیحیان چرکس به نواحی قفقاز رفتند. توسعه طلبی حیدر باعث شد که با شیروان شاهان وارد جنگ شود و سلطان یعقوب آق قویونلو به کمک شروان شاهان رفت و نهایتاً حیدر تیر خورد و به اسارت در آمد و جان خود را در این مبارزه از دست داد و فرزندانش نیز به اسارت در آمدند. در این زمان اسماعیل کودکی شیرخوار بود.

در فارس: اسماعیل به همراه مادر و دو برادرش در استخر فارس به مدت چهار سال و نیم زندانی شدند. در این دوره سلطان یعقوب آق قویونلو مرد و بین فرزندانش رستم و بایسنقر جنگ در گرفت و رستم برای مقابله با بایسنقر، «سلطان علی» برادر بزرگ اسماعیل و خانوادهاش را آزاد کرد، تا بتواند از پشتیبانی قزلباشان خانقاه اردبیل برخوردار شود. سلطان علی با شکوه فراوان وارد تبریز شد و با سپاهی از صوفیان بایسنقر را شکست داد. رستم از قدرت سلطان علی به وحشت افتاد و وی را در میانه راه تبریز و اردبیل به قتل رساند. سلطان علی برادر هفت ساله اش اسماعیل را به یاران صمیمی و وفادارش سپرد.

در اردبیل و لاهیجان: اسماعیل مدتی پنهانی در اردبیل زیست و سپس برای امنیت بیشتر به لاهیجان رفت و نزد امیر آنجا «کارکیا میرزا» پناه گرفت. کارکیا میرزا علی، فرمانروای محلی لاهیجان و دیلمان، که شیعه و سید و دوستدار خاندان صفوی بود در تربیت اسماعیل خردسال اهتمام کرد. اسماعیل تا ۹۰۵(قمری) با مراقبت های شمس الدین لاهیجی که از فضلای آن دیار بود؛ فارسی، عربی، قرآن و مبانی و اصول شیعه امامیه را فرا گرفت. همچنین در این مدت، زیر نظر هفت تن از بزرگان صوفی لاهیجان فنون رزم آموخت.

بدین ترتیب اسماعیل از یک سو تحت تأثیر فرهنگ صوفیانه خانقاه شیخ صفی بود و از سوی دیگر احتمالاً در گیلان با برخی آموزه های ایران باستان و تشیع امامی آشنا شده و مجموعه این آموزه ها او را برای بدل شدن به یک حاکم مقتدر، فرمانده نظامی و پیشوای مذهبی آماده ساخته است.

از قیام تا پادشاهی: اسماعیل سیزده ساله مدتی در اردبیل اقامت کرد و گروه کثیری از صوفیان قزلباش به او پیوستند. او مانند پدرانش جنید و حیدر به قصد جنگ با مسیحیان گرجستان و در واقع برا ی انتقام گرفتن از «الوند بیک آق قویونلو» و شروان شاه اقدام به تدارک سپاه کرد. اسماعیل برای گردآوری سپاه بیشتر به آناتولی(قراباغ و وان) رفت و در سال ۹۰۶ ه.ق. همراه با هفت هزار سپاهی قزلباش به سمت شروان لشکر کشید. در جنگی که نزدیک قلعه گلستان روی داد، فرخ یسار با وجود بیست هزار جنگاور مغلوب و کشته شد. اما قلعه گلستان در مقابل سپاه صوفیان به مقاومت پرداخت و بلافاصله تسلیم نشد. با این حال باکو تسلیم شد و سردار خردسال به جای آنکه وقت خود را برای محاصره و تسخیر قلعه گلستان ضایع کند، از حوالی شروان عزیمت کرد و راه آذربایجان را پیش گرفت. در نزدیک نخجوان الوند بیگ آق قویونلو را مغلوب کرد(۸۸۰ش/۹۰۷ق/۱۵۰۱م) و خود پیروزمندانه وارد تبریز شد و سلطنت خود را با اعلام و اظهار سلطنت شیعه که به هر حال با آیین اکثریت اهل شهر مغایر بود، اعلام داشت. وی در حالی که چهارده سال بیشتر نداشت به کمک مریدانی که سخت به او معتقد بودند در سال هشتصد و هشتاد هجری شمسی شاه ایران شد و سلسله خویش را به نام جدش صفی الدین «صفویه» نامید که در تاریخ ایران به دو دلیل اهمیت بسیار دارد:

یکی این که این سلسله اولین سلسله کاملاً مستقل ایرانی بعد از حمله اعراب به ایران(در سال ۳۲ ه.ق) بوده است. یعنی پس از هشتصد سال توانست با افتخار نام ایران را بر روی نقشه ها برگرداند. دوم اینکه مذهب تشیع در ایران توسط شاه اسماعیل مذهب رسمی اعلام شد و در واقع جانشین تسنن گشت.

اعلام تشیع به عنوان مذهب رسمی: شاه اسماعیل در اولین اقدام مهم خود، در شهر تبریز مذهب تشیع را به عنوان مذهب رسمی دولت و مملکت صفوی اعلام نمود. نکته جالب این است که در آن هنگام اکثریت مردم تبریز نیز سنی مذهب بودند(چیزی حدود دو سوم). امرا قزلباش این مطلب را به شاه اسماعیل تذکر دادند اما شاه در پاسخ عنوان کرد که «در این کار خداوند و امامان او را یاری خواهند کرد و اگر مردم بخواهند در مقابل او کوچکترین اعتراضی کنند پاسخشان شمشیر خواهد بود»(ایران در عصر صفوی، راجر سیوری، چاپ سیزدهم، صفحه ۲۷). البته در سراسر ایران از سوی مردم عادی تقریباً هیچ مقاومتی نیز بر علیه این تصمیم وی نشد.

پیوستن قبایل ترک آناتولی: ایلات ترک بهارلو(از اولاد بایرام خوجه بهارلو و از ایلات تشکیل دهنده قراقوینلوها بودند) قبل از تسخیر تبریز(۹۰۷ق/۱۵۰۲م) به سرکردگی حسن خان به شاه اسماعیل پیوستند.

ایجاد وحدت ملی: پس از سقوط ایلخانان مغول و به مدت حدود دو قرن در ایران از بلخ تا دیاربکر وضعیت ملوک الطوایفی حاکم بود. «روملو» در خصوص سال ۸۸۰ ه.ش/۹۰۷ ه.ق مجموعه ای از حکام محلی را نام می برد، که مهمترین آنها عبارت بودند از: سلطان حسین بایقرا آخرین شاه تیموریان در خراسان، بدیع الزمان میرزا در بلخ، سلطان مراد در عراق عجم، حسین کیای چلاوی در سمنان، مرادبیک بایندر در یزد و شاه اسماعیل در آذربایجان.

شاه اسماعیل با برخورداری از نیروی جان بر کف قزلباش عزم نمود، که ایران را متحد سازد. ابتدا سلطان مراد حاکم عراق عجم، که پسر سلطان یعقوب آق قویونلو بود، را در نواحی مابین همدان و بیجار شکست داد و سلطان مراد به شیراز گریخت. شاه اسماعیل او را تعقیب نمود و او از ترس به بغداد گریخت و شاه اسماعیل بدون جنگ شیراز را تصرف نمود و از آنجا به قم رفت. سپس بر حسین کیای چلاوی حاکم سمنان و فیروزکوه پس از جنگی سخت غلبه کرد و نهایتاً یزد و ابرقو را که در اختیار محمدکره بود، تصرف کرد و از شهری به شهری رفت و حکام محلی را برانداخت و یا تابع خود نمود. آنگاه در سال ۸۸۷ ه.ش(۹۱۴ه.ق) عازم عراق عرب شد و بغداد و نجف را نیز فتح نمود. بدین ترتیب او در مدت هفت سال تمام ایران بزرگ به جز برخی نواحی نظیر خراسان و ارمنستان را تصرف نمود و حکومتی واحد و مستقل را در آن برقرار ساخت و به عنوان پادشاه ایران تاجگذاری نمود.

کشورداری: شیوه کشور داری شاه اسماعیل و ترویج مذهب شیعه احتمالاً مانع تجزیه ایران آشوب زده میان دو قدرت بزرگ عثمانی و ازبک شد. وی برای تعدیل سیاست های افراطی سران قزلباش، صوفیان و مریدان حیدری، علمای ایرانی و نیز جبل عامل، کوفه و بحرین را به تدوین کتابهای فقهی در زمینه شیعه جعفری دعوت کرد(ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب، ص ۱۲۶). محقق کرکی که در نشر فقه و اصول مذهب جعفری شخصیت مهمی‏ محسوب می‏شد، از جمله آنان بود. از جمله اقدامات شاه صفوی برای تجلیل از امامان شیعه ضرب سکه با نام ائمه اثنی عشری، قرار دادن نام ۱۲ امام معصوم به عنوان سجع مهر شاهی(درباره مهرهای شاه اسماعیل اول، صص ۱۸۲–۱۸۵)؛ تعمیر و توسعه آرامگاه امامان در شهرهای عراق و مشهد و نیز ایجاد ساختمان مقبره برای امامزاده‏ها در شهرهای ایران و طرح آب رسانی از فرات به نجف بود.

شاه اسماعیل کلیه وظایف اداری و کشوری را به ایرانیانی سپرد، که در اعتقادشان به تشیع جای شک و شبهه نبود و بسیاری از آنان پیشینه طولانی در کارهای دیوانی داشتند. نامدارترین رجال او عبارت بودند از: امیر زکریا تبریزی، محمود خان دیلمی، قاضی شمس الدین لاهیجانی، امیر نجم رشتی، امیر نجم ثانی، میر سید شریف شیرازی و شمس الدین اصفهانی.

شاه اسماعیل به رسوم و آیین های مذهبی و ملی بسیار علاقه نشان می‏داد و به ایجاد آبادانی و بناهای یادبود اهتمام داشت. مهمترین آثاری که از دوران وی به یادگار مانده، عبارتند از: ۴ بازار دور میدان قدیم اصفهان؛ مدرسه ‏هارونیه و بقعه امام زاده هارون در اصفهان. وی بناهای یادبودی هم در اوجان فارس و شیراز و آبادانی و ساختمان های متعددی در خوی و تبریز بنیاد کرد.

جنگ با دشمنان خارجی: شاه اسماعیل که به سختی با مذهب تسنن دشمنی می کرد تبریز را به پایتختی برگزید و در همان سال تاجگذاری به جنگ قوم ازبک رفت(این قوم در شمال شرق ایران در ازبکستان فعلی ساکن بوده و هرگاه که فرصتی به دست می آورند به خاک ایران تجاوز می کردند). در این جنگ که در حوالی مرو رخ داد ۱۷۰۰۰ ایرانی توانستند ۲۸۰۰۰ سپاهی ازبک را در هم کوفته و فرمانروای آنان به نام محمد شیبانی که قصد فرار داشت را دستگیر و مقتول سازند.

اما در همین هنگام با یورش عثمانی ها مواجه شد. خلیفه عثمانی به نام سلطان سلیم که شیعیان را کافر می دانست و خود را نیز خلیفه تمامی مسلمانان جهان می خواند به قصد اشغال کامل ایران به این کشور لشکرکشی کرد. شاه اسماعیل به قصد دفع حمله عثمانیان به غرب لشکر کشید و در نبرد چالدران(۸۹۳ ه.ش) آن چنان دلیرانه جنگید که علی رغم شکست خوردن، نبرد او در زمره نبردهای بزرگ تاریخ و از افتخارات ایرانیان محسوب می شود. در این جنگ ۲۹۰۰۰ سرباز ایرانی که تنها از سلاح های سرد مانند شمشیر و نیزه استفاده می کردند در برابر سپاه دویست هزار نفری عثمانی که مجهز به توپ و تفنگ بود به سختی ایستادگی کرده و کشتار زیادی از دشمن به عمل آوردند و از ایشان تنها ۸۵ نفر زنده ماندند اما حتی یک نفر اسیر هم ندادند.

ترکان عثمانی در این جنگ قسمت بزرگی از آذربایجان را به اشغال خود در آورند، که البته با مقاومت دلیرانه مردم تبریز سلطان سلیم، مجبور به تخلیه شهر شد. اشغال بخش هایی از آذربایجان توسط عثمانی تا زمان شاه عباس کبیر ادامه داشت(البته پس از شاه اسماعیل نیز آنان هرگاه که فرصتی بدست می آوردند به ایران حمله می کردند و اختلافات مرزی و مذهبی دو کشور تا زمان سقوط امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول طول کشید).

شاه اسماعیل توانست در مدتی کوتاه با تدابیر جنگی و نیز با خشونت هایی که به کار می برد ایران را متحد کرده و در برابر هجوم دشمنان داخلی و خارجی به خصوص ازبکان و عثمانی ها که از شرق و غرب به ایران حمله می کردند به خوبی مقاومت کند.

سروده های شاه اسماعیل: وی مردی بسیار زیبا و خوش اندام بود، اشعار صوفیانه به ترکی آذربایجانی می گفت که تا به امروز نیز این اشعار باقیمانده است. مانند شعر زیر که وی آن را قبل از جنگ برای سلطان عثمانی فرستاد و سلطان نیز پس از خاتمه جنگ شعری به فارسی گفت و به عنوان پاسخ به شاه ایران داد. ترجمه فارسی شعر شاه اسماعیل از این قرار است:

من به مرشد خویش به چشم جوهر و ذات وجود می نگرم،

و خویشتن را در راه او قربانی می کنم،

من دیروز به دنیا آمده ام و امروز خواهم مرد،

بیا، اگر تو می خواهی بمیری، این پهنگاه مرگ است...

مرگ شاه اسماعیل: سلطان سلیم اول که در فتح تبریز موفق شده بود که همسر محبوب شاه اسماعیل را به اسارت در آورد پس از خروج از ایران وی را گروگان گرفت و برای آزادی وی از شاه امتیازات کلانی خواست. اما اسماعیل برای به دست آوردن همسر محبوب خود حاضر نشد یک وجب از خاک ایران را به سلطان سلیم تسلیم کند و آن چنان که گفته شده از دوری همسر خویش در سن سی و پنج سالگی درگذشت. پس از وی فرزند وی شاه طهماسب اول به پادشاهی ایران رسید.

منبع: shear.blogsky.com

[ چهارشنبه چهاردهم تیر 1391 ] [ 9:12 ] [ جلال ]

ادبیات شفاهی آذربایجان در نوع خود بی نظیر و یا حداقل کم نظیر می باشد و یکی از غنی ترین و کهن ترین ادبیات شفاهی جهان به شمار می آید و در واقع شالوده ی ادبیات آذربایجان بر فولکلور بنا شده است.

صاحب نظران و محققانی که با دامنه ی گسترده مهاجرت و پیشتازی تمدن شکوفا و نقش های تاریخی مردم ترک و قلمرو جغرافیایی آنها به خوبی واقفند، بر این واقعیت انکارناپذیر اذعان دارند که این منطقه وسیع خاستگاه بخش مهمی از ریشه دارترین، اثر گذارترین و اصیل ترین میراث های فرهنگی انسانی بوده است و هر کدام از دستاورد های ادبیات شفاهی و آثار مکتوب آن گنجینه ارزشمندی است که تاریخ نگاران واقع گرا و اندیشمندان حقیقت جو را با فرایند عظیمی از تکاپوهای فکری و آفرینش های اساطیری و حماسی و تلاش های خستگی ناپذیر انسان های آزاده و سرافراز روبرو می سازد. اسطوره ها، حماسه ها، داستان ها، روایات شفاهی و عامیانه، موسیقی و دیگر هنرها، باورهای دیرینه، آداب و رسوم و به طور کلی مجموعه بزرگ فرهنگ عامه غنی اقوام ترک، تجلی واقعیت های بوم شناختی و فرهنگی و تاریخی این مردمان می باشند.

اگر نگاهی به حماسه کهن سومری قیل قمیش بیندازیم که کهن ترین و معروف ترین اثر به جای مانده در این زمینه یعنی ادبیات داستانی است، خواهیم دید که پژوهشگران و زبان شناسانی که در طی دوره های مختلف درباره تاریخ باستان زبان اقوام آسیای میانه و آذربایجان و دیگر سرزمین های ترک زبان به تحقیق پرداخته اند، عقیده دارند که زبان سومری نیز مانند زبان ترکی از شاخه زبان های اورال– آلتایی موسوم به یافثی یا قفقازی می باشد که به آن زبان های التصاقی نیز می گویند. به عبارت دیگر گروه زبان های ترکی جزء زبان های نشات گرفته از یک شاخه اصلی است که زبان سومری نیز یکی از آن هاست. علاوه بر این مناطقی که حوادث حماسه قیل و قمیش در آن ها روی داده است از بین النهرین موطن بعدی سومرها گرفته تا سرزمین آذربایجان و دریای خزر کشیده می شود. شایان توجه است که قیل قمیش در سر راه خود به سوی دریای خزر از کوه های میشو واقع در میان منطقه گونئی(شبستر) و مرند نیز عبور می کند.

مردم آذربایجان نیز در طی حیات اجتماعی و فرهنگی خود، در کنار دیگر اقوام ترک گنجینه عظیمی از ادبیات فولکلوریک به وجود آورده اند تا آنجا که وسعت و تنوع ادبیات شفاهی مردم آذربایجان در اولین برخورد باعث شگفتی همگان می شود.

ادبیات فولکلوریک آذربایجان شامل انواع مختلفی مانند اساطیر و افسانه ها، مثل ها(آتالارسوزی)، داستان ها، تاپماجاها(چیستان ها) و لطایف ادبی می شود که می توان آن ها را در دو قالب کلی ترانه های بومی آذری تحت عنوان قوشماها که شامل انواع شعرهای عامیانه مانند بایاتی ها، ماهنی ها، لایلاها و... می باشند و داستان ها که شامل داستان های کهن، باغلاماها، تعریف نامه ها و منظومه های دیگر است که توسط آشیق ها نقل می شوند.

در میان انواع مختلف ادبیات فولکلوریک، قصه ها و افسانه های آذربایجان و به طور کلی داستان های عامیانه آذربایجان به این دلیل که جز کهن ترین و زیباترین این داستان ها و از دید مضمون جز بهترین و پر محتواترین داستان ها می باشند، ارزش و جایگاه ویژه ای در جهان دارند. در این داستان ها تصاویر روشنی از جهان بینی، طرز تفکر و خصوصیات ملی و آداب و رسوم و معیشت مردم آذربایجان در اعصار مختلف تاریخ ارائه می شود. تنوع موضوعات و قدمت تاریخی و وسعت اطلاعات ارائه شده در این داستان ها، آذربایجان را به عنوان یکی از مهم ترین کانون های آفرینش و تاثیرگذار داستان های عامیانه در جهان معرفی کرده است.

داستان های عامیانه در ادبیات فولکلوریک مردم آذربایجان با همه گوناگونی و تنوع ظاهری دارای جنبه های مشترک و یکسانی می باشند. بیشتر این داستانها توسط سخن پردازان و نوازندگان هنرمند و چیره دستی که در گذشته اوزان نامیده می شدند و امروزه به نام آشیق شناخته می شوند نقل می گردند و به همراهی آهنگ دل نواز و سحرآمیز آلت موسیقی ویژه ای مرسوم به قوپوز(ساز) روایت می گردند. همه ی این داستان ها از دو قسمت نظم و نثر تشکیل یافته اند که معمولاً بخش های روایتی نثر و بخش های مربوط به گفتگوی دو شخصیت داستان به صورت نظم در آمده است و همچنین باید اضافه کرد که نثر آن توسط آشیق نقل می گردد و بخش های منظوم آن را نیز آشیق با همراهی سازش می خواند.

از لحاظ مضمون داستان های فولکلوریک آذربایجان به دو دسته کلی تقسیم می شوند:

دسته اول داستان های اسطوره ای، حماسه ای و قهرمانی می باشند که در آن ها مبارزات خلق به خاطر آزادی و وطن به تصویر کشیده شده است. اغلب این آثار تنها به توصیف رشادت های یک قهرمان کفایت نمی کنند و مبارزات عموم خلق را منعکس می کنند. داستان های دده قورقود، کوراوغلی، قاچاق نبی از نمونه های بارز این دسته می باشند. دسته دوم داستان های عاشقانه می باشند که از مهم ترین آن ها می توان عاشیق غریب، طاهر میرزا، اصلی و کرم، شاه اسماعیل ختایی و... اشاره کرد.

نکته ی بسیار مهم و قابل توجه که می توان ذکر کرد این است که هیچ کدام از داستان های ذکر شده در بالا، در طول تاریخ نام هیچ نویسنده ای را با خود به یدک نکشیده اند و حتی در کتابی مانند دده قورقود نیز که تاکنون دو نسخه خطی از آن به دست آمده است، نام هیچ شخصی به عنوان نویسنده ی داستان ها ذکر نشده است. همین مسئله دلیلی واضح و محکم برای اثبات حقیقت مردمی بودن این داستان ها ارائه می کند.

babakyurdu.blogfa.com

[ چهارشنبه چهاردهم تیر 1391 ] [ 8:38 ] [ جلال ]
1ـ كلمات فارسي كه با پسوند «آق»، «آغ»، «آك»، «اوْك» ختم مي­شوند. مثال: اتاق، سراغ، الك، يدك، چابك و ساير...

2 ـ كلمات فارسي كه با پسوند «مَه//مِه» ختم مي­شوند. مثال: دكمه//تكمه (دوگمه// دوكمه) ،(تؤكمه//توْكمه)، قيمه (قيمَه//قيمِه)، سرمه (سوْرمه//سوْرمِه)، چكمه، دلمه، چاتمه، قاتمه، چنباتمه و ... (با استثناء كلمات عرب دخيل در فارسي).

3ـ كلمات فارسي كه با پسوند «اوق»، «اوْق»، «ايق»، «اوْك» ختم مي­شوند. مثال: قرق، اَغروق، ايليق، بلوك، چابك//چابوك و...

4ـ كلمات فارسي كه با پسوند «چي»، «چي» ختم مي­شوند. مثال: سورچي، قورچي، يورتچي، ارابه‌چي، قهوه‌چي، يازيچي و ...

5ـ كلمات فارسي كه با پسوند «ليق»، «ليق»، «لوق» ختم مي­شوند. مثال: بوزلوق، قارليق، باشلوق، اتاليق، باشليغ

6ـ كلمات فارسي كه با پسوند «لاق»، «لاخ» ختم مي­شوند. مثال: ييلاق، قشلاق، باتلاق. پسوند «لاخ» از قديمي­ترين پسوندهاي تركي است كه در زبان فارسي داخل گشته و در ساختار لغات بسياري كاربرد دارد. مثال: سنگلاخ، رودلاخ، نشيب­لاخ، سولاخ//سوراخ، ديولاخ و ....

7ـ كلمات فارسي كه با پسوند «ماق»، «مق»، ختم مي­شوند. مثلاً: چخماق، قيماق، تخماق و ...

8ـ كلمات فارسي كه با پسوند «آر»، «اَر» ختم مي­شوند. مثال: قاتار (قطار)، چاپار، آچار، چپر، دچار و ...

9 ـ كلمات فارسي كه با پسوند « اِر»، «اوْر» ختم مي­شوند. مثال: قاطر، چادر، بهادر و ...

10ـ كلمات فارسي كه با پسوند «اوْل»، «آول» ختم مي­شوند. مثلاً: قراووْل، يساول، قرقاول و..

11ـ  كلمات فارسي كه با پسوند «داش»، «تاش» ختم مي­شوند. مثلاً: داداش، آداش، سرداش، كونولتاش، يكتاش و...

12ـ كلمات فارسي كه با پسوند «غَه//غِه»، «قَه//قِه»، «كَه//كِه»، «گَه//گِه» ختم مي­شوند. مثال: داروغه، يرقه(يورقَه//يورقِه)، اُلكه (اوْلكه)، الكا (اوْلكا)، جلگه (جوْلگه//جولگه) و...

13ـ كلمات فارسي كه با پسوند «قي»، «قو»، «غو» ختم مي­شوند. مثال: قرقي (قئرقي)، برقو (بورغو)، يرغو (يوْرغو) و ... سؤزلر.

14ـ كلمات و افعالي كه در ساختار آنها حروف«ق» و «چ» باشد، تماماً منشأ تركي دارند. مثال: قاچاق، قيچي، قاچ، قارچ، چاقو

15ـ كلمات و افعالي كه در ساختار آنها حروف «ك» و «چ» باشد، منشأ تركي دارند. مثال: كوچ، كوچه، كوچك، چكول، چاك، چابك، كچل و ...

16ـ كلمات و افعالي كه در ساختار آنها حروف «ق»، «د»، «‌ت» باشد. مثال: قاتر، قاتوق، قره‌قات، قوروت، آنقوت، قتار// قطار و ...

17ـ كلمات فارسي كه در ساختار آنها «انگ» و «نگ» باشد و يا كلماتي كه با اين پسوندها ختم شوند. مثال: سرنگ(سورماق)،النگو(النگ،ال در زبان ترکی به معنی دست)، فشنگ، تفنگ، سنگر،زرنگ ،  قشنگ ،اوزنگ(افسار)و ..[ به استثناء كلمات دخيل سنسكريت وهندي)

18ـ كلماتي با حرف «ي» شروع مي­شوند منشأ تركي دارند. مثال: يام، يامچي، يونجه، يالغ، يال، يله، يان//يون [(در تركي به معني اسب است) اين كلمه در فارسي به شكل «نريون» و «ماديون»//«ماديان» و با افزودن علامات جنسيّت «نر» و «ماده»//ماد به اشكال فوق در زبان فارسي وارد گشته­اند]. در بعضي از موارد به اوّل اين كلمات پروتئز «پ» علاوه مي­شود مثال: «پياله»، «پيام» و.. لازم به ذكر است در بعضي از موارد حرف «ي» كلمات تركي با حروف«چ» و «ج» عوض مي­شوند. مثال: يلقه به شكل جلقه// جليقه، «يرمه» به شكل «چرم»، «يادو» به شكل «جادو»، يده (سنگ مشهور) به شكل «جده» و .....

19ـ كلمات و افعالي كه در ساختار آنها حروف «ق» و «ز» باشد تركي مي­باشند: قاز، قوزك، قوزه، قزوين، قوز (اين واژه به شكل گوژ در زبان فارسي وارد شده است).

20ـ كلماتي كه در ساخترشان حروف «ت»، «پ» باشد تركي هستند. مثال: تپش، تپيدن، تپه، توپال

21- كلماتي كه در ساختارشان حروف «چ»، «پ» باشد منشأ تركي دارند. مثال: چاپار، چپاول، چپر، چاپ و....

22ـ كلماتي كه در ساختارشان حروف «چ» و «غ»// «ج» و «غ» باشد منشأ تركي دارند. مثال: بوغچا//بقچه، غنچه،‌ چاغ، چوغول//چغلي، جيغ،

23-كلمات فارسي كه با پسوند «مان»(مان در زبان ترکی پسوند شدت  است). مثلا : آرمان ،سازمان،آسمان(بسیار آس=بسار آویزان) و...

mazqamet.blogfa.com

[ سه شنبه سیزدهم تیر 1391 ] [ 10:28 ] [ جلال ]
1.داستان آفرینش Yaratılış Destanı

2.داستان های ترکان سکایی Saka Destanları
a.افسانه آلپ ار تونقا Alp Er Tunga Destanı
b.افسانه شو Şu Destanı

3.داستان های ترکان هون Hun-Oğuz Destanları
(افسانه های آذربایجان پیش از اسلام)
a.افسانه اوغوزخان Oğuz Kağan Destanı
b.داستان آتیلا Atilla Destanı

4.داستان های گؤک تورک ها Göktürk Destanları
a.افسانه بذ قورد (گرگ خاکستری) Bozkurt Destanı
b.افسانه ار گنه قون Ergenekon Destanı

5.داستان های سیامپی Siyempi Destanları

6.داستان های اویغور ها Uygur Destanları
a.داستان توره یش(پیدایش,ظهور,رشد)  Türeyiş Destanı
b.داستان کابولو Mani Dininin Kabulü Destanı
c.داستان گؤچ Göç Destanı

7.داستان محتشم دده قورقود (از افسانه های آذربایجان) Dede Korkut destani

8.و دیگر افسانه های ترکان پیش از اسلام(صد ها افسانه و داستان ترکی دیگر)

http://s2.picofile.com/file/7269170000/image00139.jpg



طبقه بندی کلی افسانه های ترکی پس از اسلام:
İslamiyetten Sonraki Türk Destanları
1.افسانه قزاقی-قرقیزی ماناس Kazak-Kırgız :Manas Destanı
محتشم ترین داستان شرق:برای اطلاع بیشتر از افسانه ماناس به لینک زیر بروید:

2.افسانه ترکی-مغولی چنگیزخان Türk-Moğol : Cengiz Han Destanı
3.افسانه تاتاری-قیریمی تیمور و ائدیگه Tatar-Kırım Timur ve Edige Destanları
4.افسانه کاراخانی سالتوک بوخراخان Karahanlı Dönemi: Satuk Buğra Han Destanı
5.افسانه های آذربایجانی  Azerbaycan Destanları
a.افسانه سید باتال قاضی Seyid Battal Gazi Destanı
b.افسانه دانشمند قاضی Danişmend Gazi Destanı
c.افسانه محتشم کوراوغلو Köroğlu Destanı

d.افسانه قاچاق نبی(قوچ نبی) Kaçak Nebi Destanı

6.و دیگر افسانه های ترکان پس از اسلام(صد ها افسانه و داستان ترکی دیگر)



1.داستان آفرینش Yaratılış Destanı

Altaylardan Verbitskiy'in derlediği yaradılış destanı özetle şöyledir: Yer gök hiç bir şey yokken dünya uçsuz bucaksız sulardan ibaretti. Tanrı Ülgen bu uçsuz bucaksız dünyada durmadan uçuyordu. Göklerden gelen bir ses Tanrı Ülgen'e denizden çıkan taşı tutmasını söyledi. Göğün emri ile oturacak yer bulan Tanrı Ülgen artık yaratma zamanı geldi diye düşünerek şöyle dedi :

Bir dünya istiyorum, bir soyla yaratayım
Bu dünya nasıl olsun, ne boyla yaratayım
Bunun çaresi nedir, ne yolla yaratayımş
Su içinde yaşayan Ak Ana,su yüzünde göründü ve Tanrı Ülgen'e şöyle dedi :
Yaratmak istiyorsan Ülgen, Yaratıcı olarak şu kutsal sözü öğren :
De ki hep," yaptım oldu " başka bir şey söyleme.
Hele yaratır iken,"yaptım olmadı" deme

2.داستان های ترکان سکایی Saka Destanları

a.افسانه آلپ ار تونقا Alp Er Tunga Destanı

http://s1.picofile.com/file/7260925371/alpertunga1a.jpg



Sakalar dönemine âit Alp Er Tunga ve şu olmak üzere iki destan tesbit edilmiştir. Alp Er Tunga, M.Ö. VII. yüzyılda yaşamış kahraman ve çok sevilen bir Saka hükümdarıdır. Alp Er Tunga Orta Asya'daki bütün Türk boylarını birleştirerek hâkimiyeti altına almış daha sonra Kafkasları aşarak Anadolu Suriye ve Mısır'ı fethetmiş ve Saka devletini kurmuştur. Alp Er Tunga'nın hayatı savaşlarla geçmiştir. Uzun süre mücadele ettiği iranlı Medlerin hükümdarı Keyhusrev 'in davetinde hile ile öldürülmüştür. Alp Er Tunga ile iranlı Med hükümdarları arasındaki bu mücadelelerin hatıraları uzun asırlar hem Türkler hem iranlılar arasında yaşatılmıştır. Alp Er Tunga, Asur kaynaklarında Maduva, Heredot'ta Madyes, iran ve islâm kaynaklarında Efrasyab adlarıyla anılmaktadır.
آلپ ار تونقا اؤلدو مو
دونيا صاحيب‌سيز قالدي مي
قورخاق اؤجونو آلدي مي
ايندي اورک ييرتيلير.
فلک يارار گؤزتدي
گيزلي توزاق اوزاتدي
بَي‌لربَيي‌ني قاپدي
قاچسا ناسيل قورتولور.
ارلر قورد كيمي اولودولار
هيچقيريب ياخا ييرتديلار
آجي سسلرله باغيرديلار
آغلاماقدان گؤزلري قاپاندي.
بَي‌لر آتلاريني يوردولار
قايغي اونلاري دوردوردو
بنيزلري اوزلري سارالدي
سافران سورولموش كيمي اولدولار.

.داستان های ترکان سکایی Saka Destanları
 
b.افسانه شو Şu Destanı

http://s2.picofile.com/file/7260925913/atilaveoguzxan.jpg



Şu destanı M.Ö. 330-327 yıllarındaki olaylarla bağlantılıdır. Bu tarihlerde Makedonyalı iskender, iran'ı ve Türkistan'ı istilâ etmişti. Bu dönemde Saka hükümdarının adı şu idi. Bu Destan Türklerin iskender'le mücadelelerini ve geriye çekilmeleri anlatımaktadır. Doğuya çekilmeyen 22 ailenin Türkmen adıyla anılmaları ile ilgili sebeb açıklayıcı bir efsane de bu destan içinde yer almaktadır. Kaşgarlı Mahmud Divan ü Lügat-it Türk'de iskender'den Zülkarneyn olarak bahsetmektedir.Destanın tesbit edilebilen kısa metni şöyle özetlenebilir: iskender, Türk memleketlerini almak üzere harekete geçtiğinde Türkistan'da hükümdar şu isminde bir gençti. iskender'in gelip geçici bir akın düzenlediğine inanıyordu.Bu sebeble de iskender'le savaşmak yerine doğuya çekilmeği uygun bulmuştu. iskender'in yaklaştığı haberi gelince kendisi önde halkı da onu izleyerek doğuya doğru yol aldılar. Yirmi iki aile yurtlarını bırakmak istemedikleri için doğuya gidenlere katılmadılar. Giden gurubun izlerini takip ederek onlara katılmaya çalışan iki kişi bu 22 kişiye rastladı. Bunlar birbirleriyle görüşüp tartıştılar. 22 kişi bu iki kişiye: "Erler iskender gelip geçici bir kişidir. Nasıl olsa gelip geçer , o sürekli bir yerde kalamaz. Kal aç" dediler. Bekle , eğlen, dur anlamına gelen "Kalaç" bu iki kişinin soyundan gelen Türk boyunun adı oldu. iskender Türk yurtlarına geldiğinde bu 22 kişiyi gördü ve Türk'e benziyor anlamında " Türk maned " dedi.Türkmenlerin ataları bu 22 kişidir ve isimleri de iskender'in yukarıdaki sözünden kaynaklanmıştır. Aslında Türkmenler, Kalaçlarla birlikte 24 boydur ama Kalaçlar kendilerini ayrı kabul ederler. Hükümdar şu Uygurların yanına gitti. Uygurlar gece baskını yaparak iskender'in öncülerini bozguna uğrattılar.Sonra iskender ile şu barıştılar. iskender Uygur şehirlerini yaptırdı ve geri döndü. Hükümdar şu da Balasagun'a dönerek bugün şu adıyla anılan şehri yaptırdı ve buraya bir tılsım koydurttu. Bugün de leylekler bu şehrin karşısına kadar gelir, fakat şehri geçip gidemezler. Bu tılsımın etkisi hâlâ sürmektedir.

Bu destana göre iskender Türkistan'a geldiğinde Türkmenlerin dışındaki Türkler doğuya çekilmişlerdi. iskender Türkistanda mukavemetle karşılaşmamış bu sebeble de ilerlememiştir. Büyük ölçüde çadırlarda yaşayan Türkler iskender'in seferinden sonra şehirler kurmuş ve yerleşik hayatı geliştirmişlerdir.

.داستان های ترکان هون Hun-Oğuz Destanları
(افسانه های آذربایجان پیش از اسلام)

http://s2.picofile.com/file/7260928709/oguz_kaan.jpg


a.افسانه اوغوزخان Oğuz Kağan Destanı
b.داستان آتیلا Atilla Destanı

Oğuz Kağan destanı M.Ö. 209-174 tarihleri arasında hükümdarlık yapmış olan Hun hükümdarı Mete'nin hayatı etrafında şekillenmiştir. Bütün Türk destanlarında olduğu gibi bu destanın da ilk şekli günümüze ulaşmamıştır. Bugün, elimizde Oğuz destanının üç varyantı bulunmaktadır. XIII ile XVI yüzyıllar arasında Uygur harfleriyle yazılmış ve islâmiyetten önceki inancı yansıtan varyantın ilk örneği temsil ettiği kabul edilebilir. XIV. yüzyıl başında yazıldığı bilinen Reşîdeddîn'in Câmiüt-Tevârih adlı eserinde yer alan Farsça Oğuz Kağan Destanı islâmî varyantların ilkini temsil etmektedir. Oğuz Kağan Destanının üçüncü varyantı ise XVII. yüzyılda Ebü'l-Gazî Bahadır Han tarafından Türkmenler arasındaki sözlü rivayetlerden ve önceki yazmalardan faydalanarak yazılmıştır.

Oğuz Kağan Destanının islâmiyet Öncesi Rivayeti Ay Kağan'ın yüzü gök , ağzı ateş, gözleri elâ ,saçları ve kaşları kara perilerden daha güzel bir oğlu oldu. Bu çocuk annesinden ilk sütü emdikten sonra konuştu ve çiğ et ,çorba ve şarap istedi.Kırk gün sonra büyüdü ve yürüdü. Ayakları öküz ayağı , beli kurt beli, omuzları samur omzu, göğsü ayı göğsü gibiydi. Vücudu baştan aşağı tüylüydü. At sürüleri güder ve avlanırdı. Oğuz'un yaşadığı yerde çok büyük bir orman vardı. Bu ormanda çok büyük ve güçlü bir gergedan yaşıyordu. Bir canavar gibi olan bu gergedan at sürülerini ve insanları yiyordu. Oğuz cesur bir adamdı. Günlerden bir gün bu gergadanı avlamağa karar verdi. Kargı, yay, ok, kılıç ve kalkanını aldı ve ormana gitti. Bir geyik avladı ve onu söğüt dalı ile ağaca bağladı ve gitti. Tan ağarırken geldiğinde gergedanın geyiği almış olduğunu gördü. Daha sonra Oğuz, avladığı bir ayıyı altın kuşağı ile ağaca bağladı ve gitti. Tan ağarırken geldiğinde gergedanın ayıyı da aldığını gördü. Bu sefer kendisi ağacın altında bekledi. Gergedan geldi ve başı ile Oğuz'un kalkanına vurdu. Oğuz kargı ile gergedanı öldürdü. Kılıcı ile başını kesti. Gergedanın barsaklarını yiyen ala doğanı da oku ile öldürdü ve başını kesti. Günlerden bir gün Oğuz Kağan Tanrıya yalvarırken karanlık bastı. Gökten bir gök ışık indi. Güneşden ve aydan daha parlaktı. Bu ışığın içinde alnında kutup yıldızı gibi parlak bir ben bulunan çok güzel bir kız duruyordu. Bu kız gülünce gök tanrı da gülüyor, kız ağlayınca gök tanrı da ağlıyordu.Oğuz bu kızı sevdi ve bu kızla evlendi. Günler ve gecelerden sonra bu kız üç oğlan çocuk doğurdu. Çocuklara Gün, Ay ve Yıldız isimlerini verdiler. Oğuz ormanda ava çıktığı günlerden birinde göl ortasında bir ağaç gördü. Ağacın kovuğunda gözü gökten daha gök, saçı ırmak gibi dalgalı, inci gibi dişli bir kız oturuyordu. Yeryüzü halkı bu kızın güzelliğini görse dayanamaz ölüyoruz derlerdi. Oğuz bu kızı sevdi ve onunla evlendi. Günlerden gecelerden sonra Oğuz'un bu kızdan da üç oğlu oldu. Bu çocuklara Gök, Dağ ve Deniz isimlerini koydular.

http://s2.picofile.com/file/7260927846/oguzhan.jpg



Oğuz Kağan büyük bir toy(şenlik) verdi. Kırk masa ve kırk sıra yaptırdı.Çeşit çeşit yemekler,şaraplar, tatlılar, kımızlar yediler ve içtiler.Toydan sonra Beylere ve halka Oğuz Kağan şunları söyledi:

Ben sizlere kağan oldum
Alalım yay ile kalkan
Nişan olsun bize buyan
Bozkurt olsun bize uran
Av yerinde yürüsün kulan
Dana deniz, daha müren
Güneş bayrak gök kurıkan

.داستان های گؤک تورک ها Göktürk Destanları

Köktürklerle ilgili tesbit edilen destanın iki farklı rivayeti bulunmaktadır. Çin kaynaklarında tesbit edilen varyant "Bozkurt", Ebü'l-Gâzi Bahadır Han tarafından tesbit edilen varyant şecere-i Türk'te ise "Ergenekon" adıyla verilmiştir.

a.افسانه بذ قورد (گرگ خاکستری) Bozkurt Destanı

http://s1.picofile.com/file/7260926876/boz_qurd.jpg




.افسانه ار گنه قون Ergenekon Destanı

http://s1.picofile.com/file/7260927311/er3.jpg



ارگنه قون  داستانينا گؤره تورکلر قونشولاري طرفيندن مغلوب ائديلديکدن سونرا هاميسي اؤلدورولور، يالنيز خاقانلاري نين قييان و نوکوز(Qıyan və Nüküz) آدلي ايکي اوغلو قادينلاري ايله بيرليکده ساغ قاليرلار. اونلار داغلار آراسيندا بير سيغيناجاق تاپيرلار و 400 ايلدن سونرا سايلاري چوخالديغي اوچون آرتيق اورايا سيغيشميرلار و بونا گؤره ده هر طرفي قاياليق اولان داغدان چيخماق اوچون چاره آختاريرلار.

Moğol ilinde Oğuz Han soyundan il Han'ın hükümdarlığı sırasında Tatarların hükümdarı Sevinç Han Moğol ülkesine savaş açtı. ilhan'ın idaresindeki orduyu Kırgızlar ve diğer boylardan da yardım alarak yendi. ilhanın ülkesindeki herkesi öldürdüler. Yalnız il Han'ınn küçük oğlu Kıyan ve eşi ile yeğeni Nüküz ile eşi kaçıp kurtulmayı başardılar.Düşmanın, onları bulamayacağı bir yere gitmeğe karar verdiler. Yabanî koyunların yürüdüğü bir yolu izleyerek yüksek bir dağıda dar bir geçite vardılar. Bu geçitten geçerek içinde akar sular,pınarlar, çeşitli bitkiler, çayırlar, meyva ağaçları, çeşitli avların bulunduğu bir yere gelince Tanrıya şükrettiler ve burada kalmağa karar verdiler. Dağın doruğu olan bu yere dağ kemeri anlamında "Ergene" kelimesiyle "dik" anlamındaki "Kon" kelimesini birleştirerek "Ergenekon" adını verdiler. Kıyan ve Nüküz'ün oğulları çoğaldı. Dört yüz yıl sonra kendileri ve sürüleri o kadar çoğaldılarki Ergenekon'a sığamadılar.Atalarının buraya geldiği geçitin yeri unutulmuştu.Ergenekon'un çevresindeki dağlarda geçit aradılar. Bir demirci, dağın demir kısmı eritirlerse yol açılabileceğini söyledi. Demirin bulunduğu yere bir sıra odun, bir sıra kömür dizdiler ve ateşi yaktılar. Yetmiş yere koydukları yetmiş körükle hep birden körüklediler.Demir eridi, yüklü bir deve geçecek kadar yer açıldı.ilhan'ın soyundan gelen Türkler yeniden güçlenmiş olarak eski yurtlarına döndüler, atalarının intikamını aldılar. Egenekondan çıktıkları gün olan 21 martta her yıl bayram yaptılar. Bu bayramda bir demir parçasını kızdırırlar, demir kıpkırmızı olunca önce Hakan daha sonra beyler demiri örsün üstüne koyarak döğerler. Bugün hem yeniden özgür hem de bahar bayramı olarak hala kutlanmaktadır.

برای اطلاع بیشتر از افسانه ارگنه قون به لینک زیر بروید:


6.داستان های اویغور ها Uygur Destanları

Uygurlara âit Türeyiş ve Göç isimli iki destan parçası tesbit edilmiştir.Türeyiş parçası Çin kaynaklarından Göç ise hem Çin hem iran kaynaklarında bulunmaktadır.

a.داستان توره یش(آفرینش)  Türeyiş Destanı

Eski Hun beylerinden birinin çok güzel iki kızı vardı. Bu bey kızları ile ancak Tanrıların evlenebileceğini düşünüyordu. Bu sebeble ülkesinin kuzey tarafında yüksek bir kule yaptırarak iki güzel kızını Tanrılarla evlenmek üzere buraya yerleştirdi. Bir süre sonra kuleye gelen bir kurdun Tanrı olduğu düşüncesiyle kızlar bu kurtla evlendiler. Bu evlenmeden doğan Dokuz Oğuzların sesi kurt sesine benzerdi

.داستان کابولو Mani Dininin Kabulü Destanı

c.داستان گؤچ Göç Destanı

http://s2.picofile.com/file/7260944836/goc_destani.gif



Uygurların yurdunda "Hulin" isimli bir dağ vardı. Bu dağdan Tuğla ve Selenge isimli iki ırmak çıkardı. Bir gece oradaki bir ağacın üzerine gökten ilâhi bir ışık indi. iki ırmak arasında yaşayan halk bunu dikkkatle izlediler. Ağacın gövdesinde şişkinlik oluştu, ilâhi ışık dokuz ay on gün şişkinlik üzerinde durdu. Ağacın gövdesi yarıldı ve içinden beş çocuk göründü. Bu ülkenin halkı bu çocukları büyüttü. En küçükleri olan Buğu Han büyüyünce hükümdar oldu. Ülke zengin halk mutlu oldu. Çok zaman geçti. Yuluğ Tiğin isimli bir prens hükümdar oldu. Çinlilerle çok savaştı. Bu savaşlara son vermek için Oğlu Galı Tigini bir Çin prensesi ile evlendirmeğe karar verdi. Çinliler , prensese karşılık hükümdardan Tanrı dağının eteğindeki Kutlu Dağ adını taşıyan kayayı istediler. Gali Tigin kayayı verdi. Çinliler kayayı götürmek için kayanın etrafında ateş yaktılar, kaya kızınca üzerine sirke döktüler. Ufak parçalara ayrılan kayayı arabalara koyarak Çin'e taşıdılar. Memleketteki bütün kuşlar, hayvanlar kendi dilleriyle bu kayanın gidişine ağladılar. Bundan yedi gün sonra da Gali Tigin öldü. Kıtlık ve kuraklık oldu . Yurtlarını bırakarak göç etmek zorunda kaldılar

.داستان محتشم دده قورقود (از افسانه های آذربایجان) Dede Korkut destani

http://s2.picofile.com/file/7260924836/450px_DQNAJ.jpg



کتاب دده قورقود که از شاهکارهای ادبی-فولکوریک جهانی است،از یک مقدمه و 12 داستان تشکیل شده است.داستانها به نثر و نظم نوشته شده است و در خلال آنها انواع مختلف آثار ادبی شفاهی مانند بایاتی،نغمه،ضرب المثل و حتی مرثیه دیده میشود.
در این داستانها جسارت و مردانگی و قهرمانیها و عادات و معیشت و عقاید ترکان آذربایجان شرح داده شده و وطن خواهی و مهمان دوستی و محبت مادر و فرزند و حرمت زنان و خصلتهای انسانی ستوده شده است.داستانها از قسمتهای منثور و منظوم تشکیل شده و نثر داستانها ساده و به زبان مردم است
كتاب‌ «دده‌ قورقود» از آثار كلاسيك‌ جهان‌ به‌ شمار مي‌رود.  با اينكه‌ حماسة‌ ملي‌ تركان‌ محسوب‌ مي‌شود، تنها به‌ تُركان‌ تعلق‌ ندارد، بلكه‌متعلق‌ به‌ همة‌ جهانيان‌ است‌.

mazqamet.blogfa.com

[ سه شنبه سیزدهم تیر 1391 ] [ 10:26 ] [ جلال ]

پیدایش ترکان

 خاستگاه ترکها ، آسیای میانه است . طبق آرای جان فاستر ، هون های ساکن در امپراتوری لیانگ ( لیان چائو ) در نیمه سده پنجم به سمت شمال غرب چین ( ایالت گان سو ) رهسپار شدند . آنها مجمعی از قبایل چادرنشین بودند . در این مجمع ( مجمع روران )  ، ترکها قبیله ایی کوچک از 5000 خانواده بودند و برای روران ، رعیتی و آهنگری میکردند . به نظر میرسد واژه " ترک " بمعنای کلاه ( خود ) به دلیل اینکه  اطراف محل کار رعایا تپه هایی بشکل کلاه وجود داشت به آنها اطلاق میشد . ترک ها پس از اینکه قدرتمند شدند و جای محکمی در مجمع باز کردند خواهان وصلت با شاهزاده هون گشتند اما درخواست آنها رد شد . در سال 546 بین آنها جنگی در گرفت و ترکها ، اربابان خود را شکست دادند . از آن پس زبان ترکی در طی مهاجرتها و فتوحات از سیبری و آسیای میانه تا خاور میانه و شرق اروپا گسترش یافت .

 پادشاهی گوک ترکان ( ترکان آسمانی )

 گوک ترکان تحت رهبری بومین خاقان ، در مجمع روران قدرت را بدست گرفتند . بدین ترتیب خاقانهای ترک به سمت سرزمینهای آسیای مرکزی گسترش یافتند . بین 552 تا 745 گوک ترکها قبایل ترک چادرنشین را تبدیل به یک امپراتوری کردند . گوک ترکها از طایفه آشینا منشا میگرفتند و به شمنیسم و تانگریسم اعتقاد داشتند . این طایفه در مجمع هسیونگ نو قرار داشتند . پس از آنکه امپراتور تای وو ( شاهنشاهی وی شمالی ) در سال 439 حکومت لیانگ شمالی را برانداخت ، طایفه آشینا با 500 خانوار به سوی خانات روران گریختند و در کوهستان آلتای جا گرفتند . آنها در کارهای فلزی و آهنگری مهارت داشتند . قبایل متعدد ترک علیه اربابان مجمع قیام میکردند . بومین خاقان برای حل مشکل در صدد وصلت با شاهزاده برآمد اما خان روران به سبب آنکه ترک ها رعیت او بودند این عمل بومین را توهین تلقی کرد . بومین خاقان با دولت وی غربی علیه روران جنگید ( 552 ) و پیروز شد . بومین پس از پیروزی ،  خود را ایلیق خاقان و خان اتوکن (   otuken منطقه ای در غرب مغولستان ) نامید . او یکسال بعد مرد . پسر بومین ،  موقان ، هپتالها و قرقیزها را شکست داد .  تا 576 ایستمی خان – برادر بومین –  قلمروی ترکان را تا کریمه ( اکراین ) رساند . در آنزمان آنها از سوی جنوب ازسوی امپراتوری ساسانی تهدید میشدند . پس از مرگ تاسپار خاقان به سال 584 ، شاهنشاهی دچار دودستگی شد . دسته ای هوادار آپا خاقان ( پسر موقان ) و دسته هوادار ایشبارا خاقان ( برادرزاده آپا )  شدند .  فردی بنام تاردو نیز در شرق ادعای سلطنت داشت . با پیروزی ایشبارا خاقان و حمایت پادشاه چین ، امپراتوری دو تکه شد و بخش شرقی بدست ایشبارا افتاد .  بخش شرقی از آن پس به امپراتور چین وابسته شد تا اینکه شیبی خان و ایلیق خاقان این وابستگی را قطع کردند .در سال 626 پایه های حکومت ایلیق با شورش فئودالها لرزید و در جنگ یین شان کاملا شکست خورد  . بخش غربی نیز با امپراتوری بیزانس علیه ساسانی ها متحد شد و پس از پیروزی به مرزهای جنوبی اطراف تاریم و آمودریا رسید . در سال 627 تونگ یابغو به کمک خزرها و امپراتور هراکلیوس قفقاز را تصرف کرد اما پس از مرگش ، ترکان قفقاز را رها کردند .  

در قرون وسطا ( سده دهم ) ، قبایل  اغوز به رهبری دودمان سلجوق از ترکستان خارج شده در خراسان ایران ساکن شدند و با ایرانیان درآمیختند .  در آن حال ، اویغورها و قرقیزها هم با یکدیگر  و هم با امپراتوری چین درگیر بودند . تاتارها با شکست بلغارهای ولگا در تاتارستان امروزی جا گرفتند . بلغارها در قرن 7 میلادی به جنوب شرق اروپا رفتند و با اسلاوها آمیختند . ترکها در همه جا با بومیان درآمیختند . ترکان پچنگ در سال 1090 به دیوارهای شهر قسطنطنیه رسیدند .  

 گروه زبانهای ترکی

 ۱ –  اغوز ( جنوب غربی ) که شامل اغوز غربی ( ترکی استانبولی ، ترکی آذری ، گاگاوز ) ، اغوز شرقی ( ترکمنی ، ترکی خراسانی )  و اغوز جنوبی ( ترکی افشاری و لهجه های قشقایی و سنقری )

 2 – قبچاق ( شمال غربی ) شامل قبچاق غربی ( کومیک ، قاراچای ، تاتاری کریمه ، کریمچاک ، اوروم ، قاراییم ) ، قبچاق شمالی ( تاتاری غازان ، باشقیری ، تاتاری سیبری ) و قبچاق جنوبی ( قزاقی ، قرقیزی ، نوگای و قاراقالپاک )

 3 – اویغوری ( جنوب شرقی ) شامل اویغوری غربی ( ازبکی ) و اویغوری شرقی ( سالاری ، اویغوری ، آینی ، ایلی ، ترکی باستان و جغتای )

 4 – سیبریایی ( شمال شرقی ) شامل چولیم ، آلتای و ینی سئی

 5 – آرغو شامل زبان ترکی خلج ( در استان مرکزی ایران )

 6 – اوغور شامل چوواش ، خزری ، هونی و بلغاری

  اساطیر و حماسه های ترک

  الف : پیدایش انسان در اساطیر ترکی

  در آیین باستان ترکها ، ایزد خالق و خدای آسمان – تانری tanri –  به شکل یک قوی سفید بر آبها ( زمان ) در حال پرواز است . آق آنا ( مادر سفید ) از او میخواهد موجودی خلق کند . تانری ، ار کیشی ar kishi را می افریند اما ار کیشی شروع به گمراه نمودن انسانها میکند . تانری میکوشد با فرستادن حیوانات بسوی انسانها ، آنها را از ارتکاب به گناه بازدارد . تانری ( گوک تانری ) ، همچنین خدای ملی گوک ترکان ، همسر یر تانری ( الهه زمین ) ،  پدر کویاش ( خورشید ) ، آی تانری ( ماه ) ، اومای ( الهه باروری و دوشیزگی و حافظ مادینگان ) ، ارلیک ( ایزد مرگ و شر و نخستین گناهکار )  و بای اولگان ( ایزد ستارگان ) است .  

 ب : حیوانات

 در اساطیر ترکی ، حیوانات جایگاه ویژه ای دارند . گرگ نماد افتخار و مادر ترک هاست . طبق افسانه ها ، در پی یک جنگ ، کودکی زنده می ماند . گرگ ماده ای کودک مجروح را مانند فرزند خود پرورش میدهد . پس از سالها آن دو از یکدیگر صاحب ده فرزند میشوند . یکی از این گرگ – انسان ها ، آشینا نام دارد که بعدها موسس طایفه آشینا و امپراتوری گوک ترکان میشود .

اسب برای ترکان عنصر تکمیل کننده انسان است .

اژدها یا مار ، نماد قدرت است . بر طبق افسانه ها ، اژدها ها در کوههای تیان شان ( تانری شان ) و آلتای زندگی میکنند . اژدها همچنین نماد خدا ( تانری tanri ) است .

   ج : اسطوره ها و حماسه ها

 افسانه اغوز خان

  اغوز خان ، خاقان افسانه ای و نیمه اساطیری ترکان است . طبق افسانه ها ، اغوز در آسیای مرکزی متولد میشود . پدر او ، قارا خان ، بزرگ ترکان است . او از همان کودکی سخن گفتن را می داند و بجای شیر مادر ، کیمیز ( نوعی شراب با شیر اسب ) و گوشت میخورد . او در چهل روزگی همانند مرد بالغی رشد میکند . در زمان تولد او ، اژدهایی بنام کیات ، ترکان را وحشتزده میکند . اغوز به جنگ  اژدها میرود و سرش را از تن جدا میکند .  او تبدیل به قهرمان ملی میشود اما نامادری و برادر ناتنی چینی او به او رشک می ورزند و قاراخان را وادار به کشتن اغوز میکنند . قاراخان میکوشد پسر را در حین شکار بکشد اما پسر متوجه شده و پدر را میکشد و خود به قدرت میرسد . او پس از رسیدن به سلطنت به استپ رفته و تانری ( tanri ) خدای آسمان را سپاس می دارد. هنگام ستایش خدا ، دختری زیبا از آسمان بر او فرود می آید . اغوز دلباخته دختر شده و با او ازدواج میکند . و صاحب سه پسر بنامهای گون ( خورشید ) ، آی ( ماه ) و ییلدیز ( ستاره ) میشود . پس از مدتی اغوز به شکار میرود و اینبار با  دختری زیبا در پشت درخت روبرو میشود . پس از ازدواج با او صاحب سه پسر دیگر بنامهای گوک ( آسمان ) ، داغ ( کوه ) و دنیز ( دریا ) میشود . پس از اینکه پسرانش متولد شدند او جشن ( toy ) برپا میکند و تمام بیگ ها ( بزرگان ) را دعوت میکند . و در جشن خود را خان و پادشاه جهان میخواند . آلتون خان ، پادشاه خاور ، او را به رسمیت میشناسد اما  اوروم ، پادشاه غرب بر او میشورد . اغوز به جنگ با اوروم می رود و هنگام لشکرکشی ، گرگ خاکستری برای راهنمایی قشون ترکان به اغوز می پیوندد . جنگ در نزدیکی ولگا درمیگیرد و اغوز پیروز میگردد . شش پسر اغوزخان نیز با کمک گرگ مقدس در ترکستان ، هندوستان ، ایران ، آشورستان و مصر پیروز میشوند .  اغوز بهنگام پیری پسران خود را به غرب و شرق میفرستد . سه پسر بزرگ یک کمان طلایی در شرق و سه پسر کوچک سه تیر نقره ای در غرب پیدا میکنند . پدر کمان طلایی را سه تکه میکند و به سه پسر بزرگ میدهد و سه تیر را به بین پسران کوچک تقسیم میکند . شش فرزند نماینده ی شش گروه ترک –  اغوز ، قبچاق ، سیبری ، چاووش ، یاکوت ، قارلیک – میباشد .  

  حماسه تپه گز göz در کتاب دده قورقوت

  در حمله دشمنان به اغوزها ( ی ساکن آناتولی و آذربایجان ) ، روستاییان عقب نشینی میکنند . پسر آروز گم میشود . شیری او را یافته و پرورش میدهد . پسر موجودی نیمه وحشی بار میآید  که از خون اسب تغذیه میکند . شکارچیان ، پسر را گرفته و به آروز میدهند . آروز او را باسات ( بلع کننده اسب ) مینامد . پس از سالها یک چوپان با دیدن پری ای  که یک غول زاییده  پا به فرار میگذارد . بچه غول ( تپه گز : دارای چشمان برامده ) را به آروز میسپارند . او هر روز قویتر شده و همسایه ها را می آزرد . آروز مجبور میشود او را به غاری بیرون شهر بفرستد بشرط آنکه هر روز دو مرد و پانصد گوسفند برای غذای او آماده کند  . سرانجام گوسفندان تمام میشوند و غول به سمت اغوزها حمله می آورد . قدرت تپه گز به حدی ست که کسی قادر به کشتن او نیست . قهرمانان بسیاری مانند آلپ رستم ، قیان سلجوق ، دمیر دون لو و اوشون قوجا بدست تپه گز کشته میشوند . تنها کسی که توان کشتن غول را دارد باسات ( پسر آروز ) است . باسات با هدف گرفتن چشم تپه گز ، او را ابتدا کور کرده و با شمشیر جادویی سر از تنش جدا کرده و ملت خود را از دست او خلاص میکند ..... داستان تپه گز یادآور جنگ ترکان اغوز با ترکان قبچاق است و از سیکلوپ ها در ادیسه هومر  تاثیر پذیرفته .  در داستان ،  مهارت ترکان از قبیل اسب دوانی ، تیر اندازی ، کشتی ، پرتاب نیزه و چوگان به چشم میخورد .

 حماسه آلپامیش

  آلپامیش طبق رسوم طایفه از کودکی با بارچین نامزد است . پدران آن دو –  بایبوری و بایساری –  از قبیله کنگرات در آلتای بودند و تا مدتها بی فرزند . پس از نزاعی بین پدران آن دو ، بایساری و خانواده اش به سرزمین قالموق ( در نزدیکی رود ولگا ) کوچ میکنند . پس از سالها بارچین دختری زیبا شده و پادشاه قالموق ، تایچه خان ، شیفته او گشته . بارچین برای رهایی از دست او ، برای ازدواج شرط میگذارد و آن اینست که برنده اسب دوانی ، تیراندازی و کشتی و پرتاب نیزه میتواند با او ازدواج کند  . بارچین که دل در گروی عشق آلپامیش دارد ، سفیرانی پنهان به دنبال آلپامیش میفرستد . آلپامیش با شکست دادن پهلوانی بنام کوکال داش ، به بارچین میرسد . آلپامیش و بارچین پس از ازدواج به کنگرات برمیگردند . آلپامیش برای بازگرداندن پدر بارچین به کشور قالموق میرود و اینبار بدست تایچه خان ، پادشاه آن دیار ، بمدت هفت سال اسیر میشود . دختر تایچه و شبانی بنام کی قباد ، پهلوان را از زندان فراری میدهند . آلپامیش پس از آزادی از زندان ، تایچه را میکشد و کی قباد را پادشاه آن دیار میکند . آلپامیش به کنگرات بازمیگردد غافل از اینکه برادرش اولتان تاز حکومت او و بارچین را غصب کرده ، ستم پیشه نموده و پدر و پسرش – یادگار – را زندانی کرده . آلپامیش با تغییر چهره و به یاری شبانی بنام کولتای ، اولتان تاز را میکشد و به حکومت خود میرسد .

 حماسه کور اوغلو

 قجا یوسف ( qoja yusef ) در شهر بولی ( ترکیه کنونی )  اصطبل دار خان است و پسری بنام روشن دارد . یوسف روزی کره اسبی که بنظرش قوی می آید به بیگ ( خان ) هدیه میدهد . بیگ که رابطه ش مدتی با سلطان ( پادشاه ) تیره بود برای بهتر شدن روابط ، کره اسب را به سلطان هدیه میکند . سلطان با دیدن کره اسب لاغر ، آزرده میشود . بیگ که از این موضوع خشمگین شده برای تنبیه یوسف ، او را کور میکند . روشن که از این پس کور اوغلو نام میگیرد ، از بیگ کینه به دل گرفته ، بهمراه پدرش از قلمروی خان می گریزد و پس از گذر از سرزمینهای بسیار در چنلی بل ( کمره مه الود ) که کوهستانی است سنگلاخ و صعب العبور مسکن میگزیند . یوسف از تکه سنگی آسمانی که در کوهستان افتاده شمشیری برای روشن ( کوراوغلو ) میسازد . کور اوغلو در قوشابولاق ( جفت چشمه ) در شبی معین آبتنی میکند و بدینگونه هنر عاشقی در روحش دمیده میشود  . او کره اسب را به دست خود پرورش میدهد و او را قیرآت ( اسب خاکستری ) میخواند . سالها بعد قیرات که از نسل اسبان افسانه ایست  تبدیل به مادیانی رهوار میگردد . از قضا خضر نبی در خواب به یوسف وعده میدهد که بزودی رود ارس طغیان میکند و اولین کسی که از آب آن رود بنوشد سلامتی خود را باز خواهد یافت . یوسف بهمراه قیرات و کوراوغلو بسوی ارس حرکت میکنند اما اسب کور اوغلو  پیشدستی کرده و از آب میخورد . بدین ترتیب یوسف پیر این فرصت را از دست میدهد و مدتی بعد می میرد اما قبل از مرگ از پسر میخواهد که انتقام خود را از بیگ بگیرد . کور اوغلو با جمع آوری قشون ،  سالها با بیگ می جنگد و سرانجام او را در چنلی بل می کشد . قیام او تنها بخاطر آزادی و شرافت انسانی ست  . در همین دوران است که اسلحه گرم توسط تاجران وارد آناتولی میشود . با ورود اسلحه گرم و تحول در شیوه جنگ ، خانهای ترک به جان یکدیگر می افتند . کوراوغلو در میابد دیگر قادر به برگرداندن دنیای جوانی ش نیست و آن دوران جوانمردی و رشادت برای همیشه سپری شده  ، مردان خود را رها میکند و در حالیکه شعری بجا گذاشته ، برای همیشه در تاریکی ناپدید میشود .

 داستان کوراوغلو بر اساس وقایع اجتماعی و سیاسی زمان و با الهام از قیام جلالی لر خلق شده که علیه مالیاتهای سنگین و ظلم خوانین در زمان صفویان شکل گرفته بود .   

    شعر منتسب به کوراوغلو :

 دوشمن گلدی تابور تابور دیزیلدی     (  دشمن گردان به گردان صف کشیده  )

آلینیمیزا قارا یازی یازیلدی              ( بر پیشانی مان بخت سیاه نوشته شده )

توفک ایجاد اولدو مردلیخ بوزولدو    ( تفنگ اختراع شد ، مردانگی خاموش شد )

گایری ایری قیلیچ کیندا پاسلانمالیدیر  ( شمشیر خمیده در غلافش زنگ میزند )    

yekdaricheazadi.blogfa.com

[ سه شنبه سیزدهم تیر 1391 ] [ 10:13 ] [ جلال ]

نیم نگاهی به کتاب «دده قورقود»

كتاب‌ «دده‌ قورقود» از آثار كلاسيك‌ جهان‌ به‌ شمار مي‌رود. اين‌ كتاب‌ شاملِ يك‌ مقدمه‌ و دوازده‌ قصّة‌ حماسي‌ است‌، و با اينكه‌ حماسة‌ ملي‌ تركان‌ محسوب‌ مي‌شود، تنها به‌ تُركان‌ تعلق‌ ندارد، بلكه‌ همانند كتابهايي‌ چون‌ «ايلياد»، «اديسه‌»، «د‌ُن‌ كيشوت‌»، «مهاباراتا»، «كمدي‌ الهي‌»، «هاملت‌» و... متعلق‌ به‌ همة‌ جهانيان‌ است‌. دانشمندان‌ و شرقشناساني‌ چون‌ «ديتس‌» و «بارتلد»، اوقات بسياري را براي‌ پژوهش‌ و تحقيق‌ دربارة‌ اين‌ اثر صرف‌ كرده‌اند، و نويسندگان‌ همچون‌ ياشار كمال‌ در تركيه‌ و انار و مولود سليمالي‌ در جمهوري‌ آذربايجان‌، با الهام‌ از اين‌ قصّه‌هاي‌ حماسي‌، آثار ارزشمندي‌ پديد آورده‌اند. اين‌ كتاب‌، يكي‌ ازشاهكارهاي‌ «قصّه‌هاي‌ حماسي‌» جهان‌ است‌، و تاكنون‌ پژوهشگران‌ غربي‌، تُرك‌، روسي‌، آذربايجان(شوروي)‌ و ايراني‌ و... دربارة‌ ارزشهاي‌ گوناگون‌ اساطيري‌، ادبي‌، تاريخي‌، لغوي‌ و... اين‌ كتاب‌، مقالات‌ ارزشمندي‌ نگاشته‌اند.
تاكنون‌ دو نسخة‌ اصيل‌ و كهن‌ از كتابِ «دده‌ قورقود» و تاريخچة‌ آداب‌ و رسوم‌ «اوغوزها» به‌ دست‌ آمده‌ است‌.
نخستين‌ نسخه‌ كه‌ در كتابخانة‌ «درسدن‌» يافت‌ شده‌، از يك‌ ديباچه‌ و دوازده‌ داستان‌ تشكيل‌ شده‌ است‌. دومين‌ نسخة‌ ناقص،‌ كه‌ در كتابخانة‌ «واتيكان‌» موجود بوده‌، مُتضمّن‌ شش‌ داستان‌ است‌. شايان‌ ذكر است‌ كه‌، قصّه‌هاي‌ اين‌ نسخه‌، تنها در برخي‌ از كلمه‌ها و جمله‌ها، تفاوتهايي‌ جزئي‌ با نسخة‌ ديگر دارد؛ و از نظر انشا،هماهنگي‌ متن‌ و استواري‌ كلام‌، همانند نسخة‌ پيشين‌ است‌.
تقريباً تمامي‌ پژوهشهايي‌ كه‌ دربارة‌ اين‌ كتاب‌ به‌ عمل‌ آمده‌، از روي‌ نسخة‌ درسدن‌ بوده‌ است‌. برخي‌ از محققان‌، از جمله‌ «ديتس‌»، مستشرق‌ آلماني‌، و «بارتولد»، شرق‌شناس‌ روس‌، تحقيقات‌ ارزنده‌اي‌ دربارة‌ كتاب‌ «دده‌ قورقود» انجام‌ داده‌اند. در سال‌ 1913 و براي‌ نخستين‌بار، اديب‌ معاصر ترك‌، «كيليسلي‌ رفعت‌» در راه‌ چاپ‌ اين‌ اثر پيشقدم‌ شد، و با استفاده‌ از كپي‌اي‌ از روي‌ نسخة‌ كتابخانة‌ درسدن‌، آن‌ را با الفباي‌ عربي‌ منتشر كرد.
پس‌ از وي‌، دده‌‌قورقودشناس‌ صاحبنام‌ ترك‌، «اورهان‌ شايق‌ گوگياي‌»، به‌ تحقيق‌ و تتّبع‌ دربارة‌ اين‌ كتاب‌ پرداخت‌، و آن‌ را با حروف‌ لاتين‌ چاپ‌ كرد. بعد در سال‌ 1958، «محر‌ّم‌ ارگين‌» توانست‌ با تطبيق‌ نسخه‌هاي‌ موجود، متني‌ انتقادي‌ و علمي‌ از آن‌ پديد آورد.

علّت‌ نامگذاري‌ كتاب‌

شايد علّت‌ نامگذاري‌ اين‌ كتاب‌ به‌ «دده‌ قورقود» اين‌ باشد كه‌، وي‌ كه‌ مردي‌ زبان‌آور است‌ و در علوم‌ و معارف‌ زمانه‌ و همچنين‌ در دانايي‌ و حكمت‌ به‌ درجة‌ والايي‌ رسيده‌، در هر دوازده‌ قصّه‌، هرگاه‌ لازم‌ باشد، به‌ صحنه‌ مي‌آيد و داستانها مي‌سرايد؛ و انگار در اصل‌، او خالق‌ و به‌ نظم‌ درآورندة‌ اين‌ قصّه‌هاست‌.

دده‌ قورقود كيست‌؟

در ابتداي‌ كتاب‌، وي‌ كه‌ در ميان‌ اوغوزها پايگاه‌ ممتازي‌ داشته‌ و بدون‌ چاره‌گري‌ و يارمندي‌اش‌ كاري‌ از پيش‌ نمي‌رفته‌، و مهم‌تر از همه‌، آنان‌ به‌ كراماتش‌ اعتقاد فراوان‌ داشته‌اند، چنين‌ نموده مي‌شود:
«چيزي‌ به‌ ظهور پيامبر(ص‌) نمانده‌ بود كه‌ در قبيلة‌ بايات‌، مردي‌ به‌ نام‌ قورقوت‌ آتا پديد آمد. او در ميان‌ اوغوزها به‌ علم‌ از همه‌ پيش‌ بود. هرچه‌ مي‌گفت‌ به‌ كار بسته‌ مي‌شد. از غيب‌ خبرها مي‌داد. ايزد تعالي‌ الهام‌بخش‌ وي‌ بود و...»
بيشتر امثال‌ و حِكَمي‌ كه‌ به‌ وي‌ نسبت‌ داده‌ شده‌، به‌ دروس‌ اخلاقي‌ تُركان‌ در آن‌ روزگار شباهت‌ دارد:
هيچ‌ كاري‌ بي‌ياد خدا راست‌ نيايد.
با به‌ هم‌ پيوستن‌ و طغيان‌ رودها، دريا پر نمي‌شود.
خداوند آدم‌ گردنكش‌ را دوست‌ نمي‌دارد.
برف‌ هرقدر هم‌ كه‌ ببارد، تا تابستان‌ نمي‌ماند.
انبوه‌ علفهاي‌ سرسبز هم‌ تا پاييز دوام‌ نمي‌آورند.
دختر، تنها از رفتار مادرش‌ پند مي‌گيرد.
پسر، گشاده‌دستي‌ را تنها از پدرش‌ مي‌آموزد.
بهتر است‌ چادرهاي‌ سياهي‌ كه‌ هيچ‌ ميهماني‌ قدم‌ در آنها نمي‌گذارد، ويران‌ شوند.
بهتر است‌ كه‌ هيچ‌ دروغي‌ در اين‌ جهان‌ نباشد.

اوزان‌ (عاشيق‌) از ايلي‌ به‌ ايل‌ ديگر و از نزد بيگي‌ به‌ نزد بيگي‌ ديگر مي‌رود و كس‌ را از ناكس‌ باز مي‌شناسد.
با نگاهي‌ ديگر به‌ اين‌ قصّه‌ها مي‌توانيم‌ اوصاف‌ دده‌ قورقود را چنين‌ وصف كنيم:
دده‌ قورقود به‌ همه‌ چيز آگاه‌ است‌. ايزد تعالي‌ الهامبخش‌ اوست‌. چون‌ نزديك‌ به‌ زمان‌ آشكار گرديدن‌ دين‌ مبين‌ اسلام‌ و ظهور رسول‌ اكرم‌(ص‌) به‌ دنيا آمده است، چونان‌ مبشّري‌ مذهبي،‌ و از بندگان‌ خاصّ خداست‌. نزديكي‌ به‌ ايزدتعالي‌، پيامبر حق، و آشنايي‌ با اصول‌ و احكام‌ ديني‌ باعث‌ شده‌ وي‌ به‌ صورت‌ مردي‌ مقدس‌ درآيد كه‌ با زباني‌ سخته‌، استوار و آهنگين‌، اشعار تر بسرايد و قصّه‌هاي‌ ناب‌ نقل‌ كند. وي‌ صاحب‌ كرامات‌ است‌؛ چون‌ هر چه‌ مي‌گويد، همان‌ مي‌شود.
دده‌ قورقود داستانسرايي‌ قدرتمند و سخنوري‌ بزرگ‌ است‌. درواقع،‌ شاعر، حكيم‌ و عارف‌ زمان‌ خويش‌ است‌؛ عارفي‌ كه‌ ايزدتعالي‌ الهام‌بخش‌ اوست‌. پيرمرد شاداب‌، سرزنده‌ و سرحالي‌ كه‌ به‌ بنا به‌ قولي‌ دويست‌ و نود و پنج‌ سال‌ در اين‌ جهان‌ زندگي‌ كرده‌ است‌.
وي‌ مردي‌ است‌ مجر‌ّب‌ كه‌ دربارة‌ امور دولتي‌، جشنها و آداب‌ و رسوم‌ كُهن‌، كارزار و آشتي‌ و... آگاهي‌ فراواني‌ دارد، و به‌ خوبي‌ مي‌تواند از عهدة‌ رفع‌ مشكلات‌ بيگهاي‌ اوغوز برآيد.
مهم‌تر از همة‌ اينها، دده‌ قورقود يك‌ اوزان‌ است‌؛ اوزاني‌ كه‌ حكايتگر شاديهاي‌ و غمهاي‌ مردمانِ خويش‌ است‌. او در بيشتر صحنه‌ها، قوپوز (ساز) به‌ دست‌ ظاهر مي‌شود و از سرگذشت‌ مردان‌ جاودانِ حماسه‌ها و سنّتهاي‌ تركان‌ حرف‌ مي‌زند و نغمه‌هاي‌ شادمانه‌ و اندوهزا مي‌سرايد. از صداي‌ سازش‌ دلهاي‌ افسرده‌ و مرده‌ زنده‌ مي‌شوند، كوههاي‌ خشكيده‌، سرسبز مي‌گردند، درختان‌ خشكيده‌، غرق‌ در شكوفه‌ مي‌شوند، و آب‌ از چشمه‌هاي‌ خشكيده‌ بر مي‌جوشد.
دده‌ قورقود با زباني‌ غني‌، لطيف‌ و شاعرانه‌، از اسطوره‌ها، رؤياها، وقايع‌ فوق‌العاده‌، خلق‌ و خو، شيوة‌ تفكرات‌ و معتقدات‌ اوغوزها سخن‌ مي‌گويد، و كساني‌ را كه‌ در «خوشيهاي‌ متعفّن‌» غرق‌ گشته‌اند، به‌ سوي‌ برادري‌ مي‌خواند، و به‌ همة‌ آزادگان‌ جهان‌ سفارش‌ مي‌كند: «مبادا يكدم‌ از ياد مرگ‌ غافل‌ شويد و بگذاريد اين‌ دنياي‌ پرفريب‌ و گذران‌ و عالم‌ خاكي‌، فريبتان‌ دهد!»

پيشينة‌ اوزانها(عاشيقها)

بايد گفت‌ كه‌، قورقود آتا بيشتر به‌ شعرايي‌ شباهت‌ دارد كه‌ در دوران‌ پيش‌ از اسلام‌ در آن‌ خطه‌ها مي‌زيسته‌اند؛ شاعراني‌ چون‌: شامانِ توغوزها، كام‌ آلتاي‌ تركان‌، اؤيونِ ياقوتها، باقسئي‌ قرقيزها و...

دده‌ قورقود در افسانه‌ و تاريخ‌

بايد گفت‌ كه‌ اوغوزهايي‌ كه‌ در قصّه‌هاي‌ دده‌ قورقود حضور دارند، مسلمان‌ هستند؛ و دده‌ قورقود، در عين‌ حال‌ كه‌ يك‌ مبلّغ‌ مسلمان‌ است‌، ادامه‌ دهندة‌ راه‌ شعراي‌ قبل‌ از خود نيست،‌ و تفكرات‌ مذهبي‌اش، در سراسر كتاب‌ موج‌ مي‌زند. وي‌ كه‌ در برخي‌ از كتابهاي‌ معروف‌ يادي‌ از او رفته‌ و در شش‌ جا گورش‌ نمايانده‌ شده‌، چه‌ بسا ممكن‌ است‌ مردي‌ تاريخي‌ باشد، كه‌ بعدها و بر اثر گذشت‌ زمان‌، نامش‌ با افسانه‌ها درآميخته‌ و شخصيّت‌ اصلي‌اش‌ از يادها رفته‌ باشد.
نگارنده‌ قصّه‌هاي‌ دده‌ قورقود
شايد دده‌ قورقود، كه‌ قصّه‌ها و ماجراهاي‌ بيگهاي‌ اوغوز را با ساز مي‌سروده‌، نگارندة‌ اين‌ قصّه‌ها هم‌ باشد؛ و پس‌ از وي‌، اوزانها‌ (عاشيقها‌)ي ديگر، اين‌ قصّه‌ها (داستانهاي‌ خارق‌العاده‌) را سينه‌ به‌ سينه‌ نقل‌ كرده‌ و از نسلي‌ به‌ نسل‌ ديگر سپرده‌ باشند. اما اين‌ امكان‌ نيز وجود دارد كه‌ بعدها داستانسرايي‌ چيره‌دست‌، اين‌ قصّه‌ها را به‌ ترتيبي‌ كه‌ امروزه‌ در دست‌ ماست‌، تدوين‌ كرده‌ باشد.

فرم‌ قصه‌هاي‌ دده ‌قورقود

فرم‌ بيشتر اين‌ قصّه‌ها به‌ فرم‌ داستانهاي‌ امروزي‌ شبيه‌ است‌. در اين‌ قصّه‌ها، ماجراها زنده‌ و پرتحرّك‌ نمايانده‌، و با آب‌ و تاب‌ روايت‌ نمي‌شوند.
با اين‌ همه‌، قصّه‌هاي‌ دده‌قورقود را نمي‌توان‌ «داستان‌» ناميد. چون‌ بنياد آنها بر وقايعي‌ باورنكردني‌ گذاشته‌ شده‌ است‌ و بيشتر قهرمانان‌ اين‌ قصّه‌ها، به‌ جاي‌ آدمهاي‌ معمولي‌، ديواني‌ غول‌آسا و مرداني‌ تنومندند، كه‌ بسيار بلندقد بوده‌، قدرت‌ خارق‌العاده‌اي‌ دارند؛ و شايد با اندكي‌ گذشت‌، بتوان‌ آنها را «داستانهاي‌ خارق‌العاده‌» ناميد.
اين‌ قصّه‌ها در واقع‌ بيشتر افسانه‌هاي‌ عاميانه‌ را به‌ ياد مي‌آورند. اما چون‌ در برخي‌ از آنها به‌ لحظه‌پردازي‌، صحنه‌پردازي‌، خصوصيّات‌ ظاهري‌ (هر چند با گزافه‌گويي‌)، واكنشهاو دلهره‌هاي‌ عاطفي‌ قهرمانان‌ پرداخته‌ شده‌ و شيوة‌ سنّتي‌ قصه‌نويسي‌ بر آنها حكمفرما نگرديده‌، تا حدودي‌ به‌ فرم‌ داستانهاي‌ معاصر نزديك‌ شده‌اند.

تعداد قصّه‌ها

گمان‌ مي‌رود كه‌ تعداد قصّه‌هايي‌ كه‌ دده‌قورقود سرايندة‌ آنهاست‌، بيش‌ از دوازده‌ تا باشد. چون‌ قهرمانهايي‌ در برخي‌ از آنها وجود دارند كه‌ در طول‌ قصّه‌ها نامي‌ از آنان‌ برده‌ شده‌ است، ولي‌ قصّه‌اي‌ درباره‌شان‌ نقل‌ نمي‌شود. اگر قصّه‌هاي‌ ديگري‌ نيز موجود باشند، شايد روزي‌ در اثر پژوهش‌ محققان‌ و دانش‌پژوهان‌ به‌ دست‌ آيند. شايد هم‌، اكنون‌ اين‌ قصّه‌ها به‌ طور شفاهي‌ و سينه‌ به‌ سينه‌، در ميانِ تركانِ قفقاز و آناطولي‌ شرقي‌ نقل‌ شوند.

محلّ زندگي‌ اوغوزها و قهرمانان‌ كتاب‌ دده ‌قورقود

اوغوزها در مكانهاي‌ مشخصّ و معمولاً نزديك‌ به‌ همديگر مي‌زيند. پديدآمدن‌ اين‌ قصّه‌هاي‌ حماسي‌، در هر حال،‌ مقارن‌ با زماني‌ بوده‌ كه‌ پيامبراكرم‌ (ص‌) ظهور كرده‌ و آيين‌ نو اسلام‌، به‌ تازگي‌ و رفته‌ رفته،‌ در ميان‌ آنان‌ رواج‌ يافته‌ است‌. چون‌ هنوز برخي‌ از كارهاي‌ ناشايست،‌ از قبيل‌ نوشيدن‌ باده‌ و خوردن‌ شير ماديان‌، كم‌ و بيش‌ در ميانشان‌ رواج‌ دارد.
اوغوزها نيز همانند همة‌ تركان‌، در درون‌ نظامي‌ فئودالي‌ به‌ سر مي‌برند. بايندرخان‌، سر كردة‌ آنان‌، و سالورقازان‌، داماد قازان‌، نيز از عنوان‌ «بيگلربيگي‌» برخوردارند.
بيشتر مردان‌ حماسي‌ دده‌ قورقود، به‌ مردان‌ باورنكردني‌ افسانه‌اي‌ و نيمه‌افسانه‌اي‌ ماننده‌اند، و از بيگها و بيگ‌زاده‌ها و خاتونها، و خلاصه‌، از سلالة‌ بزرگان‌ هستند.
برخي‌ از اينان‌ قدرتي‌ مافوقِ قدرتِ انساني‌ دارند. مثلاً «قاراجيق‌ چوبان‌»، يكتنه‌ يا ششصد سوار كافر درمي‌آويزد، در فلاخنش‌ به‌ جاي‌ سنگ‌ْ گوسفند مي‌نهد، و به‌ سوي‌ دشمنان‌ پرتاب‌ كرده‌، آنان‌ را به‌ خاك‌ در مي‌غلتاند. درخت‌ تناوري‌ را كه‌ به‌ آن‌ بسته‌ شده‌، با يك‌ تكان‌ از ريشه‌ درآورده‌، بر پشت‌ مي‌نهد و به‌ سوي‌ دشمنان‌ به راه‌ مي‌افتد. «سگرك‌»، پسر «اوشون‌ قوجا» هم‌، درنبردي‌، صد تن‌ از كفّار را از دم‌ تيغ‌ مي‌گذراند.
پيكر برخي‌ از اين‌ قهرمانان،‌ پيكر ديوان‌ را به‌ ياد مي‌آورد. مثلاً «اوروز»، دايي‌ «قازان‌ بيگ‌»، آن‌قدر درشت‌ اندام‌ است‌ كه‌ پوستيني‌ كه‌ از پوست‌ شصت‌ بزِ نر دوخته‌ شده‌، به‌ زانوانش‌ هم‌ نمي‌رسد، و كلاهي‌ كه‌ از پوست‌ شش‌ بُز نَر دوخته‌ شده‌، حتي‌ گوشهايش‌ را هم‌ نمي‌پوشاند.
چون‌ دده‌قورقود حماسة‌ اوغوزهايي‌ را مي‌سرايد كه‌ به‌ تازگي‌ به‌ دين‌ اسلام‌ گرويده‌اند، در اين‌ قصّه‌ها، خدايان‌ و نيمه‌خدايان‌، ايفاگر نقشي‌ نيستند. تنها «ملك‌ الموتِ ريش‌ سفيد» كه‌ به‌ گاه‌ نبرد با «دومرول‌ ديوانه‌ سر» به‌ صورت‌ پرنده‌اي‌ درآمده‌ و از روزن‌ چادر بيرون‌ مي‌پرد، همانند خدايان‌ افسانه‌اي‌ يوناني‌ به‌ تصوير كشيده‌ مي‌شود.
همو كه‌، دست‌ آخر دومرول‌ گمراه‌ را بر زمين‌ مي‌كوبد و بر سينه‌اش‌ مي‌نشيند و مي‌خواهد جانش‌ را ـ به‌ امر ايزد تعالي‌ ـ بستاند.
«تپه‌ گوز» هم‌ از قدرت‌ مافوق‌ انساني‌ برخوردار است‌. او كه‌ در اثر گرد آمدن‌ چوپاني‌ با پري‌اي‌ پا به‌ عرصة‌ وجود گذاشته است‌، مادرش‌ انگشتري‌اي‌ به‌ او مي‌دهد كه‌ چون‌ آن‌ را در انگشت‌ مي‌كند هيچ‌ سلاحي‌ در وي‌ كارگر نمي‌افتد؛ و تا «بساط‌» نامي‌ از گرد راه‌ برسد و او را نابينا ساخته‌، از پاي‌ درآورد، جورهاي‌ زيادي‌ بر اوغوزها روا مي‌دارد.
انسانهاي‌ معمولي‌اي‌ هم‌ كه‌ در اين‌ كتاب‌ تصوير مي‌شوند، از نظر قدرت‌ بدني‌، بي‌نظيرند. بيشتر زنها دلاوراني‌ برتر، سلحشوراني‌ زورمند، و سواركاراني‌ ماهر و چالاك‌اند. پسران‌، پانزده‌ ساله‌ كه‌ مي‌شوند، مي‌توانند با مشتي‌، گاو نر خشمناكي‌ را از پاي‌ درآورند.
با اينكه‌ در بيشتر اين‌ قصّه‌ها نامي‌ از مكان‌ برده‌ نمي‌شود، اما با تأمل‌ بيشتر در آنها مي‌توان‌ دريافت‌ كه‌ اين‌ ماجراها در سرزمينهاي‌ پهناور اوغوزها روي‌ داده‌ است؛ و آنان‌ بيشتر در «آناطولي‌ شرقي‌» و «آذربايجان‌» مي‌زيسته‌اند.
شايد علّت‌ اينكه‌ اين‌ داستانهاي‌ تاريخي‌ و واقعگرا و اين‌ حماسه‌هاي‌ ماندگار، بر اثر گذشت‌ زمان‌ رنگ‌ اسطوره‌ و افسانه‌ به‌ خود گرفته‌اند، اين‌ باشد كه‌ اسطوره‌ و افسانه‌ و قصّه‌ جزء جدايي‌ ناپذيري‌ از فرهنگ‌ پويا و غني‌ تركان‌ است‌.

جنگ‌، جنگاوري‌، شجاعت‌ و قهرماني‌

در قصّه‌هاي‌ دده‌قورقود، بيش‌ از همه‌، به‌ دلاوري‌ اهميّت‌ داده شده‌ است‌؛ و تركان‌، در تعليم‌ و تربيت‌، بيش‌ از همه‌، به‌ قهرماني‌ توجه‌ نشان‌ داده‌اند. حتي‌ توانگران‌ نيز بايد در جنگاوري‌ و سواركاري‌، مهارت‌ داشته‌ باشند.
بايد گفت‌ كه‌ در ميانِ تركاني‌ كه‌ زير نفوذ تعاليم‌ و احكام‌ اسلامي‌ بوده‌اند، بزرگاني‌ همچون‌ حضرت‌ علي‌(ص‌) و حمزة‌ سيّدالشهدا، همواره‌ به‌ بزرگي‌ و جوانمردي‌ شهره‌ بوده‌اند.
در اين‌ كتاب‌، آن‌قدر به‌ جنگاوري‌ اهميّت‌ داده‌ شده‌است، كه‌ آن‌ كه‌ نتواند از خود قهرماني‌ نشان‌ دهد، نمي‌تواند به‌ اسم‌ و رسمي‌ برسد، و حتي‌ جانشين‌ پدر شود.
مردان‌ و زنان‌ نيز همواره‌ در پي‌ برتري‌هايي‌ از قبيل‌ جسارت‌ وآيين‌ جنگاوري‌ مي‌گردند. چون‌ در آن‌ روزگار، نوع‌ زندگي‌ كوچ‌نشيني‌، چنين‌ ايجاب‌ مي‌كرده‌ است‌.
جنگاوري‌ و مهارت‌ در رزم‌، در ميان‌ اوغوزها ارزشي‌ معنوي‌ است‌. نيايش‌ آنان‌ نيز همه‌ از سر صدق‌ و صفا و از ته‌ دل‌ است‌.
آنان‌ هماره‌، بويژه‌ آن‌ دم‌ كه‌ با حريفي‌ زورمندتر از خويش‌ روبه‌رو مي‌شوند، مدام‌ نام‌ زيباي‌ محمد(ص‌) را بر زبان‌ آورده‌، بر وي‌ صلوات‌ مي‌فرستند. دده‌قورقود هم‌، در پايان‌ قصّه‌ها از گرد راه‌ مي‌رسد و چنين‌ مي‌سرايد:
كجايند بيگها و مرداني‌ كه‌ از آنان‌ سخن‌ گفتم‌؟
آنان‌ كه‌ مي‌گفتند: دنيال‌ مال‌ ماست‌.
اجلشان‌ فرارسيد، و خاك‌، آنان‌ را در سينة‌ خود نهان‌ كرد.
دنياي‌ فاني‌ به‌ كه‌ ماند؟
دنيايي‌ كه‌ او و هرچه‌ در اوست‌، درگذر است‌.
دنيايي‌ كه‌ آخر كارش‌، مرگ‌ است‌.
در قصّة‌ «دمرول‌ ديوانه‌ سر»، كه‌ بي‌ترديد يكي‌ از زيباترين‌ قصّه‌هاي‌ اين‌ مجموعه‌ است‌، به‌ برتري‌ دين‌ اسلام‌ اشاره‌، و از ايزد تعالي‌ به‌ عنوان‌ آفرينندة‌ هستي‌ و از رسول‌ گرامي‌ خدا به‌ نيكي‌ ياد مي‌شود، و اين‌ موضوع‌ كه‌ «خدا بر همه‌ چيز تواناست‌»، با ظرافت‌ و زيبايي‌ كم‌نظيري‌ به‌ خواننده‌ القا مي‌شود.
خانواده‌
در اين‌ قصّه‌ها، به‌ مسائل‌ خانواده‌ اهميّت‌ زيادي‌ داده‌ مي‌شود. بيشتر اين‌ مردان‌ نام‌ آور و دلير، تنها يك‌ زن‌ اختيار مي‌كنند؛ و عشق‌ براي‌ آنان‌، در دوست‌ داشتن‌ زن‌ و فرزندان‌ و زاد ـ بومشان‌ خلاصه‌ مي‌شود. زنان‌ احترام‌ و حرمت‌ زيادي‌ براي‌ مردان‌ خويش‌ قائل‌ مي‌شوند و در بيشتر كارها با آنان‌ مشورت‌ مي‌كنند. در عين‌ حال‌، هم‌ خود و هم‌ بچ‍ّه‌هايشان‌، به‌ طور‌ مطلق،‌ از مرد، كه‌ رئيس‌ خانواده‌ است‌، اطاعت‌ مي‌كنند.
بيشتر اين‌ زنان‌ پاكدامن‌ و قهرمان‌، كه‌ در حسن‌ و جمال‌ و پاكيزگي‌ نظير ندارند، و ادب‌ سلاح‌ و سواركاري‌ را نيك‌ مي‌دانند، بزرگزاده‌اند.
آنان‌ براي‌ نمودن‌ زورمندي‌ و چالاكي‌ خويش،‌ بر اسب‌ نشسته‌، تير مي‌اندازند، تيغ‌ مي‌زنند؛ و به‌ وقت‌ ضرورت‌، كشتي‌ مي‌گيرند. بدي‌ و كژي‌، راهي‌ در دل‌ آنان‌ ندارند. مردان‌ نيز حتي‌ نيم‌ نگاهي‌ به‌ ناموس‌ غير نمي‌اندازند؛ و تا زمان‌ پيري‌، با صداقت‌ و راستي‌ با همسران‌ خويش‌ به‌ سر مي‌برند.

دوستي‌ پدر و مادر، و عشق‌ به‌ برادر

در ميان‌ اوغوزها، دوستي‌‌خانواده، بويژه‌ برادر، از عشقهاي‌ هوسناك‌ برتر شمرده‌ مي‌شود. آنان‌ با اخلاق‌ و روشهاي‌ نكوهيده‌اي‌ چون‌ دروغ‌، حيله‌ و نيرنگ‌، دزدي‌ و نامردمي‌، سر سازگاري‌ ندارند؛ و اين‌ رذايل‌ اخلاقي‌ ـ جز در مواردي‌ اندك‌ ـ ، در بينشان ‌رواج‌ ندارد. اخلاقِ پست‌ و ناشايست‌، تنها زيبندة‌ كافران‌ است‌ و بس‌.

ميهمان‌ نوازي‌، كمك‌ به‌ درويشان‌، برپا كردن‌ جشنها و...

ميهمان‌نوازي‌، لباس‌پوشاندن‌ بر درويشان برهنه‌، برپا كردن‌ جشنهاي‌ با شكوه‌ و... در شأن‌ اين‌ بيگهاي‌ دلاور است‌. آنان‌ همواره‌ به‌ اين‌ پند دده‌قورقود فرزانه‌ گوش‌ فرا مي‌دهند كه‌ «مردي‌ كه‌ دلش‌ نيايد مالش‌ را خرج‌ كند، نام‌ آور نمي‌شود». دو‌مرول‌ ديوانه‌ سر، موقعي‌ كه‌ عزرائيل‌ مي‌خواهد ـ به‌ حكم‌ ايزدتعالي‌ ـ جانش‌ را بستاند، با التماس‌ چنين‌ مي‌گويد:
اي‌ خداي‌ جاوداني‌؛ اي‌ خداي‌ بخشنده‌!
براي‌ جلبِ رضاي‌ تو، عمارتها بنا كنم‌!
براي‌ جلبِ رضاي‌ تو، هرجا گرسنه‌اي‌ ببينم‌، سير كنم‌!
براي‌ جلبِ رضاي‌ تو، هر جا برهنه‌اي‌ ببينم‌، لباس‌ بپوشانم‌!
در اين‌ قصّه‌ها، اين‌ بيگها هستند كه‌ جشن‌ برپا مي‌كنند؛ در چادرهاي‌ زربفت،‌ كه‌ از حرير درست‌ شده‌ است مي‌نشينند؛ لباسهاي‌ زيبا و الوان‌ بر تن‌ مي‌كنند، و در ميانِ ثروت‌ و نعمت‌، عمر گرانبها را با شادي‌ و كامروايي‌ و در راه‌ به‌ دست‌ آوردن‌ نام‌ نيك‌ مي‌گذارنند.

بيماري‌ و تهيدستي‌

در ميانِ اوغوزها كه‌ همه‌ قوي‌، با نوا و غني‌ هستند، اثري‌ از ناداري‌، بيماري‌ و خستگي‌ نيست‌. آنان‌ دائم‌ در حال‌ حركت‌، تلاش‌ و تقلّا هستند؛ بي‌ خود و بي‌جهت‌ با هم‌ در نمي‌آويزند؛ و از قساوت‌ و سنگدلي‌ در ميان‌ آنان‌ خبري‌ نيست‌.

طبيعت‌، حيوانات‌ و پرندگان‌

حيوانات‌ در زندگي‌ اوغوزهاي‌ مهاجر، نقش‌ عمده‌ و تأثيرگذاري‌ دارند. بويژه‌ اسبها، كه‌ گاهي‌ همچون‌ برادري‌ به‌ ياري‌شان‌ شتافته‌، آنان‌ را از مهلكه‌ به‌ در مي‌برند، و برخي‌ پرندگان‌، خاصه‌ پرندگان‌ شكاري‌، در نزد آنان‌ از اهميّت‌ ويژه‌اي‌ برخوردارند. به‌ گونه‌اي‌ كه‌ برخي‌ از افراد قبيلة‌ اوغوزها، اسم‌ پرندگان‌ را براي‌ خود برمي‌گزينند. آنان‌ عاشق‌ طبيعت‌اند، و براي‌ هر كوه‌، دشت‌، نهر و چشمه‌اي‌، اسمي‌ زيبا و درخور برمي‌گزينند.

اُسلوبِ كتاب‌

با مطالعه‌ اين‌ قصّه‌ها‌، درمي‌يابيم‌ كه‌ م‍ُصنّف‌ همة‌ آنها، يك‌ نفر است‌. چون‌ سبك‌ و اُسلوب‌ همة‌ قصّه‌ها به‌ هم‌ ماننده‌ است‌. با اين‌ همه‌، مي‌توان‌ گفت‌ كه‌ نگارندة‌ اين‌ قصّه‌ها، در عين‌ حال‌ كه‌ يك‌ محقّق‌ و پژوهشگر بوده‌،از ذوق‌ ادبي‌ هنرمندان‌ نيز بهره‌مند بوده‌ است‌.
در هر دوازده‌ قصّه‌، ماجراها به‌ شكل‌ منظوم‌ و منثور نقل‌ مي‌شوند: ماجراها و توصيفها بيشتر به‌ صورت‌ نثر و خطاب‌، و گفتگوها اغلب‌ به‌ نظم‌ بيان‌ مي‌شوند.

نثر كتاب‌، شعرها و...

نثر كتاب‌، نثري‌ حساب‌ شده‌، موزون‌، آهنگين‌ و متناسب‌ با قصّه‌هاست‌. در بيشتر مواقع‌، براي‌ آهنگين‌ شدنِ كلام،‌ از صنعت‌ قافيه‌ نيز استفاده‌ شده‌ است‌. به‌ همين‌ دليل‌، برخي‌ گمان‌ مي‌برند كه‌ اين‌ قصّه‌ها، از قصّه‌ منظومي‌ كه‌ مربوط‌ به‌ اوغوزها بوده‌ گرفته‌ شده‌، و سپس‌ به‌ صورت‌ نظم‌ و نثر نوشته‌ شده‌ است‌.
با اين‌ همه‌، در بيشتر مواقع‌، در اين‌ اشعار، هجاي‌ مصراعها با هم‌ نمي‌خواند. درواقع‌، اين‌ اشعار، بيشتر به‌ اشعاري‌ كه‌ در كُتب‌ كُهنِ هندوان‌ و بوداييها نقل‌ شده‌ است ماننده‌اند، و كاربرد وزن‌ و قافيه‌ در آنها اندك‌ است‌. به‌ همين‌ دليل‌، بيشتر، اشعار معاصر و نو را به‌ ياد مي‌آورند. شايان‌ ذكر است‌ كه‌ اين‌ شباهت‌، از مزي‍ّت‌ اين‌ اشعار به‌ شمار مي‌رود.
در اين‌ قصّه‌ها، جمله‌ها پويا، پر تحرّك‌ و كوتاه‌ هستند، و از فعل‌ زياد استفاده‌ شده‌ است‌. اعمال‌، احساسها، انديشه‌ها و جزئيات‌ زندگي‌ پهلوانان‌ آن‌ زمان‌ نيز، بسيار استادانه‌ و با دقّت‌ و ريزبيني‌ خاصي‌ بيان‌ گرديده‌ است‌. در نقل‌ ماجراها، بيشتر، از واژة‌ «گفت‌» استفاده‌ شده‌، و بيشتر ماجراها را (مثل‌ بيشتر داستانهاي‌ معاصر) ايفاگران‌ نقشها، خود روايت‌ كرده‌، با مهارت‌، تصاويري‌ گويا و ارزنده‌ از زندگي‌ خويش‌ ترسيم‌ مي‌نمايند؛ كه‌ ما از اين‌ طريق‌ مي‌توانيم‌ از احوال‌ روحي‌ و رواني‌ آنان‌ با خبر شده‌، در غمها و شاديهايشان‌ شريك‌ شويم‌.

شباهت‌ قصّه‌هاي‌ دده ‌قورقود با قصّه‌هاي‌ اساطيري‌

تنها سه‌ قصّة‌ اين‌ مجموعه‌، آن‌ هم‌ تا حدودي‌، به‌ قصّه‌هاي‌ حماسي‌ ديگر شباهت‌ دارند: قصّة‌ «تپه‌ گؤز» (آن‌ كه‌ در پيشاني‌اش‌ چشمي‌ دارد)، قصّه‌ «دلي‌ دومرول‌» (دو مرول‌ ديوانه‌ سر) و قصّة‌ «بامسي‌ بيرك‌».
البته‌، نظير اين‌ قصّه‌ها، در ميان‌ تركان‌ و عربها وجود دارد.
قصّة‌ كشته‌ شدن‌ تپه‌ گؤز به‌ دست‌ بساط‌، تا حدودي‌ به‌ ماجراي‌ «پوليفم‌ غول‌» كه‌ در سرود نهم‌ «اديسة‌» هومر به‌ آن‌ پرداخته‌ شده‌ است‌، شباهت‌ دارد. در هر دو قصّه‌، ديوها، يك‌ چشم‌ بر پيشاني‌ دارند، و سلاحي‌ بر آنها كارگر نيست‌. تپه‌ گؤز و «سيكلوب‌» (غول‌ يك‌ چشم‌) هر دو بر سر كوهي‌ و در درون‌ غاري‌ به‌ سر مي‌برند. دست‌ آخر، بساط‌ و «اوليس‌»، هر دو، علاج‌ كار را در كور كردن‌ ديوان‌ غول‌آسا مي‌بينند؛ و تنها از اين‌ راه‌ بر آنان پيروز مي‌شوند. تپه‌ گؤز با سر نيزة‌ سرخ‌ شده‌، و سيكلوپ‌ با ميخ‌ چوبين‌ درخت‌ زيتون‌، بينايي‌شان‌ را از دست‌ مي‌دهند.
بساط‌، بزرگ‌ترين‌ و فربه‌ترين‌ قوچ‌ تپه‌ گؤز را مي‌كشد و پوستش‌ را كنده‌، در آن‌ فرود مي‌رود، و از دست‌ وي‌ مي‌گريزد. اوليس‌ لائرت‌ هم‌، تهيگاه‌ قوچي‌ را كه‌ از همه‌ قوچها بلندتر است‌ مي‌گيرد و زير شكم‌ پر پشمش‌ پنهان‌ مي‌شود؛ و از اين‌ راه‌، مي‌تواند از دست‌ پوليفم‌ غول‌، جان‌ سالم‌ به‌ در برد.
داستان‌ «دومرول‌ ديوانه‌ سر» به‌ ميتولوژي‌ يونان‌ و به‌ افسانه‌اي‌ به‌ نام‌ آلسست‌ (Alceste) شباهت‌ دارد.
دومرول‌، ابتدا با عزرائيل‌ به‌ نبرد برمي‌خيزد، و بعد به‌ گناه‌ خويش‌ پي‌مي‌برد و به‌ درگاه‌ ايزدتعالي‌ مي‌زارد. خدا را دل‌ بر او مي‌سوزد و عزرائيل‌ را به‌ سراغ‌ وي‌ مي‌فرستد و از او مي‌خواهد كه‌ جان‌ ديگري‌ عوض‌ جان‌ خويش‌ بيابد. دومرول‌ به‌ سراغ‌ پدر و مادر خويش‌ مي‌رود. اما آنان‌ به‌ دادن‌ جان‌ خويش‌ رضا نمي‌دهند، و بر وي‌ رحم‌ نمي‌آورند. دست‌ آخر، زن‌ وفادارش‌ بدين‌ كار تن‌ درمي‌دهد. محبّت‌، صداقت‌ و عشق‌ پايدار زن‌، خدا را خوش‌ مي‌آيد. به‌ دومرول‌ و زنش،‌ صد و چهل‌ سال‌ عمر مي‌دهد، و در عوض‌، جان‌ پدر و مادر وي‌ را مي‌ستاند.
در افسانه‌ «آلسست‌» نيز، آدمت (Admete) پادشاه‌ (Phereso) در «تسالي‌» تقاضاي‌ وصلت‌ با آلسست‌ را مي‌كند. «پلياس‌»، پدر آلسست‌، به‌ او مي‌گويد كه‌ تصميم‌ گرفته‌ است‌ دخترش‌ را به‌ كسي‌ بدهد كه‌ ارابه‌اش‌ با شير و گرازي‌ كه‌ به‌ يك‌ يوغ‌ بسته‌ شده‌ باشند، كشيده‌ شود. آدمت‌ به‌ كمك‌ «آپولون‌» از پسِ همة‌ آن‌ كارها برمي‌آيد. ولي‌ چون‌ در ضمن‌ مراسم‌ جشن‌ عروسي‌ از ياد مي‌برد كه‌ قرباني‌اي‌ به‌ «آرتميس‌» تقديم‌ كند، دچار غضب‌ وي‌ مي‌شود و در شب‌ زفاف‌، انبوهي‌ از ماران‌، اتاق‌ را فرا مي‌گيرند. آپولون‌ به‌ آدمت‌ وعده‌ مي‌دهد كه‌ خواهرش‌ را با وي‌ بر سر لطف‌ آورد، و در همان‌ حال‌ از «سرنوشتها» (Destins) قول‌ مي‌گيرد كه‌ مرگ‌ آدمت‌ را، در روزي‌ كه‌ «قضا» (Sort) تعيين‌ كرده‌ است‌، به‌ تأخير بيندازد. و قول‌ مي‌دهد كه‌ در آن‌ روز، كس‌ ديگري‌ را براي‌ مردن‌، تسليم‌ آنان‌ كند. آپولون‌، براي‌ جلب‌ موافقت‌ «سرنوشتها» حيله‌اي‌ به‌ كار مي‌برد، و آنها را به‌ حال‌ مستي‌ مي‌اندازد. ولي‌ در روزي‌ كه‌ براي‌ مرگ‌ آدمت‌ تعيين‌ شده‌ است‌، هيچ‌ كس‌ حاضر نمي‌شود بلاگردان‌ او بشود؛ و تنها همسرش‌، به‌ اين‌ فداكاري‌ تن‌ درمي‌دهد. اتفاقاً در همان‌ دم‌، «هراكلس‌»، دوست‌ قديمي‌ آدمت‌، سر مي‌رسد، و چون‌ همه‌ را در قصر، غمگين‌ و عزادار مي‌بيند، جوياي‌ علّت‌ مي‌شود. و چون‌ مي‌شنود ملكه‌ به‌ آن‌ حالت‌ جان‌ داده‌ است، به‌ اقامتگاه‌ ارواح‌ مي‌رود و آلسست‌ را، جوان‌تر و زيباتر از پيش‌، به‌ همراه‌ مي‌آورد. اين‌ قسمت‌، حكايتي‌ است‌ كه‌ «اوري‌ پيد»، در درام‌ خود، موسوم‌ به‌ «آلسست‌»، به‌ نقل‌ آن‌ پرداخته‌ است‌.
قصّة‌ «بامسي‌ بيرك‌» نيز شباهتهايي‌ با برخي‌ از قصّه‌هاي‌ قرآن‌ و تورات‌، از جمله‌ قصّة‌ يوسف‌ و زليخا دارد.
بامسي‌ بيرك‌ اسير مي‌شود، و دير زماني‌، خبري‌ از او باز نمي‌آيد. برادرش‌، «قوچار ديوانه‌سر»، وعده‌ مي‌دهد كه‌ هر كه‌ برود و او را بجويد و از مرده‌ يا زنده‌اش‌ خبري‌ بياورد، خواهرش‌ را به‌ عقد او درخواهد آورد. دروغزني‌ به‌ نام‌ «پالينجيق‌»، پسر «يالانچي‌»، به‌ قصد خيانت‌ پيشدستي‌ مي‌كند و پيراهني‌ را كه‌ بيرك‌ قبلاً به‌ وي‌ داده‌ است‌ به‌ خون‌ آغشته‌ كرده‌، نزد پدر و مادر نامزدش‌ مي‌برد. پدر بيرك‌، كه‌ از بسياريِ‌ گريه‌ بينايي‌اش‌ را از دست‌ داده‌ است‌، سرانجام‌ پيراهني‌ را كه‌ به‌ خون‌ آغشته‌ شده‌ بر ديدگانش‌ ماليده‌، بينايي‌اش‌ را باز مي‌يابد.
برادران‌ يوسف‌ نيز او را در چاهي‌ بر راه‌ گذر كارواني‌ مي‌افكنند. بعد پيراهنش‌ را به‌ خون‌ بزغاله‌اي‌ آغشته‌ كرده‌، پيش‌ پدرش‌، يعقوب‌ مي‌برند و مي‌گويند كه‌، گرگ‌ او را خورد. آن‌ بزرگوار، پير و گوژ و نزار مي‌گردد، و چشمش‌ از بسياريِ‌ گريستن‌ تاريك‌ مي‌شود. سرانجام‌، وقتي‌ كه‌ يهودا، پيراهن‌ يوسف‌ را به‌ دست‌ او مي‌رساند، بينا مي‌گردد.
البته‌ باز هم‌ مي‌توان‌ بين‌ قصّه‌ «بامسي‌ بيرك‌» و «آخرين‌ ماجراهاي‌ اوليس‌» شباهتهايي‌ يافت‌.
اينان‌ هر دو، ديرزماني‌ در حسرت‌ ديدار زاد ـ بوم‌ خويش‌ به‌ سر مي‌برند. هر دو، زناني‌ عفيف‌، شريف‌ و پاكدامن‌ دارند كه‌ بيش‌ از حدّ شيفته‌ و بي‌قرارشان‌ هستند و مشتاقانه‌ منتظر بازگشت‌ آنان‌ مي‌مانند. «پنلوپ‌»، زنِ اوليس‌، مادر «تلماك‌» است‌. نامزد بيرك‌ هم‌، «بانو چيچك‌» نام‌ دارد. هر دوي‌ آنها به‌ طور ناشناس‌ به‌ سرزمين‌ خود باز مي‌گردند: اوليس‌ چونان‌ گدايي‌ و بيرك‌ در هيئت‌ اوزاني‌ (عاشيقي‌) نامدار. هر دو، كمانهاي‌ محكمشان‌ را به‌ زه‌ مي‌كنند و در مسابقة‌ تيراندازي‌اي‌ كه‌ براي‌ ستاندن‌ زنانشان‌ برپا شده‌، شركت‌ مي‌كنند و تير در نشانه‌ مي‌زنند و دشمنان‌ نابه‌كار و بيم‌زده‌ را، خوار و پريشان‌ مي‌كنند.

iricap.com

[ دوشنبه دوازدهم تیر 1391 ] [ 15:11 ] [ جلال ]
 

آیریلیق

او سون گؤروش، او سون ویدا،

سالیرسانمی منی یادا؟

آیریلاندا بیر الویدا،

سؤیله‌مه‌دیک، سن ده، من ده.

سونو یوخ بو یالانلارین،

آچیلاجاق صاباحلارین،

آیری-آیری دونیالارین،

اینسانیییق، سن ده، من ده.

یازان یازیب یازیمیزی،

کیم چکجک نازیمیزی،

گل بو آیریلیغیمیزی،

قبول ائدک، سن ده، من ده.

turksher.mihanblog.com

[ دوشنبه دوازدهم تیر 1391 ] [ 10:30 ] [ جلال ]
 

سئوگیلیم

سنینله خوش کئچن او گؤروشلری،

عومرومون ان شیرین یوخوسو ساندیم.

سنی تانیدیغیم او گوندن بری،

ائله بیل یوخودان بیردن اویاندیم.

نه شیرین، نه گؤزل بیر رؤیا ایدی،

شیرین صؤحبتلرین، شیرین وصالین.

بو بیر دوستلوق ایدی، یا سئودا ایدی.

ایلیشیب کؤنلومده قالدی خیالین.

منی بو یوخودان اویاتماسینلار،

خیالین کؤنلومدن قوی سیلینمه‌سین.

یاندیرسین قلبیمی بو عشقین اودو،

یاندیرسین، آشکاردا هئچ بیلینمه‌سین.

turksher.mihanblog.com

[ دوشنبه دوازدهم تیر 1391 ] [ 10:28 ] [ جلال ]
در سال‌های اخیر، انتخاب رمان‌های برتر تاریخ ادبیات، دل‌مشغولی بسیاری از رسانه‌ها بوده است. روزنامه انگلیسی دیلی‌تلگراف هم ۱۶ ژانویه ۲۰۰۹، فهرستی از صد رمانی را منتشر کرد که به اعتقاد منتقدینش باید در کتابخانه هر خانه‌ای باشند و خوانده شوند. طبیعی است که این ۱۰۰ رمان، نه بهترین رمان‌ها، بلکه بهترین‌ها از نظر منتقدین این روزنامه هستند.

۱۰۰- ارباب حلقه‌ها نوشته‌ی‌‌ جی آر آر تولکین
داستانی درباره‌ی موجوداتی خیالی که در جست و جوی جواهرات گم شده هستند. به اعتقاد دبلیو اچ ادن، این کتاب، یک ‌شاهکار‌ است.

۹۹- کشتن مرغ مقلد نوشته‌ی‌‌ هارپرلی
روایت تعصب نژادی، و همسایه‌هایی عجیب و غریب از نگاه یک کودک که در دهه ۱۹۳۰ و در ایات آلاباما می‌گذرد.

۹۸- خانه و جهان نوشته‌ی رابیندرانات تاگور
یک بنگالی شریف، شادمانه زندگی می‌کند تا این‌که انقلابی نژادی رخ می‌دهد.

۹۷- راهنمای مسیر راه شیری برای تواستاپ‌زن نوشته‌ی داگلاس آدامز
زمین منفجر می‌شود تا یک مسیر سریع‌السیر فضایی ساخته شود. وحشت نکنید.

۹۶- هزار و یک شب (نویسنده: ناشناس)
شهرزاد که می‌داند پس از هم‌آغوشی با پادشاه ایرانی کشته می‌شود، هر شب قصه‌ای می‌گوید تا مرگش را به تعویق بیندازد.

۹۵- اندوه ورتر جوان نوشته‌ی ولفگانگ فن گوته
ورتر عاشق شارلوت می‌شود، اما شارلوت درگیر رابطه‌ای دیگر است. وای بر ورتر!

۹۴- بچه‌های نیمه شب نوشته‌ی سلمان رشدی
بچه‌های یک هندوی پیر و یک مسلمان ثروتمند در بدو تولد با هم عوض می‌شوند.

۹۳- تعمیرکار دوره‌گرد، خیاط، سرباز، جاسوس، نوشته‌ی جان لوکاره
شعری کودکانه به عنوان اسم رمز تعدادی از جاسوسان بریتانیایی که مظنون به خیانت هستند، در نظر گرفته می‌شود.

۹۲- مزرعه سرد آرام‌بخش نوشته‌ی استلا گیبونز
شخصیتِ اصلی رمان، دختر بچه‌ای است که پدرش را از دست داده و یتیم شده است. او در دنبال این است که با یکی از خویشاوندانش زندگی کند. بالاخره او می‌پذیرد که با یکی از خویشاوندان مادری‌اش زندگی کند. یک عاشقانه‌ی روستایی که به‌صورت طنز روایت می شود.

۹۱- داستانی از گنجی نوشته‌ی موراساکی شیکیبو
زندگی و عشق‌های پسر یک امپراتور. و اولین رمان جهان؟

۹۰- زیر تور نوشته‌ی اریس مرداک
نویسنده‌ای ناموفق با یک ستاره سینما ارتباط بر قرار کرده. تلفیقی از فلسفه و کمدی.

۸۹- دفترچه طلایی نوشته‌ی دوریس لسینگ
لسینگ آن‌طور که مارگارت درابل، منتقد و نویسنده می‌گوید در«داستان فضای درونی» به کمونیسم و آزادی خواهی زنان می‌پردازد.

۸۸- یوگنی آنگین نوشته‌ی الکساندر پوشکین
احساسات، شعر و تپانچه در رمانی منظوم درباره‌ی عشقی ناکام.

۸۷- در جاده نوشته‌ی جک کرواک
پسران نسل بیت می‌خواهند «مثل شمع‌های زرد و افسانه‌ای روم باستان بسوزند، بسوزند و بسوزند.»

۸۶- بابا گوریو نوشته‌ی انوره دوبالزاک
داستانی رئالیستی درباره‌ی بازگشت بوربون‌ها به قدرت در فرانسه. راستینگناک، ضد‌قهرمانی داستان، به خاطر بی‌رحمی‌هایش در راه‌ ارتقای مدارج اجتماعی شهره خاص و عام شده است.

۸۵- سرخ و سیاه نوشته‌ی استاندال
قهرمان کتاب که متعلق به طبقه‌ی متوسط است، علیه ماتریالیسم و ریاکاری جامعه‌ی فرانسوی با «نیروی روح» خود می‌جنگد.

۸۴- سه تفنگدار نوشته‌ی آلکساندر دوما
تفنگداران داستان، سر یک زن اشرافی به نام میلادی با هم مبارزه می‌کنند «یکی برای همه و همه برای یکی»

۸۳- ژرمینال نوشته‌ی امیل زولا
ژرمینال، نوشته‌ای برای جوانه زدن تغییرات اجتماعی، مستندات قرص و محکمی از گرسنگی و بدبختی‌ معدن‌کاران فرانسوی ارایه می‌کند.

۸۲- بیگانه نوشته‌ی آلبرکامو
یک فرانسوی دوست عربش را در الجزیره می‌کشد و «بی‌تفاوتی ملایم جهان» را می‌پذیرد.

۸۱- به نام گل سرخ نوشته‌ی امبرتو اکو
یک داستان پلیسی تاریخی و روشنگرانه که در صومعه‌ای ‌در قرن چهاردهم ایتالیا می‌گذرد.

۸۰- اسکار و لوسینا نوشته‌ی پیتر کری
یک استرالیایی که با پولی که به او به ارث رسیده، یک کارخانه شیشه‌سازی می‌خرد و در کشتی با کشیشی از کلیسای آنگلیکان آشنا می‌شود. هر دوی این‌ها که به قمار علاقمندند، شرط می‌بندند که او نمی‌تواند کلیسایی شیشه‌ای را ۴۰۰ کیلومتر حرکت بدهد.

۷۹- دریای پهناور ساراگوسا نوشته‌ی جین ریس
به رمان جین ایر، که به زنی دیوانه در اتاق زیر شیروانی صدایی انسانی و رقت انگیز می‌بخشد.

۷۸- آلیس در سرزمین عجایب نوشته‌ی لویس کرول
منطق بازیگوشانه‌ی کرول باعث می‌شود وقوع شش اتفاق غیر ممکن را پیش از صبحانه باور کنیم.

۷۷- مخمصه نوشته‌ی جوزف هلر
یوسرین احساس می‌کند میل شدیدی برای به مسلسل‌ بستن غریبه‌ها دارد. دیوانه نیست؟

۷۶- محاکمه نوشته‌ی فرانتس کافکا
«جوزف کی» وقتی به طور غیر منتظره‌ای بازداشت می‌شود، اعلام می‌کند که بی‌گناه و مبراست اما «مبرا از چی؟»

۷۵- شراب سیب با لاوری‌ نوشته‌ی لوری لی
اولین تجربه‌ی نوشیدن مخفیانه گیلاس بزرگ آتش زرین قهرمان داستان، زیر واگن حمل یونجه است.

۷۴- در انتظار مهاتما نوشته‌ی آرکی نارایان
یک کمدی ناب که در آن یک جوان هندی با الهام از گاندی به یک مبارز ضد‌بریتانیایی افراطی تبدیل می‌شود.

۷۳- در جبهه غرب خبری نیست نوشته‌ی اریش ریمارک
روایت وحشت جنگ بزرگ از چشمان یک سرباز جوان.

۷۲- شام در رستوران غربت‌زده نوشته‌ی آن تایلر
سه خواهر و برادر، هر یک به گونه‌ای از جدایی مبهم والدین‌شان متاثر می‌شوند.

۷۱- رویای تالار سرخ نوشته کائو ژوکین
نگاهی دقیق و گسترده به جامعه‌ی چین در قرن هجدهم

۷۰- پلنگ نوشته‌ی جوزپه توما سی دی لامپدوزا
با حمله نیروهای سرخپوش گاریبالدی به سیسیل، کدام دسته نجابت را کنار می‌گذارند: «شغال‌ها»، یا «پلنگ‌ها»؟

۶۹- اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری نوشته‌ی ایتالوکالوینو
حقه‌ی بین‌المللی کتاب، در این پازل بازیگوشانه‌ی پست مدرن نمایان می‌شود.

۶۸- تصادف نوشته‌ی جی جی بالارد
کارشناس سابق تلویزیون، موعظه سر می‌دهد که «گرایش جنسی جدیدی از یک تکنولوژی فاسد سر برآورده است.»

۶۷- خم رودخانه نوشته‌ی وی اس نایپل
یک آفریقایی هند و شرقی به نام سلیم به قلب آمریکا سفر می‌کند تا بفهمد«دنیا، چه دنیایی است»

۶۶- جنایات و مکافات نوشته‌ی فئودور داستایوفسکی
پسر به دیدارنزول خوار می‌رود. پسر نزول‌خوار را با تبر می‌کشد. احساس گناه، فروپاشی، سیبری و رستگاری.

۶۵- دکتر ژیواگو نوشته‌ی بوریس پاسترناک
بی‌رحمی انقلاب روسیه ایده‌آلیسم رمانتیک دکتر جوان را لگدمال می‌کند.

۶۴- سه‌گانه قاهره نوشته‌ی نجیب محفوظ
محفوظ زندگی سه نسل از قاهره‌ای‌ها را از جنگ جهانی اول تا کودتای سال ۱۹۵۲ دنبال می‌کند.
۶۳- مورد عجیب دکتر جکیل و مسترهاید نوشته‌ رابرت لوییس استیونسون
داستان دیو، استیونسون در خواب به سراغش آمد.

۶۲- سفرهای گالیور نوشته‌ی جاناتان سوینت
هجویه سوینت بر سفرنامه‌های بلند جهانگردان (دادگاه لی‌لی‌پوت‌ها در واقع دادگاه پادشاه جورج اول است)

۶۱- نام من قرمز است، نوشته‌ی اورهان پاموک
نقاشی در سال ۱۵۹۱ در استانبول به قتل می‌رسد. برخلاف انتظار، داستان را از زبان جسد می‌شنویم.

۶۰- صد سال تنهایی نوشته‌ی گابریل گارسیا مارکز
در این قصه‌ی خانواده‌ای کلمبیایی، افسانه و واقعیت به شکل سحرآمیزی در هم می‌آمیزند.

۵۹- مراتع لندن نوشته‌ی مارتین امیس
رمان‌نویسی ناکام، روز نوشت‌های زنی را از سطل آشغال می‌دزدد که در آن‌ها فاش شده که زن دارد قتل خود را طرح ریزی می‌کند.

۵۸- کارآگاهان وحشی نوشته‌ی رابرت بولانو
گروهی از شاعران آمریکای جنوبی به نقاط مختلف جهان سفر می‌کنند، در گوشه و کنار دنیا می‌خوابند و منتقدین را در دوئل‌ها به چالش می‌کشند.

۵۷- بازی تیله‌های شیشه‌ای نوشته‌ی هرمان هسه
روشنفکران از زندگی بیرون می‌کشند، تا در یک بازی با قواعد ریاضیات و آهنگین شرکت کنند.

۵۶- طبل حلبی نوشته‌ی گونتر گراس
خاطرات از سال‌های پیش از جنگ جهانی دوم از زبان یک کوتوله. طبل حلبی، متن کلیدی ادبیات رئالیسم جادویی اروپاست.

۵۵- آسترلینز نوشته دبلیو جی سبالد
در این رمان بدون پاراگراف، مورخی چک‌تبار، تاریخ خانوادگی‌اش را دنبال می‌کند تا به هولوکاست می‌رسد.

۵۴- لولیتا نوشته‌ی ولادیمیر ناباکوف
دل مشغولی سکسی پروفسوری میانسال نسبت به دختر بچه‌ی ده دوازده ساله‌ای به نام لولیتا با تمایل مادر دختر به پروفسور پیچیده می‌شود.

۵۳- داستان ندیمه نوشته‌ی مارگارت آتوود
پس از جنگ هسته‌ای که بسیاری از انسان‌ها را عقیم کرده، زنان بارور برای پرورش فرزندان به بردگی گرفته می‌شوند.

۵۲- ناتور دشت نوشته‌ی جی دی سالینجر
ضد قهرمان نوجوان داستان که از مدرسه ابتدایی اخراج شده، دوره‌ی سختی را می‌گذراند.

۵۱- جهان دیگر نوشته‌ی دن دلیلو
از بیس‌بال گرفته تا زباله‌های هسته‌ای، کلیه‌ی دغدغه‌های زندگی آمریکایی‌ها در اواخر قرن بیستم در این رمان وجود دارد.

۵۰- دلبند نوشته‌ی تونی موریسون
سیری بی‌رحمانه و آزاردهنده دوران سیاه برده‌داری در آمریکا.

۴۹- خوشه‌های خشم نوشته‌ی جان اشتاین بک
شهروندان اوکلاهما به خاطر قحطی ناشی از رکود اقتصادی بزرگ آمریکا، دیار خود را به جست و جوی‌شان و دستمزد شرافتمندانه ترک می‌کنند.

۴۸- برو بر کوه‌ها بگو نوشته‌ی جیمز بالدوین
کتاب، نقش کلیسای مسیحی را در جامعه‌ی آفریقایی- آمریکایی‌ها بررسی می‌کند.

۴۷- سبکی تحمل ناپذیر هستی نوشته‌ی میلان کوندرا
خیانت یک پزشک، همسرش را رنجور می‌کند. اما وقتی زندگی معنایی نداشته ندارد، این رنج هم نمی‌تواند اهمیتی داشته باشد.

۴۶- بهار زندگی خانم جین برودی نوشته‌ی موریل اسپارک
شاگرد محبوب یک معلم که راهبه می‌شود، به او خیانت می‌کند.

۴۵- نظاره‌گر نوشته‌ی آلن رب گریه
یک فروشنده دوره گرد، غرق شدن دختری سیزده ساله را نظاره می‌کند.

۴۴- تهوع نوشته‌ی ژان پل سارتر
یک تاریخ‌نگار هر لحظه بیشتر از قبل با هستی خود به مشکل برمی‌خورد.

۴۳- سری کتاب‌های ربیت نوشته‌ی جان آپدایک
محدود شدن به فروشندگی حراجی، ستاره سابق بسکتبال دبیرستان را ناامید می‌کند.

۴۲- ماجراهای هاکلبری فین نوشته‌ی مارک تواین
یک پسربچه و برده‌ای فراری در نظر دارند از طریق قایق‌رانی رودخانه می‌سی‌سی پی از فرهنگ و تمدن آنتبلوم دور شوند.

۴۱- درنده‌ی باسکویل نوشته‌ی آرتور کانن دویل
مردی معتاد نیمه شب، سگی ارواح مانند را در دشت‌ها دنبال می‌کند.

۴۰- خانه‌ی عیش نوشته‌ی ادیت وارتن
لیلی بارت در آرزوی عیش فراتر از آن است که به خاطر عشق ازدواج کند. رسوایی و قرص‌های خواب از راه می‌رسند.

۳۹- همه چیز فرو می‌پاشد نوشته‌ی چینووا آچه‌به
مرگ اتفاقی و حضور یک مبلغ مذهبی، رهبری محلی کشاورزی نیجریه‌ای را که سیب زمینی می‌کارد، متزلزل می‌کند.

۳۸- گتسبی بزرگ نوشته‌ی اف اسکات فیتس جرالد
عشق یک میلیونر مرموز به«زنی سرشار از صدای پول»، او را به دردسر می‌اندازد.

۳۷- سرپرست نوشته‌ی آنتونی ترولوپ
دبلیو اچ اودن درباره‌ی این نویسنده گفت:« در میان تمام نویسندگان همه کشورها، ترولوپ بهتر از بقیه نقش پول را درک کرد.»

۳۶- بینوایان نوشته‌ی ویکتور هوگو
مجرم سابق داستان، می‌کوشد آدم خوبی باشد اما ماجرا پایان تلخی به دنبال دارد.

۳۵- جیم خوش شانس نوشته‌ی کینگزلی امیس
یک استاد تاریخ دانشگاه با رییس‌اش اختلاف نظر پیدا می‌کند و…

۳۴- خواب بزرگ نوشته‌ی ریموند چندلر
در این کتاب نوآر جنایی هاردبویلد (Hardboiled)، «مردان مرده سنگین‌تر از قلب‌های شکسته هستند.»

۳۳- کلاریسا نوشته‌ی ساموئل ریچاردسون
روایتی به شکل نامه‌نگاری که در آن رابرت لاولیس، صاحب روسپی خانه وحشیانه سینه‌بند قهرمان داستان را باز می کند.

۳۲- رقصی با موسیقی زمان نوشته‌ی آنتونی پاول
این کتاب دوازده قسمتی، داستانی ‌است که مشهورترین شخصیت آن «نوعی اورکت نامناسب می‌پوشد.»

۳۱- عاقبت فرانسه نوشته‌ی ایرنه نمیروفسکی
این کتاب که شامل دو نوول کوتاه است و شش سال بعد از مسموم شدن نویسنده‌اش منتشر شد، زندگی شهری و روستایی در فرانسه تحت اشغال آلمان‌ها را به تصویر می‌کشد.

۳۰- تاوان نوشته‌ی یان مک ایوان
بهترین رمان انگلیسی‌زبان کلاسیک که در خانه‌‌ای ییلاقی می‌گذرد.

۲۹- زندگی: دستورالعمل یک مصرف کننده نوشته‌ی جورجز پرک
پازل زندگی در بلوک آپارتمان‌های پاریسی به اضافه اتاق‌های خالی

۲۸- سرگذشت تام جونز نوشته‌ی هنری فیلدینگ
این رمان کمدی فیلیدینگ که معمولاً به اختصار تام جونز نامیده می‌شود، داستان بچه‌ای سرراهی است که یک آدم ثروتمند پیدایش می‌کند.

۲۷- فرانکشتاین نوشته‌ی مری شلی
تلاش انسان برای تمسخر مکانیسم شگفت‌انگیز خالق جهان، عاقبت ناگواری به همراه دارد.

۲۶- کرانفورد نوشته‌ی الیزابت گسکل
روستاییان شمال در مقابل تغییرات اجتماعی محصول انقلاب صنعتی مقاومت می‌کنند.

۲۵- سنگ ماه نوشته‌ی ویلکی کالینز
تی اس الیوت در تحسین این رمان گفته است: «اولین، قدیمی‌ترین و بهترین رمان پلیسی مدرن انگلیسی زبان»

۲۴- اولیس نوشته‌ی جیمز جویس
بازنویسی مدرنیستی و شاهکارانه هومر با نوعی شوخ‌ طبعی که یکی از طولانی‌ترین زبان انگلیسی را با ۴۳۹۱ کلمه در خود دارد.

۲۳- مادام بوآری نوشته‌ی گوستاو فلوبر
خریدن رمان‌های عاشقانه، همسر دکتری محلی را به خیانت و پایانی عذاب‌آور می‌کشاند.

۲۲- گذر به هند نوشته‌ی ای ام فورستر
اتهامی ناروا، ظلم نژاد‌پرستانه‌ی بریتانیایی در هند را آشکار می‌سازد.

۲۱- ۱۹۸۴‌نوشته‌ی جورج اورول
در این رمان، ناظر کبیر (دیکتاتور) حتی منحوس‌تر از آنی است که در سریال تلویزیونی اقتباسی از رمان تصویر شده است.

۲۰- تریسترام شندی نوشته‌ی لاورنس استرن
به اعتقاد ساموئل جانسون، این رمان تجربی و شنیع، بیش از حدِ کفایت، خاص و غریب است.

۱۹- جنگ دنیاها نوشته‌ی اچ جی ولز
اشغالگران مریخی خون‌آشام با چند فین دماغ نابود می‌شوند.

۱۸- خبر داغ نوشته‌ی اولین واگ
واگ این رمان را بر اساس ماجرای گزارشگر بخت برگشته‌ی تازه‌کاری نوشته که بیل دیوز، سردبیر سابق دیلی تلگراف را سرکار می‌گذارد.

۱۷- تس دوبرویل نوشته‌ی توماس هاردی
تس فرزند یک خانواده‌ی روستایی است که خانواده‌‌اش می‌فهمند که نام او به یک نجیب‌زاده برمی‌گردد.

۱۶- صخره برایتون نوشته‌ی گراهام گریل
در خیمه شب بازی ادبی گریل، شخصیتی جامعه‌ستیز گند می‌زند به جنایت و ازدواج.

۱۵- اسرار ووسترها نوشته‌ی پی جی وود هاوس‏
این کتاب، اولین بخش از مجموعه داستان‌های قلعه‌های تاتلای است.

۱۴ـ بلندی‌های بادگیر نوشته‌ی امیلی برونته
در دشت‌های بادگیر‌، کاترین و هیث‌کلیف عاشق همدیگر می‌شوند، اما هیث‌کلیف نمی‌تواند با کاترین ازدواج کند.

۱۳ـ دیوید کاپرفیلد نوشته‌ی چارلز دیکنز
رنج‌های کودکی که ناپادری‌اش به‌طرز بی‌رحمانه‌ای او را مورد آزار و اذیت قرار می‌دهد. رمان نیمه‌زندگی‌نامه دیکنز در زمره‌ی رمان‌های «کمال و رشد» دسته‌بندی می‌شود، محور اصلی است.

۱۲ـ رابینسون کروزوئه نوشته‌ی دانیل دفو
یک برده فروش که گرچه کشتی‌اش غرق می‌شود، در جزیره‌ی دور افتاده خدا را می‌یابد و با یک بومی آشنا می‌شود و دچار تحول می‌شود.

۱۱ـ غرور و تعصب نوشته‌ی جین آستن
رویارویی عاشقانه پسری ثروتمند با دختری مغرور از خانواده‌ای فقیر یکی از زیباترین داستان‌های عاشقانه را رقم زده است.

۱۰ـ دن کیشوت نوشته‌ی میگوئل سروانتس
سلحشوری خیال‌پرداز و نیمه‌مجنون، در رمانی طنزگونه به جنگ آسیاب‌های بادی می‌رود.

۹ـ خانم دالووی نوشته‌ی ویرجینیا وولف
خانم قهرمان داستان که قرار است در یک جشن شرکت کند به قصدِ خرید گل از خانه بیرون می‌رود و با زوجی جوان که زندگی پرتلاطمی دارند، روبه‌رو می‌شود.

۸ـ رسوایی نوشته‌ی جی ام کوئتزی
یک استاد ادبیات انگلیسی در آفریقای جنوبی پس از دوران آپارتاید با فریفتن دانشجویش‌، همه چیزش را می‌بازد.

۷ـ جین ایر نوشته‌ی شارلوت برونته
آقای روچستر ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دل به زنی فقیر و ساده می‌بازد. اما جین متوجه می‌شود که روچستر ازدواج کرده و همسری دیوانه دارد.

۶ـ در جستجوی زمان از دست رفته، نوشته‌ی مارسل پروست
تفکری درباره‌ی خاطرات، رمانی هفت جلدی که مشهورترین کتاب در جهان ادبیات است.

۵ـ قلب تاریکی، نوشته‌ی جوزف کنراد
جوزف کنراد می‌گوید : «‌فتح زمین، چیز زیبایی نیست.»

۴ـ سیمای یک زن نوشته‌ی هنری جیمز
زنی آمریکایی که وارث ثروتی عظیم شده‌، با ازدواج با مردی خودخواه، زندگی خود را تباه می‌کند. منتقدی به نام هرولد بلوم گفته بود هنری جیمز در این رمان، خودش را در چهره‌ی یک زن تصویر کرده است.

۳ـ آنا کارنینا نوشته‌ی لئو تولستوی
زن جوانی از طبقه اشراف بدون عشق با مردی صاحب منصب ازدواج می‌کند اما گرفتار عشقی دیگر می‌شود.

۲ـ موبی دیک نوشته‌ی هرمان ملویل
جستجوی دیوانه‌وار کاپیتان آمب برای گرفتن انتقام از نهنگی که پای او را خورده است.

۱ـ میدل مارچ نوشته‌ی جورج الیوت
ویرجینیا ولف: «میدل‌مارچ
[ دوشنبه دوازدهم تیر 1391 ] [ 10:6 ] [ جلال ]
چينو آچه به (1930- ) فروپاشي : نيجريه
هانس کريستيان آندرسن (1805- 1875 ) داستان ها و قصه ها : دانمارک
جين اوستين (1775- 1817 ) غرور و تعصب : انگليس
آنوره بالزاک (1799- 1850 ) بابا گوريو : فرانسه
ساموئل بکت (1906- 1989 ) سه گانه ي مولي ، مالون مي ميرد ، بي نام : ايرلند
بوکاچيو ( 1313- 1375 ) د کامرون : ايتاليا
خورخه لوئيس بورخس ( 1899- 1986) مجموعه ي آثار : آرژانتين
اميلي برونته ( 1818- 1848) بلندي هاي بادگير : انگليس
آلبر کامو (1913- 1960) بيگانه : فرانسه
پل سزان (1920-1970 ) اشعار : فرانسه/ روماني
فرديناند سلين ( 1894- 1961 ) سفر به انتهاي شب : فرانسه
ميگوئل سروانتس ( 1547- 1616 ) دون کيشوت : اسپانيا
جفري چائوسر (1340- 1400) حکايت هاي کانتربوري : انگليس
جوزف کنراد (1857-1924 ) نوسترومو : انگليس/ اوکراين
دانته ( 1265- 1321 ) کمدي الهي – ايتاليا
چارلز ديکنز ( 1812 1870 ) آرزوهای بزرگ : انگليس
دنيس ديدرو (1713- 1784 ) ژاک قضا قدري و اربابش : فرانسه
آلفرد دوبلين (1878- 1957 ) محله آلکساندر برلين : آلمان
فيودور داستايوسکي ( 1821- 1881) جنايت و مکافات – ابله – تسخيرشدگان – برادران کارامازوف : روسيه
جورج اليوت (1819- 1880 ) ميانه ماه مارش : انگليس
رالف اليسون ( 1914- 1994) مرد نامرئي : آمريکا
اورپيدو ( 480- 406 ق.م) مده آ : يونان
ويليام فالکنر (1897- 1962 ) آبشالوم ، آبشالوم – خشم و هياهو : آمريکا
گوستاو فلوبر (1821- 1880 ) مادام بواري – داستان مردجوان : فرانسه
فدريکو گارسيا لورکا ( 1898- 1936 ) قصيده هاي کولي ها : اسپانيا
گابريل گارسيا مارکز (1928 - ) صد سال تنهايي – عشق سالهاي وبا : کلمبيا
گيل گمش ( 1800 ق.م )
يوهان ولفگانگ گوته ( 1749- 1832 ) فاوست : آلمان
نيکلاي گوگول ( 1809- 1852 ) نفوس مرده : روسيه
گونتر گراس (1927 - ) طبل حلبي : آلمان
گويمارس روزا ( 1880- 1967 ) شيطان در راه : برزيل
کنوت هامسون ( 1859- 1952 ) گرسنگي : نروژ
ارنست همينگوي (1899- 1961 ) پيرمرد و دريا : آمريکا
هومر (700 ق. م ) ايلياد و اوديسه : يونان
هنريک ايبسن (1828- 1906 ) خانه عروسک : نروژ
کتاب ايوب ( 400 ق. م ) فلسطين /اسرائيل
جيمزجويس (1882- 1941 ) اوليس : ايرلند
فرانتس کافکا (1883- 1924 ) مجموعه ي داستانها- مسخ – قصر : جمهوري چک
کاليداس ( 400- ) بازشناسي ساکونتالا : هند
ياسوناري کاواباتا (1899- 1972 ) صدايي از کوهستان : ژاپن
نيکوس کازنتزاکيس (1883- 1957 ) زورباي يوناني : يونان
ديويد. ه. لارنس (1885- 1930 ) پسران و عشاق : انگليس
هالدور لاکسنس (1902- 1998 ) مردم مستقل : ايسلند
گياکومو لئوپاردي (1798- 1837 ) مجموعه ي اشعار : ايتاليا
دوريس لسينگ (1919- ) دفترچه طلايي : انگليس
آستريد ليندبرگ (1907- 2002 ) پي پي جوراب بلند : سوئد
لو خوان (1881- 1936 ) دفتر خاطرات مرد ديوانه و ديگر روايت ها : چين
ماهابهاراتا ( 500 ق . م ) : هند
نجيب محفوظ (1911- ) بچه هاي محله ما : مصر
توماس مان (1875- 1955 ) خانواده بودنبروک – کوه جادويي : آلمان
هرمان ملويل (1819- 1891 ) موبي ديک : آمريکا
ميشل مونتاين (1533- 1592 ) مقالات : فرانسه
السا مورنته (1918- 1985 ) تاريخ : ايتاليا
توني موريسون (1931- ) عشق : آمريکا
شيکيبو موراساکي (978- 1014 ) حکايتي از گنجي : ژاپن
روبرت موسيل (1880- 1942 ) مرد بدون خاصيت : اطريش
ولاديميرنابوکف (1899- 1977 ) لوليتا : روسيه / آمريکا
حکايات نيوله س (1300- ) : ايسلند
جورج اورول(1903- 1950) 1948 : انگليس
اويد (43 ق. م تا 17 ب.م ) دگرديسي ها : ايتاليا
فرناندو پسوآ (1888- 1935 ) کتاب نا آرامي ها : پرتقال
ادگار آلن پو (1809- 1849 ) مجموعه ي داستانها – آمريکا
مارسل پروست (1871- 1922 ) در جستجوي زمان هاي از دست رفته : فرانسه
رابله (1495- 1553 ) پانتاگروئل و گارگانتوا : فرانسه
خوان رولفو(1918-1986 ) پدروپارامو : مکزيک
مولوي ( 1207- 1273 ) مثنوي ( قرآن پارسي ) : ايران
سلمان رشدي (1947- ) بچه هاي نيمه شب : هند/ انگليس
سعدي (1200-1292 ) گلستان : ايران
طيب صالح (1922- ) کشش به سوي شمال : سودان
خوزه ساراماگو(1922- ) کوري : پرتقال
ويليام شکسپير (1564- 1616 ) هاملت – ليرشاه – اتللو : انگليس
سوفکلس (496- 406 ق. م ) اديپ شهريار : يونان
استاندال (1713- 1768 ) سرخ و سياه : فرانسه
لارنس استرن (1713- 1768 ) تريسترام شندري : ايرلند
ايتالو اسوو ( 1861- 1928 ) اعترافات زنوس : ايتاليا
جوناتان سويفت (1667- 1745) سفرنامه گاليور : ايرلند
لئو تولستوي (1828- 1910 ) جنگ و صلح – آناکارنينا- مرگ ايوان ايليچ و حکايات ديگر : روسيه
آنتوان چخوف (1860- 1904) داستانها : روسيه
هزار و يکشب (700- 1500 ) هند / ايران / عراق / مصر
مارک تواين (1835- 1910 ) هاکلبري فين : آمريکا
والميکي (300 ق. م ) رامايانا : هند
پابلوس ويرژيل (70- 19 ق. م ) انئيد : ايتاليا
والت ويتمن (1819- 1941) علف ها : آمريکا
ويرجينيا وولف (1882- 1941 ) خانم دالووي – به سوي فانوس دريايي : انگلستان
مارگريت يورسنار (1903- 1987 ) خاطرات آدرين : فرانسه

 khaleghilib.blogfa.com

[ دوشنبه دوازدهم تیر 1391 ] [ 10:5 ] [ جلال ]
کوچ نشینی  یک نوع حیات بشری است که پس از یکجا نشینی پدیده آمده است و قدمت آن به 12هزار سال پیش بر می گردد و تاریخچه عشایر شاهسون نیز به طوایف و ترکمانان وابسته به ترک های غز  که از گذشته های دور در نواحی شرق دریای  خزر زندگی چادر نشینی و شبانکاره داشته اند ارتباط پیدا می کند که در حدود 1000 سال قبل به خراسان عزیمت و پس از شورش و طغیان برعلیه محمد غزنوی به دشتها و دامنه های کوه سبلان رهسپار و برخی در اردبیل و عده ای در دشت مغان به زندگی مشغول شده اند و از همین زمان  زبان ترکی بین اهالی و ساکنین آذربایجان رواج یافته  که امروزه آن را زبان آذری می نامند .

جمعیت
جمعیت عشایر استان از دو ایل بزرگ به نام ایل شاهسون با 8/93 درصد  و ایل قره داغ با 7/2 درصد جمعیت و دو طایفه مستقل شاطرانلو با 9/2 درصد و طایفه مستقل فولاد لو یا 6/0 درصد جمعیت از 10778 خانوار و 72213 نفر جمعیت که 37324 نفر یعنی 52 درصد مرد و 34889 یعنی 48 درصد زن هستند تشکیل شده است این تعداد عشایر در 572 قشلاق ، 7 زیست بوم ، 53 کانون توسعه و 1527 اوبه  زندگی می کنند و در مجموع عشایر استان از 45 طایفه تشکیل شده است . از نظر مقایسه با عشایر استان 2/6 درصد جمعیت استان و در کل 6/5 درصد جمعیت عشایری کشور را تشکیل می دهد .

وضعیت اقتصادی عشایر شاهسون :
دشت حاصلخیز مغان در جلگه گسترده اردبیل و متاثر از آب و هوا و شرایط اقلیمی سبلان از پر محصول ترین نقاط کشور بوده و عشایر را در فصول پاییز و زمستان ، به عبارتی دوره قشلاقی را به خود اختصاص داده است . شغل اصلی و درآمد عمده عشایر در استان اردبیل دامداری است و زراعت ، باغداری ، صنایع دستی در درجه های بعدی اهمیت قرار دارند . کوچ یکی از ضروریات لازم زندگی عشایر است که به دو صورت شامل کوچ عمودی و کوچ افقی است که در استان اردبیل کوچ از نوع عمودی بوده و از کمترین ارتفاع (5مترازسطح دریا) شروع و تا ارتفاع 4500 متری ادامه داشته و طول این کوچ به بیش از 400 کیلومتر ادامه پیدا می کند . که شامل کوچ بهاره و کوچ پاییز است . کوچ بهاره معمولا براساس عرف و عادت محلی از 45 روز بعد عید شروع و به مدت 15 الی 20 روز طول می کشد و کوچ پاییز که از اواسط یا اواخر شهریور ماه شروع و به مدت 40 الی 45 روز طول می کشد البته ذکر این نکته ضروری است که زمان شروع کوچ بهاره و پاییزه و مدت اطراق در مراتع می یابند تابع شرایط اقلیمی و آب و هوایی است که این امر می تواند مدت کوچ را اندکی تغییر دهد .

تاریخچه عشایر شاهسون
شاهسونها گروههایی از طوایف ترک ایران هستند که از سوی شاه  عباس اول سازماندهی شده اند تا موقعیت طوایف ترک قزلباش را احراز کنند . نادرشاه افشار برخی از این طوایف را تحت رهبری فردی به نام بدرخان از طایفه ساریخان بیگلو متحد کرد . در قرن هجدهم در اثر رقابت داخلی در خانواده بدر خان شاهسون به دو کنفدراسیون تقسیم شد که از آن زمان به بعد به نام شاهسونهای اردبیل و مشکین شهر نامیده می شود .
در اویل قرن نوزدهم میلادی هرکدام از کنفدراسیونهای دو گانه که ال خوانده می شد به وسیله یکی ار اعقاب بدرخان با لقب ال بیگی رهبری می شد .
در دوران حکومت قاجار فعالیتهای زیادی در قلمرو شاهسونان به وقوع پیوست به خصوص در زمان فتحعلی شاه با عقد قرارداد گلستان بین ایران و  روس ، روسها در منطقه تالش و بخشهای شمالی مغان ساکن شدند و این امر باعث تهدید سرزمینهای قشلاقی شاهسونان گردید و بر اساس معاهده ترکمنچای مرزهای ایران از سمت شمال محدود به شکل هروی در آمد در نتیجه قسمت بزرگی از منطقه قشلاقی ایل شاهسون از دست رفت در دوره رضاخان پهلوی عشایر شاهسون به یک سیاست اجباری اسکان عشایر لطمات فراوانی از جهت ساختار اجتماعی – سیاسی و تولیدی متحمل شده و سیاست اجباری که در قلمرو شاهسون ها نیز به نخنه قاپو بودن بود . هویت ایلی شاهسونها را در نابودی کامل قرار داد . بعد از سقوط رضاخان ، محمدرضا پهلوی سیاستهای پدری را به شکلی دیگر با زیرکشت بردن اراضی واقعی آنها و دریغ حمایتهای دولت از شاهسونها ادامه داد . بعد از پیروزی انقلاب اسلامی سازمان امور عشایر متولی عشایر استان شده و با حمایت های خود و تشکیل شرکتهای تعاونی عشایری در جهت بهبود وضع زندگی آنها گام برداشت .

معیشت
معیشت عشایر ایل شاهسون صرفا از طریق دامداری با استفاده از مراتع ییلاقی و قشلاقی صورت می گیرد . گوسفند نژاد مغانی ترکیب اصلی دام آنها را تشکیل می دهد . تولید شیر و فرآورده های لبنی و صنایع دستی نیز در تامین بخشی از درآمد آنها نقش ایفا می کند .

وضعیت دام و تولیدات :
شواهد تاریخی گویای این مطلب است که عشایر شاهسون اردبیل دومین و به قولی سومین ایل بزرگ کشور بوده و بهترین نژاد گوسفند موجود در کشور به نام نژاد مغانی را که از نظر گوشت ، شیر ، پشم ، حائز اهمیت است ، را در دل خود جای داده است و از نظر جمعیت دام ، عشایر استان بیش از 3/2 میلیون واحد دامی داشته که از نظر متوسط تعداد دام هر خانوار در رتبه سوم کشوری قرار دارد که این تعداد دام در 670 هزار هکتار مراتع که 2/58 درصد مراتع استان را شامل می شود به تعلیف مشغول هستند . عشایر استان در حال حاضر با داشتن 40 درصد دام استان و حدود 10درصد دام عشایری کشور سالیانه با تولید 80هزارتن شیر ، 10هزارتن گوشت ، 1600 تن پشم یکی از تولید کنندگان عمده محصولات پروتئنی کشور و منطقه هستند و حدود 25 الی 30 درصد مواد پروتئینی مورد نیاز استان اردبیل و استانهای همجوار را تامین می نمایند که ارزش تقریبی تولیدات آنها 640 میلیارد در سال برآورد شده است که سهم هر خانوار عشایری حدود 60 میلیون ریال می باشد .

مسکن
مسکن اصلی ایل شاهسون آلاچیق می باشد که دارای سازه ای چوبی متشکل از 32 یا 28 یا 24 چوب صیقل یافته به نام چو بوغ  ، با مرکزیت اتصال قسمت فوقانی این چوبوغها به نیم کره گنبدی شکل چوبی به نام چنبره می باشد . پوشش خارجی آن توسط نمد سفید تهیه شده از پشم حلاجی شده گوسفندان و با فرمول خاص خود آراسته می شود . پوشش خارجی و ظاهری ( نمد ) آن توسط مردان ایل شاهسون به قطعاتی منظم به نام ترک بریده شده و بعد متناوب با اندازه و شکل مورد نظر دوخته می شود که از 5 قسمت اصلی یانلیق در طرفین ، دالیق ، تپه لیک و قاپی لیق تشکیل شده است . آلاچیق محل اصلی زندگی و پذیرایی از مهمانان در جشنها و مراسم می باشد . سمت درونی آن را به وسیله دستبافهای  خود پوشانده و یا می آرایند . نوع دیگر مسکن ایل شاهسون کومه است ، مسکنی طوسی و به شکل دالان که با استفاده از چوبوغهای جنگلی عمدتا بدون تلاش و صیقل و همچنین نمدهای مستعمل برای پوشش ظاهری آن می باشد . کومه اغلب به عنوان مطبخ و محل استحصال لبنیات و انجام کارهای زنان عشایراست . دربرخی موارد افراد کم بضاعت از آن به عنوان محل زندگی ، استراحت و انجام کارهای خود نیز استفاده می کنند .

پوشاک شاهسونها
در دوره معاصر پوشاک مردان و زنان شاهسون همانند پوشاک یکجا نشینان روستائی منطقه مشگین شهر ، مغان و ارسباران بوده و هرگونه تغییر و تحول که در نوع و شکل لباس روستائیان به وجود آمده است دامنه تغییرات آن به تدریج شکل ، ترکیب و نوع لباس شاهسون ها را نیز در برگرفته است . به طوریکه در اوایل صده شمسی معصر ، مردان منطقه نسز دارای لباس به خصوصی بوده اند که امروز حتی در دورافتاده ترین نقطه آذربایجان نیز هیچ اثری از آن پوشش مشاهده نمی شود . در حال حاضر پوشاک مردان شاهسون نیز همانند لباس مردان روستایی و شهری بوده و اگرچه بنا به مقتضیات شغلی ، شیوه معیشت و عادات و سلیقه ، پوشاک آنها رنگ و جلای لباس مردان شهری را ندارند ، ولی ترکیب لباس در تابستان یا زمستان یا انواع کلاه و کفش مورد استفاده با اندک تفاوتی در نوع جنس آنها ، با هم یکی هستند . با این وجود زنان شاهسون تا حدودی بافت سنتی پوشاک خود را حفظ کرده اند و حتی در مواردی نیز هیچ الگو یا ترکیب جدیدی را در بافت سنتی لباس خود راه نداده اند .
پوشاک بانوان شاهسون 9 تکه است که عبارتند از : 1 – کوینک  2 – تومان 3 – یایلیق(روسری) 4 – آلین یایلیق 5 – آرخچن   ( عرقچین) 6 – یل ( نیم تنه ساده ای است که زمستانها روی جلیقه پوشیده می شود ) 7 – جلقا ( جلیقه بی آستین ) 8 – جوراب   9 – باشماق ( کفش ) .

موسیقی
موسیقی متداول در میان ایل شاهسون موسیقی عاشیقی است . عاشیقیها راوی فرهنگ شفاهی ، تاریخ و بیانگر حماسه ها ، رزمها و رویدادهای مهم تاریخی ایل در منطقه آذربایجان می باشند . اشعار عاشیق ها هجائی است و از روی تعداد هجاها و مفهوم نامگذاری شده است . از مشهورترین اشعار و نوع موسیقی آن می توان ازگرایلی ، قوشی ، تجنیسی ، بایاتی، باغلاما، دیوانی ، خلق ماهنئسی و غیره را می توان نام برد . انواع دیگر موسیقی را دراین میان می توان در جشنها و سرودهای ملی و مذهبی ، عروسی ها ، نعزیه و لالایی های مادرانو یا نی لبک ( توتک) چوپان شنید .

صنایع دستی
صنایع دستی ایل شاهسون از چنان غنای فرهنگی و تمدن در ابعاد مختلف آن برخورداراست که هر قطعه از آن به تنهایی می تواند حاوی و معرف بسیاری از آثار تمدن آن منطقه باشد . صنایع دستی عشایر شاهسون از مواد اولیه عمدتا وابسته به دامهای عشایر می باشند . از مهمترین صنایع دستی رایج در مناطق عشایر می توان به ورنی، جاجیم ، گلیم ، فرش ، جوال ، خورجین ، قالی ، قالیچه ، دستکش ، شال گردن ، کلاه ، توبره ، جوراب ، زیلو ، گیوه ، پاپوش ، نمد و غیره ، اشاره نمود .

لیست طوایف عشایر استان ( ایل شاهسون )
طایفه های :  اجیرلو ، آرالو ، اودولو، ایواتلو، بالابیگلو، بیگ باغلو، بیگ دیلو، تلکه ، جعفر قلی خانلو، جعفرلو، جلودارلو، جهان خانیم لو ، حاجی خواجه لو ، حسین حاجی لو ، حسین کلو ، خامسلو ، خلیفه لو ، دمیر چی لو ، رضا بگلو ساربانلار، ساری خان بیگلو، ساری خانلو، ساری نصیر لو ، سید لر، شاه علی بیگلو، طالش میکائیلو، عربلو، علی بابالو، عیسی لو ، قره لر جبدرق ، قره لرخیاو ، قوتلار، قوجه بیگلو، کلاش، کورعباس لو ، گبلو، گیگلو، لاهرود، مرادلو، مستعلی بیگلو، مغانلو، هومون لو، یکلو .

ardebilnews.blogfa.com

[ دوشنبه دوازدهم تیر 1391 ] [ 9:10 ] [ جلال ]
معرفی ایلات و طوایف کوچنده 

بر اساس نتایج سرشماری اجتماعی – اقتصادی سال 1366 ، عشایر استان از دو ایل بنامهای شاهسون و قره داغ – ارسباران و سه طایفه مستقل فولادلو ، شاطرانلو و حاج آلو تشکیل شده است . از میان ایلات و طوایف مستقل استان ایل شاهسون بزرگترین ایل استان و نیز سومین ایل بزرگ کشور می باشد . این ایل از 43 طایفه ، 241 تیره و 1527 اوبه تشکیل شده است که اسامی طوایف و تيره هاي  ایل شاهسون در جدول ذيل ارائه شده است .

 

    تعداد ايلات، طوايف مستقل و زير رده هاي آنها بر اساس نتايج سرشماري عشاير كوچنده استان اردبيل سال1387

دوره استقرار

تعداد ايلات

تعداد طايفه مستقل

تعداد طايفه

تعداد تيره

تعداد كوچكترين رده

ييلاق

2

3

*

*

*

قشلاق

2

2

43

241

1527

 

* درنتايج تفصيلي سرشماري سال 1366 اطلاعات در خصوص طوايف و ايلها به تفكيك دوره قشلاقي و ييلاقي و بر حسب شهرستان مشخص نشده است .

جدول صفحه بعد اسامي ايلات و طوايف مستقل دوره  قشلاقي  استان اردبيل بر اساس نتايج سرشماري 1387 را نشان مي دهد.


اسامي ايلات و طوايف مستقل دوره  قشلاقي  استان اردبيل بر اساس نتايج سرشماري 1387*

رديف

نام ايل يا طايفه مستقل

اسامي طوايف

اسامي تيره ها

 

 

 

 

 

 

 

1

 

 

 

 

 

 

 

ايل شاهسون

1- طایفه طالش میکائیلو

1-  تيره قزیل کچی  2- تیره قره باغ لار  3- تیره نوردلو

4- تیره جانیارلو  5- تیره بنیه لر   6- تیره ملالو

2- طایفه عیسی لو

1- تیره حبیب اله بیگلو  2- تیره اروجلو   3- آقا حسین بیگلو 

4- عیسی لو      5- هامپا   6- عباداله بیگلو

3- طایفه سیدلر

1- سیدی    2- ملی   3- کورلار

4- طایفه کور عباسلو

1- تیره ترید   2- کورلار    3- عزیز لو

5- طایفه مرادلو

1- تیره مرادلو

6- طایفه گیکلو

1- نظرلو 2- طومارلو  3- عباسعلی  4- خلیل لو  5- گل میرزالو
6- رمضانلو  7- قیطرانلو  8- صفرلو  9- مصطفی لو  10- قره پتخلی 11- خان حسین لو 12- آبشلو 13- اروجلو 14- حاجی حسنلو 15- جبلو 16- حاجی ایمانلو 17- گون اولی 18- مدینه لو19- بوزاغلو 20- موسی لو 21- حاجی جعفرلو  22- میرزاعلی23-آقا حسنلو 24- حاجی الهویردی 25- محمد علی

7- طایفه اجیرلو

1- سرودلو 2- شین لو 3- هدیلو 4- حلاجلار 5- بدلی 6- کوسه لر 7- اروسلو 8- اجیرلو 9- اسماعیلو 10- امیرخانلو 11- اروجلو  12- طورون13- قره سقال 14- یعقوبگلو

8- طایفه حسینکلو

1- حاجی عابلي 2- قاسم خانلو 3- خزیلی 4- کچلر 5- میر علملو 6- لله لو 7- عباسقلو 8- امیرلو 9- اروجلو

9- طایفه بالابیگلو

1- شهبازی 2- اعلائی 3- آقائی 4- نصیری 5- بایرامی 6- خلفلو

10- طایفه بیگ باغلو

1- حاجی علی حسنلو 2- حاتم خانلو 3- آغ ساغلو

11- طایفه کلاش

1- بدیر خانلو 2- پاشالو

12- طایفه ساری نصیرلو

1- ساری نصیرلو

13- طایفه خامسلو

1- خامسلو   2- آلش

14- طایفه رضا بیگلو

1- رضا بیگلو

 

* در نتايج سرشماري سال 1366 اطلاعات  در خصوص طوايف و ايلها به تفكيك دوره قشلاقي و ييلاقي بر حسب شهرستان مشخص نشده است .

 

 

 

ادامه جدول اسامي ايلات و طوايف مستقل دوره قشلاقي استان اردبيل بر اساس نتايج سرشماري 1387

رديف

نام ايل يا طايفه مستقل

اسامي طوايف

اسامي تيره ها

 

 

 

 

 

 

 

1

 

 

 

 

 

 

 

ايل شاهسون

15- طایفه بیگدیلو 

1- گوشلو 2- معصوملو 3- بالاخانلو 4- ساری گبلو 5- علیمرادلو

16- طایفه جلودارلو

1- حسن علیلو 2- ولی مملو 3- عزیزلو 4- نریمانلو 5- یاخونلو 6- جعفرخانی 7- اسماعیل خانلو 8- عیوضعلی 9- قهرمان 10- حاج سلیمانلو 

17- طایفه تکله

1- صغیرلو 2- یارال اوند 3- كلوان 4- شاه قزلی 5- ایوادلو 6- حاج زری7- تخمارلو  8- قره لر 9- کول آباد

18- طایفه گبلو

1- احمد لو 2- ایمانلو 3-  غنيم لو  4- قره گبلو       5- مصطفی لو

19- طایفه قره جبدرق

1- گل محمد  2- عطائی  3- نورد لو

20- طایفه آرالو

1- آرالو

21- طایفه قوتلار

1- نجف لی 2- قره جالو 3-   عجم علي 4- تقی بیگلو  5-  حاج زينالو       6- عیسی لو 7- جن لر  8- حاجی محمد لو

22- طایفه مغانلو

1- جلیل لو 2- بجروان 3- گویجه لر 4- گونشلی 5- رضا بیگلو 6- شیرعلی 7- حاج لطف اله 8- الجلر 9- حاج علي لو 10- علیقلو 11- موزیک لر12- رضاقلی لو 13- بگ لر ( قنبرلو ) 14- طوماغانلو 15- خرده پای16-صوفیلر 17- قره ولی 18- دلی لر 19- قره لر 20- ملک لر

23- طایفه قوجابیگلو

1- نور اله بیگلو 2- نصراله بیگلو 3- ایلار 4- خسرولو 5- جوروق بیگلو6- کردلر 7- سردارلو 8- حاج خانلو 9- هامپا 10- تپلی 11-شاه مار بيگلو

24- طایفه جهان خانملو

1- شاملو 2- قره ولیلو 3- شاه مرادلو 4- احمد لو و شکرلو 5- آقا حسن لو

25- حسین حاجیلو

1- قره داغلو 2- تقی لو 3- جارایلو 4- حاجی حسنلو

26- طایفه ساربانلار

1- آقابابالو 2- علی اکبر لو 3- آقا مرادلو 4- جوروقلو

27- طایفه هومونلو

1-  اله ورني 2- قباد  3- تکه چی

28- طایفه عربلو

1- سعید یارلو 2- منصور خانلو

29- طایفه شاه علی بیگلو

1- شاه علی بیگلو

 

 

30- طایفه مستعلی بیگلو 

1-   مشي لو   2- نصیرلو 3-همت عليلو 4- زیادخانلو 5- اسد لو 6- صادقلو

 

 

31- طایفه قره لر خیاوی

1- موسی لو 2-  سويلش 3- حاجی قربانلو 4- استاد محمدلو 5- عجم

 

 

32- طایفه لاهرود

1- حاج اسماعیل پور 2- سلیمانلو 3- بسدي4- میرزامراد 5- ایمان علیلو

 

 

33- طایفه آیواتلو

1- آقارضالو 2- حسین لو 3- قربان لو

 

 

34- طایفه ساری خانلو

1- ساری خانلو

 

 

35- طایفه جعفرلو

1- جعفرلو

 

 

36- طایفه حاجي خواجه لو

1- پولادخانلو2- نریمانلو 3- قیطرانلو 4- قره گوزلو 5-  حاجي محمد خانلو 6- قره حسنلو 7- قهرمانلو 8- حاجی اسدلو 9- حاجيلو 10- ماشيلو 11- ابیش لو 12-حاجی محمدلو 13- رستم خانلو 14- عیوضلو 15- آقا قارداشلو

 

 

37- طایفه یکه لو

1- رستملو

 

 

38- طایفه ساری خان بیگلو

1- کورلار 2- امین زاده 3- مصطفی لو 4- عابدینی 5- قره قاسملو 6- اله قلی بیگلو 7- عبداله بیگلو 8- اله ویردی بیگلو 9- عباس بیگلو 10- شاهرضالو  11-آقاجان بیگلو

 

 

39- علی بابالو

1- بیگ آلو 2- هموارکندی 3- قوتوربلاغی 4- نظرعلی بلاغی5- قره موسی لو

 

 

40- طایفه خلیفه لو

1- حاجی شهبازخان 2- طاهرلو 3- حاجی زمان خان 4- ایمان خانلو

 

 

41- طایفه دمیرچی لو

1- قدیرلو 2- کردلر 3- گوزچلي 4- مادلو

 

 

42- طایفه جعفرقلی خانلو

1- طهماسلو 2- عباسلو 3- علی قلیلو 4- بشیرلو

 

 

43- طایفه اودولو

1- اختری 2- حاجيلو3-آغا رحيم لو

ادامه جدول اسامي ايلات و طوايف مستقل دوره قشلاقي استان اردبيل بر اساس نتايج سرشماري 1387

رديف

نام ايل يا طايفه مستقل

اسامي طوايف

اسامي تيره ها

2

ایل قره داغ -ارسباران

 

 

3

طایفه مستقل فولادلو

 

 

4

طایفه مستقل شاطرانلو

 

 

5

طايفه مستقل

حاج آلو

 

 

 

بر اساس نتايج سر شماري سال 1366 طایفه گیگلو در بین مجموعه طوایف شاهسون بیشترین تعداد تیره ها ( 25 تیره ) را داشته است و کوچکترین طایفه ها نیز از نظر تعداد تیره ، طایفه های مرادلو ، رضابیگو  ، ساری نصیر لو ، آرالو ، شاه علی بیگلو ،‌جعفرلو و یکلو می باشند . ایل شاهسون ازنظرتقسیمات اجتماعی و سلسله مراتب ایلی به طایفه،تیره،اوبه و خانوار تقسیم می شود..

اطلاعات مربوط به ايلات و طوايف مستقل براساس تعداد خانوار و جمعيت در دوره هاي ييلاقي و قشلاقي در جدول ذيل آمده است . كه بر اين اساس بيشترين تعداد خانوار و جمعيت و به ترتيب با 7501 خانوار و 39201 نفر در دوره ييلاقي و 11951 خانوار و 61365 نفر در دوره قشلاقي مربوط به ايل شاهسون است .

 

 

 

رديف

 

 

اسامي ايلات و طوايف مستقل1

 

اسامي طوايف

نام طايفه ياطوايف

تعداد خانوار

تعدادخانوار وجمعيت دوره ييلاقي در استان

تعدادخانواروجمعيت دوره قشلاقي در استان

خانوار

جمعيت

خانوار

جمعيت

1

طايفه مستقل

فولادلو

166

166

1039

166

1039

2

 

طايفه مستقل

شاطرانلو

495

495

3012

495

3012

3

طايفه مستقل

حاج الو

13

-

-

13

61

3

ایل شاهسون

-

11951

7501

39201

11951

61365

4

ایل قره داغ ارسباران

-

193

6

45

193

1055

جمع

12818

8168

43297

12818

66532

ashayer-ar.ir
[ دوشنبه دوازدهم تیر 1391 ] [ 9:6 ] [ جلال ]

زبان ترکی وملل ترک

زبان وسیله ارتباط آدمی در میان یك ملت وقوم بوده و اولین مشخصه شناسایی یك انسان و ملیت آن میباشد.وذات وتاریخ وهویت وتمدن یک ملت در زبان آن ملت نهفته است زبان هر ملت گذشته اورا به تصویر میکشد نوع زیست خلاصه تمام خصوصیات ومشخصات یک ملت درزبان او نهفته است وهیچ ملتی یا حکومتی حق قدغان کردن زبان دیگر ملتها را ندارد .

بر اساس تقسیم بندی زبانشناسان به لحاظ ریشه و قاعده وقانون وساخت كلمات سه نوع زبان عمده در دنیا وجود دارد كه عبارتند: از 1- تصریفی (مثل فارسی وعربی…) 2- التصاقی یا پیوندی (مثل ترکی و مغولی و کره ای) 3- تك هجایی (مثل ماندارین چینی)).

زبان تركی به لحاظ ساخت و قاعده وقانون و گستردگی و میدان عمل كلمات وجملات وكثیراللغت بودن یكی از زبانهای با ارزش ودارای قدمت است زبان ترکی از آلاسگا شروع می شود ودر بلغارستان وآلبانی وبالکان تمام می شود این زبان زبان رسمی کشورهای ترکیه. آذربایجان .ترکمنستان . ازبکستان. قزاقستان .قرقیزستان . تاتارستان . چچنستان. داغستان وزبان دوم بسیاری از کشورها به شمار می آید به این زبان در بسیاری از کشورها از جمله عراق. سوریه. ایران. افغانستان. تاجیکستان. روسیه .چین.آلمان. که بیشترین ترکان که در دیگر کشورها تحت سلطه حکومتهای فاشیستی هستند ترکای روسیه است که 80 درصد خاک روسیه را ترکان یاکوت. یئنی سئی. اورخون. آلکان. آوار. استراآبادای وباشقورد و... دردست دارند ودر انها زیست می کنند که حدود 80 میلیون ترک در روسیه زندگی میکنند بعد از روسیه کشور چین هم بسیاری از اراضی ترکان را اشغال کرده به طوری که 40 درصد از خاک چین سرزمینهای ترکان می باشد در چین ترکان اویغور قزاق قیرقیز زندگی می کنند که نفوس آنها از 110میلیون بیشتر می باشد بعد از آن کشور ایران می باشد که سرزمینهای مهم از نظر تجاری واستراتژیک سرزمینهای زیست وسرزمینهای آب واجدادی ترکان می باشد که از شمال غربی ایران شروع شده ودر مرکز ایران یعنی تا شهر آران وبید گل که اسم اصلی آن گول آرا می باشد که در معنی به ترکی گل پیدا کن می شود (البته به علت مرکز دودریابودن کلمه آران یعنی وسط وگرم را می دهد ) (نام ایران از این کلمه یعنی آران گرفته شده است )تمام می شود سرزمینهای ترکان آذری استانهای آذربایجان شرقی غربی واردبیل .زنجان.قم . مرکزی .همدان .تهران .قزوین . قسمت شمال شرقی استان کرمانشاه وقسمت شمالی استان اصفهان و از استان گیلان هم از آستارا شروع شده تا بندر انزلی سرزمین ترکان می باشد . ترکای ترکمن نیز در قسمت شمال شرقی زندگی میکنند که شهرهای قوچان بندر ترکمن بروجرد بندر گز گنبد کاوس جاجرم و...که حدود 15 در صد از سرزمین این کشور یعنی ایران را در اختیار دارند که سرزمین اجدادشان می باشد دیگر ترکها نیز قشقایی وخلج هم در مرکز ایران ودر شهر های شیراز واصفهان زندگی می کنند زبان ترکی با زبانهای قدیمی سومر و عیلام هم ریشه وهم خانواده می باشدکه حدود 40 درصد سنگ نوشته های سومر زبان ترکی میباشد وجود اسماء مناطق و همچنین تطابق اسماء شاهان سومر وعیلام با زبان تركی آنرا كاملا به ثبوت میرساند .

طبق اطلاعات مؤسسه ائی.ام .تی و آ.ام.ت در سال 2002 تحت مدیریت برجسته ترین زبانشناسان دنیا كه در اروپا و آمریكا واقع شده ،زبان تركی از جایگاه بسیار والائی در بین تمامی زبانها و لهجه های دنیا برخوردار می باشد (از لحاظ تکامل گرامری سومین زبان دنیا) .از نظر گویشگو پنجمین زبان دنیا می باشد این در حالی است كه زبان فارسی در بین زبانها،رتبه 262 را بخود اختصاص داده است. و یکی از لهجه های زبان عربی میباشد که این اصل در کامپیوتر بسیار روشن وآشکار ی باشد شما در کامپیوتر خودتان به)WordPad-Accessories رفته وبه زبانهایی که در بالا نشان داده می شود نگاه کنید ودر آنجا زبان فارسی را نخواهید دید واگر زبان پایین را به فارسی بر گردانید زبان بالایی به عربی عوض می شود این نشان می دهد که زبان فارسی زیر مجموعه زبان عربی می باشد البته که ائی . ام .تی زبان فارسی. را همانند عراقی . مصری . سودانی و... در رده 32 دومی قرار داده است بعضی وقتها هم بعضی از زبان شناسان لهجه 36 عربی را به زبان فارسی الحاق می کنند

هر زبانی از دیگر زبانان تاثیر پذیرفته است وتمام زبانها به هم دیگر مخلوط شده است اما ترکی زبانی است که به بسیاری از زبانها تاثیرزیادی گذاشته است اما تاثیر کمی را از دیگر زبانها گرفته است /.

زبان ما در ایران بیشترین گویشگو را داردکه از 35 میلیون بیشتر می باشد ما نباید اجازه بدهیم که فارس عربزبان مارا بعنوان زبان محلی اجازه کتابت وتحصیل را به آن ندهد به امید استقلال و آزادی ترکان ایران و دیگر کشورها .استقلال تنها هدف ما می باشد .

 

لغات اصیل ترکی در جامه لهجه 32 زبان عربی (فارسی)

دولمه

( دولماق ) اكباتان ( اوخ باتان)آقا از کلمه آغا ( آلپ آقا یا آغا از پادشاهان سكائی )
قشون و اردو
تنبك یا دنبك و تبیل سانجاق و ساچمه از ساچماق
دنج كه اصل تركی دینج می باشد چوب كه از ریشة چُوپْ می باشد
چاپار از چاپماق چاپ ازیاپماق آچار از آچماق
اتاق از ریشة اوتوماق و اوتناق یری خانه یا خانا از ریشة خان یعنی جای خان
چکش یورش(یوری ) باتلاق یا باتاق یری
خان ( اغوزخان، چنگیزخان،ستارخان )
خانم كه اصلش خانیم می باشد خان +نیم یعنی زن خان یا سرور من چنگال در تركی چنگه و یا چنگل و احتمال جنگل نیز از ریشة این كلمه باشد
ادب یا آداب از ریشة دب می باشد بشقاب(بوش قاب ) كوچ(کوءچ)
ایل از ائل - ایلات از ائل آت -ببر یا بابیر ( بابریان هند از نسل امیرتیمور ) قاشق ( كه از ریشة قاش یعنی ابرو می باشد (
طاق ( طاغ )- طاقچه از طاغچا- باغ وباغچه از باغ وباغچا -ببر یا بابیر ( بابریان هند از نسل امیرتیمور )- قاشق ( كه از ریشة قاش یعنی ابرو)
توپ ( توپلوم)- اجاق-چوپوق-آذوقه -قاچاق -قابلمه قاب ( قاب عكس)
دكمه ( تیكمه) -تیمور یا دمیر قاچ یا قاش-
داداش (یولداش،قارداش) دشت لوت ( لوت یعنی برهنه)
كیچیك )) كوچك ( میل، میلیون، میلیارد ) بویوك ( بزرگ )میلیون و میلیارد
ساچمه ( ساچما یا ساچ )- آبجی یا آباجی(باجی) داغون از ریشة داغیتماق
یواش یا یاواش( یاوا ) - دوشمن كه از ریشة دویش یا منیله دویشن قارّه احتمال از ریشة قاره یا قره باشد
babakthechampionofazerbaijan.cloob.com
[ دوشنبه دوازدهم تیر 1391 ] [ 8:46 ] [ جلال ]
افسانه مان قوردها

این افسانه بشکل وسیع در میان ترکان قیرقیز از قدیم‌الایام بصورت سینه به سینه نقل گردیدهتا اینکه در عصر حاضر توسط "چنگیز آیتماتف" نویسنده بزرگ قرقیزی در رمانی به نام "گون وار عصره بدل" (روزی به درازی قرن) انعکاس خود را یافته است .
"مان قورد" درحقیقت بعنوان صفت جانشین موصوف به کسانی که فاقد "شعور ملی" بوده و بطورکامل از خود بیگانه گردیده‌اند اطلاق می‌شود . مان قورد کسی است که نسبت به ایل و تبار و قوم و خویش خود بیگانه شده و هیچ وابستگی فرهنگی به قومخ ود احساس نمی‌کند . او به راحتی زبان مادری و حتی مام میهن و مادر حقیقی خود را در جای جای گفتارش به تحقیر و تمسخر می‌گیرد و فرهنگ خودی را نفیو به فرهنگ بیگانه بهدیده احترام فوق‌العاده می‌نگرد و در این کار آنقدرپیش می‌رود که حتی حاضر می‌شود طبق افسانه به دستور ارباب، قلب مادر خودرا نیز نشانه‌ی تیر کند و او را از پای درآورد بدون اینکه خم به ابروبیاورد یا متاثر گردد . بدین جهت مان قورد یک بی اصل و نسب کامل است که بیشتر به کوبیدن مظاهر و منافع ملی خود می‌پردازد .واژه "مان" در ترکیغیر از معنی مثل و مانند در ترکیب ترکمان (ترک مانند) و ائلمان (ائلمانند) معنی عیب و نقص را نیز در خود دارد و مان قورد در حقیقت مفهوم "گرگ ناقص" یا به بیان واضحتر "انسان ناقص" را در قاموس ترکان افادهمی‌کند . با توجه با اینکه در این قاموس بوز قورد بعنوان انسان کامل واصیل است لذا مان قورد بعنوان انسان ناقص تلقی می‌گردد . به عبارتدیگر مان قورد به معنی "گرگ ننگین" یا "انسان ننگین" است. این ننگ بیشترگریبان گیر همان بوزقوردهاست که اسیر دشمن شده و بعد از شستشوی مغزی بهننگ ایل و تبار و جامعه و ایدئولوژی خود بدل می‌شوند .افسانه مان قورددر مورد منشا و چگونگی مان قورد شدن بوز قوردها سیر مسخ آنان از گرگ کامل (انسان کامل) به گرگ ناقص (انسان ناقص) را به تفصیل چنین بیان می‌کند .روز و روزگاری درصحرای "ساری اؤزیه" آسیای مرکزی اقوام مختلف زندگی می‌کردند . یکی از این اقوام قوم ترک نایمان بود . نایمان‌ها دشمنانی به نام " ژوانژوان"ها داشتند . ژوان ژوان‌ها مبتکر مان قورد گردانیدن اسرای خود بودند . آنهااسیران جوان قبیله نایمان را گرفته و طی شکنجه‌های سخت و طاقت‌فرسا حافظتاریخی آنان را مختل کرده و از آنها فردی بی بند و بار نسبت به قوم و قبیله خود می‌ساختند .مان قوردها طوریتربیت می‌شدند که تنها دستورات ارباب خود را مثل روبوت، و آدم آهنی‌هابکار می‌بستند اگر ارباب مان قورد می‌گفت پدر و مادرت را بکش در چشم بهمزنی بدون هیچگونه ترحمی آنان را به قتل می‌رساندند .افسانه می‌گوید :در منطقه ساری اؤزیه چاههای زیادی وجود داشت و همه جا سرسبز و خرم بودولی ناگهان قحطی بزرگی اتفاق افتاد و اقوام ساکن در آن صحرا به جاهای دیگر کوچ کردند . قوم ژوان ژوان‌ها نیز که مبتکر شستشوی مغزی جوانان بودندمجبور به کوچ گردیده بسوی رود ادیل (اتیل)- که همان ولگا باشد- رفتند. آنها چون به لعنت و نفرین الهی به جزای مان قورد کردن جوانان دچار شدهبودند موقع گذر از روی آبهای یخ بسته ولگا همگی از کوچک و بزرگ و انسان و حیوان با شکسته شدن یخها به عمق آبها مثل فرعون- فرورفته و از روی زمین محو و نابود شده به جزای خود می‌رسند .افسانه در مورد چگونگی مان قورد سازی ژوان ژ وان‌ها می‌گوید : ژوان ژوان‌ها وقتیکسانی را اسیر می‌گرفتند آنها را به صحرا برده موهای سرشان را از ته می تراشیدند، بعد شتری را سر بریده و از پوست گردن شتر که از سفت‌‌ترین قسمت پوست شتر است قطعاتی را جدا کرده و بلافاصله به سر اسیر ‌چسبانیده ، آنرامحکم می‌بستند . بعد از این کار دستبند و پای‌بند اسیران را محکم کرده آنها را در زیر آفتاب سوزان رها می‌کردند .بعد از مدتی موی سرآنها رشد کرده و چون جایی برای رشد خود نمی‌یافتند برگشته بتدریج داخل مغزاسیر می‌شدند . در این موقع بیشتر جوانان تاب تحمل این عذاب را نیاورده فوتمی‌کردند ولی آنهایی که می‌ماندند در اثر برخورد موها با سلولهای حافظهتمام خاطرات گذشته خود را از دست داده و تنها مهارت‌های آنان درتیراندازی می‌ماند . آنها به دستور ارباب خود هر کس را که دستور می‌دادبلافاصله تیرباران می‌کردند . چون از بین ده اسیر یک اسیر مان قورد شده وبقیه می‌مردند لذا ارزش یک مان قورد ده برابر یک غلام بود و اگر کسی مان قورد کسی را می‌کشت مجبور به پرداخت جریمه سنگین می‌شد .افسانه می‌گوید:روزی پسر جوانی بنام "ژول آمان" (یول آمان) فرزند پیرزنی بنام "نایمان آنا" برای گرفتن انتقام خون پدر خود از ژوان ژوان‌ها که در جنگ با آنان کشته شده بود به اتفاق سایر جوانان قبیله نایمان به ژوان ژوان‌ها حمله کرده و بعد از جنگی قهرمانانه اسیر می‌شود . ژوانژوان‌ها او رامانقورد کرده و به چوپانی گله‌های خود می‌گمارند ."نایمان آنا" برای نجات پسرش به منطقه ژوان ژوان‌ها رفته و پسر خود را می‌بیند که چوپان گله شدهاست . مادر به فرزند نزدیک شده و اسمش را می‌پرسد . پسر جواب می‌دهد که نامشمان قورد است. مادر در میان حسرت و ناامیدی از پدر و مادر و ایل و تبارشمی‌پرسد . پسر جوان تنها یک جواب دارد آنهم : من مان قورد هستم . مادر سعیمی‌کند حافظه‌ی پسر جوانش را به کار بیاندازد . "چنگیز ایتماتف" - نویسندهمعروف قرقیزی - در همان رمان "روزی به درازی قرن" بقیه ماجرا را چنین بهرشته قلم می‌کشد که مادر خطاب به پسرش می‌گوید : " اسم تو ژول آمان استمی‌شنوی؟ تو ژول آمان هستی . اسم پدرت هم دونن بای (Donan bay)است پدرت یادت نیست؟ آخر او در زمان کودکیت به تو تیراندازی یاد می‌داد . من هم مادرتو هستم، تو پسر من هستی، تو از قبیله نایمان هستی متوجه شدی؟ تو نایمانهستی .
او (مان قورد) با بی‌اعتنایی کامل به سخنان مادرش گوش می‌داد . گویی اصلا این حرفها ربطی به او ندارد .
نایمان آنا باز دوباره تلاش کرد که حافظه پسرش را بکار بیاندازد لذا با التماس گفت:اسمت را بیادبیاور . . .ببین اسمت چیست مگر نمی‌دانی که پدرت دونن بای است؟ اسم تو مانقورد نیست ژول آمان است . برای این اسمت را ژول آمان گذاشته‌ایم که تو درزمان کوچ بزرگ نایمان‌ها بدنیا آمدی . وقتی تو بدنیا آمدی ما سه روز تمام کوچ خود را متوقف کردیم".
“نایمان آنا” برایاینکه احساسات پسرش را تحریک کند و او را به یاد کودکی خود بیاندازد برایشترانه و لالایی و بایاتی می‌خواند ولی هیچ تاثیری در پسر جوان نمی‌کند . دراین موقع ارباب ژول آمان پیدا شده و نایمان آنا از ترس او پنهان می‌شود.ارباب ژول آمان از او می‌پرسد آن پیرزن به تو چی می‌گفت؟ ژول آمانمی‌گوید او به من گفت که من مادرت هستم . ارباب ژل آمان می‌گوید تو مادرنداری تو اصلا هیچ کس را نداری فهمیدی، وقتی آن پیرزن دوباره پیشت آمد اورا با تیر بزن و بکش . او بعد از دادن "حکم تیر" به دنبال کار خود می‌رود .نایمان آنا وقتی می‌بیند او رفت از مخفیگاه خویش خارج شده می‌خواهد کهدوباره حافظه تاریخی و قومی و خانوادگی پسر جوان را بکار بیاندازد لذا بهاو نزدیک می‌شود . اما ژول امان با دیدن نایمان آنا بدون هیچ ترحمی دراطاعت کورکورانه از دستورات اربابش قلب مادرش را نشانه گرفته و او را ازپشت شتری که سوارش شده بود سرنگون می‌سازد . قبل از اینکه پیکر بی‌جاننایمان آنا به زمین بیفتد روسری او به شکل پرنده‌ای بنام دونن بای درآمدهو پرواز می‌کند . گویی این پرنده روح نایمان آنا را در جسم خود دارد. از آنزمان پرنده‌ای در صحرای ساری اؤ‍زیه پیدا شده و به مسافرین نزدیک گردیدهو دایماً تکرار می کند:
"به یاد آر از چه قبیله‌ای هستی، اسمت چیست؟ اسم پدرت دونن بای است، دونن بای، دونن بای . . ."پیکر بی‌جاننایمان آنا در محلی که بعدها بنام او به قبرستان "آنا بیت" معروف گردیده به خاک سپرده می‌شود . پسر مان قورد او حتی برای گرامی‌داشتخاطره مادر بر سر قبر او نیز حاضر نمی‌شود چراکه او خود را بی ‌پدر و مادر و بی‌اصل و نسب می‌دانست .

 forum.niksalehi.com

[ دوشنبه دوازدهم تیر 1391 ] [ 8:30 ] [ جلال ]

افسانه بوزقورد یا  گرگ خاکستری  از افسانه های کهن  تر کان است و ریشه هزار و پانصد ساله دارد این افسانه در حدود یکصدو نود و یک سال بعنوان ایدئولوژی رسمی امپر اطوری  گؤک ترک یا  تر کان آسمانی  بود و از دریای چین تا دریای سیاه به شکل های گونا گون سینه به سینه نقل می شد و توسط پیکرتراشان بصورت تندیس های مختلف تراشیده ودر شهر های مختلف نصب می گرد ید. بر اساس این افسانه روزی دشمنان به سرزمین تر کان حمله کرده و تر کان در مقام دفاع تا آخرین نفر شجاعانه جنگیده و کشته می شوند.

آخرین بازمانده زخمی این جنگ مهیب پسرکی بود که توسط ماده گرگی به نام آسنا  یا   آچینا  از مهلکه نجات داده می شود . طبق افسانه بر روی زمین غیر از آن پسرک ترکی نمانده بود . پس از چندی نسل جدید ترک  از وصلت پسرک ترک با گرگ پا به عرصه وجود می نهد و در نسل های بعدی آنها عاقبت امپر اطوری عظیم گؤک ترک  یا  تر کان آسمانی  (ترکهای آبی) را از دریای چین تا دریای سیاه بنا می نهند .

برای مستند کردن افسانه،نظریات  تونک تین  دائره المعارف و سالنامه نویس مشهور چین را که در سال 801 ‏یعنی حدود یک قرن پیش از اسلام می زیست در اینجا می آورم .  تونک تین  در بین دائره المعارف 199 ‏جلدی خود، جلد 197 ‏را به تاریخ و منشاء اقوام ترک اختصاص داده و بطور مفصل از آداب و رسوم تر کان آسمانی بحث می کند . اینجانب به خوانندگان محترم برای اولین بار در تاریخ ادبیات، متن ترجمه شده چینی به استانبولی را به فارسی ترجمه کرده و در اختیار محققین قرار می دهم .

‏بر طبق نوشته تونک تین سرزمین آنان (قبایل تر کان آسمانی) توسط همسایه بالای (هسی های)  دریاچه ایستی گؤل در اسیای میانه نابودشد . زن و مرد و کوچک و بزرگ همگی قتل عام شدند و تنها فرزند ده ساله از آنان باقی ماند . به خاطر خردسالی نخواستند او را بکشند ولی دست و پاهایش را قطع کرده و به مرداب بزگی انداختند. ماده گرگی در آنجا به پسرک گوشت می آورد و مانع مرگ او می شد . بعد از مدتی پسرک با گرگ وصلت کرده و گرگ حامله می گردد.گرگ تا دریای مغرب می رود.در آنجا کوهی بود. بر فراز کوه می ایستد . این کوه در شمال غربی سرزمین کائوچو نیک (تورفان کوچو در تر کستان فعلی چین) بود. در آنجا غاری بود. در آنطرف غار (در بین کوههای محصور)سرزمین سرسبز وجود داشت، مساحت این سرزمین بیش از    ‏لی حدود۲۰۰ ۲۰۰ میل بود . گرگ در اینجا ده فرزند پسر زائید، آنها بعد از بزرگ شدن در خارج منطقه سکونت خود ازدواج کرده و زنانشان حامله می شدند. این فرزندان قبایلی را بوجود آوردند که بزودی ازدیاد نسل کرده زیاد شدند. بعد از اینکه چند صد عائله شدند.در حالیکه چند نسلی از آنها گذشته بود ازدرون غار بیرون آمدند و به ژوان ژوان ها پیوستند .

در منابع دیگر از  غار ، به منطقه محصور در بین کوههای سربه فلک کشیده با نام  ارکنکون  نام برده می شود که تر کان بعد از چندین نسل ازدیاد چون نمی توانستند از منطقه محصور سر به فلک کشیده خارج شوند به راهنمایی آهنگری که گفته بود این کوهها دارای سنگ آهن است از مقادیر منتابهی پوست حیوانات دم و کوره آهنگری ساخته و با زدن تونلی از میان کوهها خارج گرد یده وآنروز چون مصادف با اول ماه حمل (فروردین) بود آنرا  عید ارکنکون  یا نوروز نامیدند

 که برای اولین بار دوباره ترکان به صحنه جهانی پای نهاده و به راهنمایی  بوز قورد  این بار از بین کوههای سر به فلک کشیده ی خارج از ارکنکون که گم شده و می رفتند که دوباره نابود شوند با صدای زوزه گرگ به سوی او جلب شده و با واهنهایی گرگ از مهلکه دوباره نجات

‏می یابند . بعدها این  بوزقورد  در شکل  گؤک بؤری  (گرگ آسمانی) نیز در زمانی که اوغوزخان می خواست به فتح جهان اقدام کند با ستون نور آبی رنگ بر چادر او وارد شده می گوید اگر می خواهی در جنگ پیروز شوی هر وقت من پیش رفتم پیروی کن و هرجا من ایستا دم بایست.

‏  از آنروز  بوزقورد پیش آهنگ جنک ترکان می شود و با حمله او به دشمنان فتح و ظفر نصیب ترکان می شود .

‏آنچه از افسانه های فوق الذکر اسباط می شود این است که در طی قرون و اعصار گذشته  بوزقورد  (کرگ خاکستری) بعوان سمبل الهی نگه دار ترکان و راهنمای آنان تلقی گرد یده و در موارای که می خواست از یک ترک اصیل و با غیرت و خالص تمسیلی ارایه نمایند او را به بوزقورد تشبیه می کردند. در نظرترکان بوزقورد فرشته ای از فرشگان الهی بود که جهت پایندگی نسل ترکا ن شکل بوزقورد بر ترکان ظاهر شده بود. به نظر می رسد بعدها بوزقورد یک درجه ارتشی گرد یده و به کسانیکه در راه بنای ملت ترک فداکا ریهای شایان می کردند عطا می شد .

‏البته غیر از درجه بوزقورد یا مخفف آن ´´قورد´´ یک درجه بزرگتری نیز در میان درجات نظامی و اداری تر کان باستان دیده می شود که از همین واژه قورد گرفته شده و آن ´´آلپاگوت´´ است. این واژه بشکل های مختلف از قبیل آلپاغوت و آلپاقوت نیز بکار رفته ودر ترکی جغتایی

‏معنی " انسان اصیل " را می دهد.

‏احتمال دارد این واژه مرکب از دو جزء  آلپ  به معنی بزرگ و سترگ و قهرمان و پهلوان و " قورت " به معنی گرگ باشد. این لقب تنها مختص کسانی بود که دوره های مختلف به اصطلاح کماندویی و رنجری وچریکی و دگریلا یی امروزه را با موفقیت گذرانیاه و در شکل

عملی به رزمند گانی اطلاق می گرد ید که به تنهایی به لشکریان دشمن حمله کرده، و بدون اینکه دسگیر شوند از میان آنان خارج می شدند. واژه قورد بعنوان صفت جانشین موصوف از زبان ترکی وارد زبان فارسی گرد یده و در ادبیات فارسی بصورت  گرد  و جمع آن گردان بکار رفته است . فردوسی در شاهنامه می گوید:

‏گردان دوآ مد با درفشی چو باد         همیدون به گرگین میلاد داد

در ادبیات فارسی به کسانیکه می توانستند در جنگ  گردی(قوردی) را دستگیر  نمایند لقب  گرد گیر  (قورد گیر) می دادند .  فردوسی در مورد پهلوا نان گرد گیر در بعضی از اشعارش سروده :

‏چنین گفت کاین مرد جنگی به تیر            سوار کمند افکن و گرد گیر

‏دلیر است و اسب افکن و گردگیر              عقاب اندر آرد ز گردون به تیر

‏دریغ آن هژبر افکن گردگیر                    دلیر و جوان و سوار و هژیر

‏امروزه نیز در واحدهای ارتش جمهوری اسلامی ایران به جمع چهار یا پنج گروهان، یک  گردان  اطلاق می شود که از حدود  400- 500   ‏نفر سرباز تشکیل می شود و نیز به درجه ای از درجات نظامی امروزی ایران  سرگرد  اطلاق می شود که بالاتر از درجه سروانی و پائین از درجه سرهنگی است و در حقیقت همان  باشقورد  (باش قورت = قورت باشی) زبان ترکی است. به هر حال دامنه افسانه ی بوزقورد به درجات نظامی امروزی جمهوری اسلامی نیز کشیده شده و نشان از ریشه دار بودن این افسانه دارد.
guneyazerbaycan.blogsky.com
[ دوشنبه دوازدهم تیر 1391 ] [ 8:25 ] [ جلال ]

آیریلیق کوچوک سئوگیلری اولدورور                 


                       بویوک سئوگیلری گوجلندیریر


                                                   نئجه کی کولک شمعی سوندورور


                                                                              اما

        

                                                                                 اوجاقی یاندیریر

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 13:58 ] [ جلال ]

از منعم اردبیلی

 

غم لئشگری لئشگرگه-ی-اسلامه گلیبدیر

سس دۆشدۆ ابوالفضله امان نامه گلیبدیر

تل اۆسته چێخێب شئمر-ی-خطادیده خطاکار

آوازیله سسله‌ندی ابوالفضلی اوْ غدّار

 

گلدی اۇجا بوْیلۇ اوْ اۇزۇن قوْللۇ علمدار

تعظیم ائدیب عبّاسه او بی‌دین-ی-ستمکار

 

برنامه وئریب آشدێ باخێب بُهتیده قالدێ

تئز پارچالادێ چکمه‌سینین آلتێنا سالدێ

 

اوْلسئیدی اگر شهده‌ن ایجازه اوْیاناردۇن

بۇ تیغ-ی-شررباریله قانه بوْیاناردۇن

 

حئیرتله اوْ بی‌دین الینی بیربیره وۇردۇ

دال دالی گئدیب ساق دیزی اۆستۆنده اوْتۇردۇ

 

شاهین اوْ شجاعتلی علمدارینه باخدێ

شهلا گؤزۆنه قدّینه قوْللارێنا باخدێ

 

عرض ائیله‌دی عبّاس ائشیت موعظه منده‌ن

اؤز نفسیوه رحم ائیله ال چک بۇ حسینده‌ن

 

دونیا بۇ حسین‌سیز دئدی بیر کلمه‌ی-ی-لادور

چوْخ موعظه ائتمه بۇرا مئیدان-ی-بلادور

 

آیرێلدێ گلیب خئیمه قاباغێندا دایاندێ

ایستیردی گئده محضر-ی-سلطانه اۇتاندێ

 

سالدێ آشاغا باشێنێ جوش ائیله‌دی غیرت

من حدس ائدیر‌م گلمه‌دی چون چکدی خجالت

 

شاه-ی-شُهدا بیلدی بۇلۇتلار کیمی دوْلدۇ

گلدی اۇجا بوْی قارداشێلان قوْل بوْیۇن اوْلدۇ

 

قارداش دئدی مانع دگیله‌م گئتسوْن ابوالفضل

من بی‌کسی ‌بی‌یاوه‌ی ترک ائتسوْن ابوالفضل

 

من باغلامێشام روز-ی-ازل اؤلمه‌گه پئیمان

سن سالما بلایه اؤزینی تازه جاوانسان

 

منده‌ن نیگران اوْلما مرامه چاتارام من

دونیا سؤزۆنۆن داشێنێ باشدان آتارام من

 

صبّاح بۇ بیابانیده قانه باتارام من

شئشماهه بالام سینه‌ده راحت یاتارام من

 

عرض ائیله‌دی یا سیّدی قلبیمده یارام وار

نوکرلری قوْومازلار اگر قوْوسوْن هارام وار؟

 

درک ائتدی امان نامه سؤزۆن ماه-ی-مدینه

یێغدێ باشێنا دربه‌در اطفالی سکینه

 

سسله‌ندی آچێن باشۇزۇ باشۇزدا بلا وار

عبّاس عمومی کرب-وْ-بلادان آپارۇرلار

 

قێزلار گؤزۆ یاشلێ، هامودان دۆشدۆ قباقه

گلدی اوْ خانیم، سۆدامه‌ری آلدێ قۇجاقه

 

بیردن هاموسی سسله‌دی لای‌لای علی اصغر

گئتسه عمومیز وای بیزه وای علی اصغر

 

دۇرمۇشدۇ همان یئرده اۇزۇن قوْللۇ علمدار

بیرده‌ن آقانێ دؤره‌له‌دی خۇرداجا قێزلار

 

بیر ناله بلند اوْلدۇ سکینه اۆره‌گینده‌ن

اگله‌شدی یئره دۇتدۇ ابوالفضل اته‌گینده‌ن

 

عبّاس عمو گئتمه بۇ یانان لب‌لره خاطیر

قوْیما بیزی چؤللرده علی اصغره خاطر

 

فورا" آلێب آغوشه الین باشینه چکدی

جوش ائیله‌دی غیرت، گؤزۆنۆن یاشێنێ تؤکدۆ

 

آیرێلمئیوب هر قدر بۇ قوْللار بدنیمده‌ن

آیرێلمارام ای نازلی سکینه بالا سنده‌ن

 

گۆن باتدێ بلا آرتدێ گؤرۆندۆ مه-ی-تابان

اۇلدۇزلارێلان اوْلدۇ سماوات چێراغان

 

سؤندۆردۆ چێراغلارێ حسین قلبی‌لر اسدی

سسله‌ندی گئدین خالِق-ی-یکتا منه بسدی

 

صبّاح قیامتدی بۇ صحرای بلاده

کیم قالسا گره‌ک غرق اوْلا دریای-ی-بلاده

 

سس دۆشدۆ باشێندان داغێلێب چؤللره لئشگر

قێرخ آلتێ نفر قالدێ، اوْتۇز بئش قارا معجر

 

باخدێ داغێلان لئشگه‌ره آواره رقیّه

تؤکدۆ گؤزۆنۆن یاشێنێ بیچاره رقیّه

 

یاندێ گینه مشعل‌لر ائدیب حجّت‌ین اتمام

گؤردۆ دایانێب تیتره‌ییر عبّاس-ی-دل‌آرام

 

سسله‌ندی زُهِیر ایله حبیب ابن مظاهر

ای فاطمه دلبندی کی ای طیّب-وْ-طاهر

 

سن غرق اوْلاسان قانلێ بۇ دریاده حسینیم

بیز عازم اوْلاق مسکن-ی-مأوایه حسینیم؟!!

 

صبّاح نه دییه‌ک حضرت-ی-زهرایه حسینیم

سنده‌ن سوْرا عار اوْلسۇن اوْ دونیایه حسینیم

 

شاه-ی-شُهدا اللری قوْینۇندا دایاندێ

شمعین باشێنا دسته‌ی-ی-پروانه دوْلاندێ

 

ائتدی بیر اشاره چکیلیب پرده‌ی-ی-ظۆلمات

گؤرسه‌ندی اوْ دم گؤزلرینه روضه‌-ی-جنّات

 

امر ائیله‌دی اصحابه اگر اوْلسا قبیلوْز

تا اهل-ی-عیالی آپارێن ساکین ائدین سیز

 

عورتلروزی قوْیمئیون عُدوان آراسێندا

صبّاح قالالار ورطه‌-ی-توفان آراسێندا

 

گلدی هاموسی اهل-ی-عیالین ائدیب احضار

چێخدێلا سراسیمه اوْ عصمتلی خانێملار

 

سسله‌ندیله حضرت بۇیۇرۇر حاضر اوْلۇن تئز

بۇ قوْرخۇلۇ چؤلده‌ن سیزی بیر یانه چکه‌ک بیز

 

بۇ کلمه‌نی درک ائتدی اوْ غیرتلی خانێملار

بیرده‌ن هامۇسێ آغلادێ جوش ائیله‌دی قانلار

 

ناله گئجه‌نین عالمی قوْزاندێ سمایه

عورتلر اوْ شاهێن چادیرین آلدێ آرایه

 

سسله‌ندیله ای عالَمه اوممید حسین‌جان

رحم ائیله بیزی قوْما قاپۇندان سنه قۇربان

 

رحم ائت بۇ آدامسێزلارا پئیغمبره خاطیر

قوْما بیزی شئشماهه علی اصغر خاطیر

 

سسله‌ندی چادیردان اوْ زمان شاه-ی-شهیدان

صبّاح قوْپاجاقدۇر بۇ بیابانیده توفان

 

قصدیم بۇدۇ سیز قالمێیاسۇز قان آراسێندا

قانلار تؤکۆله‌ن وقتیده توفان آراسێندا

 

درک ائتدی خانێملار بۇ سؤزۆ آغلادێ های‌های

سسله‌ندیله ائیوای حسین وای حسین وای

 

بیز گئتدیک اگر جمع-ی-پریشان هارا گئتسین؟

زینبده آدامسێزدێ حسین‌جان هارا گئتسین؟

 

بۇ السیز آیاقسێز بۇ سۇسۇزلار هارا گئتسین؟

بی‌کس آتاسێز خۇرداجا قێزلار هارا گئتسین؟

 

بیز گئتدیک حسین نازلێ رقیّه‌وْن هارا گئتسین؟

قارداشسێز اوْ ایسته‌کلی رقیّوْن هارا گئتسین؟

 

زینب یانان اوْدالاردا دۆشۆب یاننێق حسینیم

چؤللرده قالێب قوْل-قوْلا باغلاننێق حسینیم

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 12:16 ] [ جلال ]

از سیّد تقی سیفی اردبیلی

 وئردی عفریت-ی-فلک فۆرصَتی اشرار الینه

سالدێ قدّاره‌نی قان تـؤکمـه‌یه غـدّار الینــه

 

نفسی سست عنصر اوْلانلار اوْلۇب ایبلیسه مُرید

سالـدێلار دیـن-ی-رسولـی خَطره قـوم-ی-پلید

حیدرین تختینی غصب ائیله‌دی ظۆلمیله یزید

دۆشدۆ دیوان-ی-عیدالت اوْ زناکار الینه

 

ملّت مُسلم اۆچۆن رهبر اوْلۇب مرد-ی-شراب

دۇردۇ مئحراب-ی-عبادتده ولی مست-وْ-خراب

جَبریله‌ن هئیکل-ی-عئصمتده‌ن ائدیب کشف-ی-حجاب

دینی بازیچه دۇتۇب مردک-ی-مئیخوار الینه

 

پوْزۇب آئین-ی-رسول‌الهی اوْل کینه مُراد

گسترش تاپدێ قوانین-ی-کذائیله فساد

ورطه‌ی-ی-فقریده غرق اوْلدۇ برازنده عِباد

اوْلدۇ بیر عدّه ده مُزدور اوْ تبهکار الینه

 

نخل-ی-اسلامه وۇرۇب تیشه بداندیش-ی-زمان

غرق-ی-عیّاشی-وْ-مئیخواری اوْلۇب نسل-ی-جوان

دۆشدۆ محدوده‌ی-ی-جبر-وْ-ستمه حقّ دانێشان

چکیلیب رشته‌ی‌-ی-توقیف قلمدار الینه

 

شحنه‌ی-ی-ملّت اگر اوْلسا اؤزۆ باده‌پرست

امر واضحدی یئته‌ر پایه-وْ-بُنیانه شکست

ثروت-ی-مملکَتی غارت ائده‌ر رهزن‌-ی-پست

آج قوْیار ملّتینی تا سالا دینار الینه

 

ساتدێ حیثیت‌ینی باده‌گُسار اوْلدۇ یزید

گۆن به گۆن پنجه‌-ی-شئیطانه دوچار اوْلدۇ یزید

اوْف اوْلا غئیرتینه ملّته عار اوْلدۇ یزید

آبروسین شرفین سالدێ لجنزار الینه

 

ائتمه‌دی شرم-وْ-حیا آتمادێ باشدان هوه‌سین

آرتێرێب غرق-ی-فساد اوْلدۇقۇجان عربده‌سین

ایسته‌دی بئیعته آخیرده پئیمبر نوه‌سین

بیلمه‌دی دۆشمه‌ز حسینین الی مُردار الینه

 

دل-ی-دونیایه سالێب نعره‌ی-ی-مستانه‌سینی

وطنینده‌ن چێخادێب فاطیمه دُردانه‌سینی

سالدێ چؤلده‌ن چؤله عیصمتلی حَرم‌خانه‌سینی

دستگیر ائیله‌دی آلُ‌الّهی کُفّار الینه

 

شب-ی-پُر وحشت-وْ-خوف-ی-نُهم-ی-ماه-ی-حرام

صف چکیب کرب-وْ-بلا دشتینه افراد-ی-ظلام

دۆشدۆ دام-ی-خَطره دست-ی-جنایتده امام

اوْلمادێ یاور اوْلان سیّد-ی-احرار الینه

 

آه اوْ ساعت کی سراسیمه اوْلۇب آل-ی-عبا

گوش افلاکی یارێب عربده‌ی-ی-شئمر-ی-دغا

هانێ عبّاس دییه‌ردی اؤزۆ چێخسێن قاباغا

آلمێشام گلسین امان نامه اوْ سردار الینه

 

نعره‌‌ی-ی-شئمری ائشیتدی شه-ی-بی‌مئثل-وْبدیل

چاغێرێب سؤیله‌دی عبّاسه اوْ سلطان-ی-جلیل

قێل ملاقات اوْ دنی فطرتی گؤر وار نه دلیل

بۇ جسارتله سالێب فۆرصت-ی-گوفتار الینه

 

ائتدی عبّاسی مکلّف اوْ زمان امر-ی-امام

الی قوْینۇندا دل افسرده ائدیب ترک خیام

گلدی تلّ اۆستۆنه سرعتله اوْ وارسته مقام

شئمر-ی-دون گؤردۆ آلێب شوقیله تومار الینه

 

قێلدێ فرماییش اَیا کینه روش هرزه روان

ندیر علّت کی اوْلۇبسان بۇ سیاق نعره زنان

سسون ائتدی منی شرمنده سنی لال اوْلاسان

ندیر آیا هدفون وئر سؤزۆ اقرار الینه

 

دئدی ای طایفه‌ی-ی-هاشمیانین قَمری

شیرزن بیر آنانێن شیر-ی-دلاور ثمری

چوْخدۇ باشدا بۇ حسین ابن علی‌نین خَطری

یاخاسێ دۆشمه‌لیدیر لئشگر-ی-غدّار الینه

 

سالما گرداب-ی-بلایه بۇ سهی قامتیوی

صحنه‌ی-ی-رزمیده سێندێرما گؤزل قیمتیوی

گئت حسین‌یله بۇ گۆن خاتمه وئر اُلفَتیوی

ارزشی یوْخدۇ داخێ اوْلما طرفدار الینه

 

یوْخ حُسینده وئره بیر منصب-ی-زیبنده سنه

بیزده واردۇر ولی عنوان برازنده سنه

صدقیله‌ن خدمت-ی-شایان ائده‌ره‌م منده سنه

نفسووون شامل اوْلار نعمت-ی-سرشار الینه

 

گؤردۆ عبّاس ائدیر شئمر-ی-دغا هرزه مقال

ائتدی فرماییش اوْنا ائیله‌مه بیهوده خیال

زرخرید اوْلماز علی اوْغلۇ عمر سعده محال

وئرمه‌ز هئچ دوز سۆد امه‌ن دینینی دینار الینه

 

بئله فیکر ائیله‌مه من سیم-وْ-زره مُشترییه‌م

آقامون سفره-ی-جودینده‌ن نمک‌پرورییه‌م

شاه-ی-عالَمدی حسین منده اوْنۇن نوکرییه‌م

اوْلسا مین جانیم اگر ائیله‌ره‌م ایثار الینه

 

شئمری سالدێ یوْلا عبّاسین اوْ کوبَنده سؤزۆ

الی قوْینۇندا حسین خئیمه‌سینه گلدی اؤزۆ

باخدێ مولاسێ حُسینین یۆزۆنه دوْلدۇ گؤزۆ

وئردی چوْخ شرمیله جریانیده‌ن آمار الینه

 

یۆز دۇتۇب سؤیله‌دی عبّاسه رئیس-ی-شُهدا

بیلیره‌م نامه گتیرمیشدی سنه شئمر-ی-دغا

ایسته قارداشلارۇوۇ گئتمه‌لیسه‌ن تئز گئت اخا

سالمارام من سنین افکاریوی اجبار الینه

 

ای چمنزار-ی-مواساتیده زیبا گۆل-ی-یاس

عبد-ی-صالح لقبون طالب-ی-حق، اشجع-ی-ناس

قالما تردیدیده گئتسوْن یوْل آچێقدێر عبّاس

ال دۇتار قارداشۇوۇن خالق-ی-دادار الینه

 

من بۇ صحراده گره‌ک نیّت-وْ-مقصوده چاتام

دینیمه خدمت ائدیب عزّتیمی باشدان آتام

ساخلایام حُرمت-ی-قرآنیمی آلقانه باتام

قالما گئت سالما سن اؤز جانیوی اشرار الینه

 

رغبتون یوْخدۇ اگر اوْلما گیریفتار-ی-بلا

منه حامیدی بۇ نئهضتده اؤزۆ ذات-ی-خدا

گره‌ک اوْلسۇن بۇ حسین دینه گؤره تئشنه فدا

یار اوْلا حق دییه‌نین قادر-ی-قهّار الینه

 

وئریب ایمضاء بۇ حسین یوم-ی-ازل ذوالمننه

گره‌ک آخسێن قانێ دین اۆسته یۇ دشت-وْ-دمنه

کؤمه‌گیم اوْلماسادا سۆدامه‌ریم بسدی منه

وئرره‌م اؤز غۆنچه‌می قرآنه گؤره خار الینه

 

ائتدی عبّاسی بۇ تکلیفی امامێن نیگران

ال آتێب دۇتدۇ حسینون اته‌گین ناله‌کُنان

دئدی سن بیل کَرمون قوْوما منی بۇ قاپۇدان

دست-ی-رد وۇرما آقا نوکر–ی-دربار الینه

 

اؤگئی‌ام گرچه سنه دۇتمۇشام ائحسان اته‌گین

وئرمه‌ره‌م عالمه من فاطیمه‌نین دۇز چؤره‌گین

سن بیل اکبر جانی سێندێرما ابالفضل اۆره‌گین

آقالێق ائیله کَرم قێل بۇ علمدار الینه

 

دئمیره‌م سن کیمی من فاطیمه دُردانه‌سییه‌م

باده‌ی-ی-وحدت-ی-حقّین ولی مستانه‌سییه‌‌م

شمع-ی-حُسنون یانا هر بزمیده پروانه‌سییه‌م

قوْی یانێم تا گله عئشقیم اؤزۆ مئعیار الینه

 

لۆطفیوی کسمه مُصیبت شَررین سالما دیله

باد-ی-مُحنت، چمن-ی-عئشقیمه قوْیما اسیله

گره‌گ عبّاس بۇ چؤلده سنه قۇربان کسیله

هر گؤره‌ن سؤیلییه اَحسن بۇ فداکار الینه

 

خدمتونده اوْ زاماندان کی وارێم شور-ی-خطر

عاصی‌ام خالقه، بۇ خدمتی ترک ائتسه‌م اگر

ساتمارام من سنی دونیا دولۇ گؤهر وئره‌لر

بۇ خیانتدی آتام حیدر‌-ی-کرّار الینه

 

اذن وئر منده قاباغۇندا مواسات ائله‌ییم

صبح-ی-وصله یئتیشیم، حقّه مناجات ائیله‌ییم

ایکی قوْل بیر گؤزۆله‌ن عهدیمی اثبات ائله‌ییم

گره‌ک عئشق اهلی فداکار اوْلا دلدار الینه

 

شۇر-ی-عبّاسی گؤرۆب شوره گلیب میر-ی-حجاز

شاکر-ی-خالق اوْلۇب باشلادێ تئز راز-وْ-نیاز

اوْ کَرم اللرینی قبله‌یه قالخێزدێ بیرآز

دئدی عبّاسیمین آللاه اؤزۆن اوْل یار الینه

 

غالب اوْلمۇشدۇ اوْ وحشتلی چؤله ظۆلمت-ی-شب

بئله فیکر ائتدی حَرملر کی گئدیر ماه-ی-عرب

اُسَرادن اۇجالێب ناله‌ی-ی-زینب زینب

آلدێ یوْرقۇن بالالار زۆلف-ی-سمن وار الینه

 

بیری سؤیله‌ردی اگر ترک ائله‌سه بۇ حَرمی

بابامون قلبیده افزون اوْلاجاق درد-وْ-غمی

دۆشه‌جک الده‌ن اله نصرُ مِن الله عَلمی

قالماز امداد ائلییه‌ن سَروَر-ی-ابرار الینه

 

بیری سؤیلَردی کی گئتمه‌ز سؤزۆمه واردێ یقین

سۆئ وئریب عئش حسین‌ایله اوْنا امّ‌بنین

اللرین وئرسه‌ده وئرمه‌ز قوْشۇنا بیعت الین

سالماز اؤز عیصمتینی لئشگر-ی-جبّار الینه

 

بیری سؤیله‌ردی گئدیب صدقیله دۇتسام اته‌گین

آغلئیوب آغلادارام رحمه گتیرره‌م اۆره‌گین

آتارام مقدمینه تازه عروسین لچه‌گین

سؤزۆمۆ سالماز اوْ غیرتلیدی انکار الینه

هر قێزێن آه-ی-دلینده‌ن گؤیه قالخاردێ شَرر

تئشنه‌لر چاره یوْلۇن ائیله‌دیله‌ر زیر-وْ-زبر

هره اؤز بیلدیگی قدری ائدیب اظهار-ی-نظر

ایش قالێب سؤیله‌دیله‌ر خالق-ی-ستّار الینه

 

دئدیله‌ر تئز یێغێشێن عازم اوْلاق محضرینه

آچاغێق زۆلفیمیزی مانع اوْلاق معبرینه

اته‌گینده‌ن یاپێشێب بوسه وۇراق اللرینه

بلکه رحم ائیلییه بۇ خۇرداجا قێزلار الینه

 

تئشنه‌لر گلدی غَرض خئیمه‌‌ی-ی-سقّایه طرف

چێخدێ فورا" قاباغا زاده-ی-سالار-ی-نجف

گؤردۆ اطفال اۆره‌گینده‌ن اۇجالێر آه-وْ-اَسف

شرمیده‌ن جاری ائدیب گؤزیاشێ بسیار الینه

 

دیندیریب فوج-ی-اسیران غمین بیلدی سؤزۆن

یاندێ قلبی یانان اۇلدۇزلارێنێن اؤپدۆ یۆزۆن

کسیله‌ن اللریله‌ن آغلێیانێن سیلدی گؤزۆن

دئدی سالماز سیزی بۇ نوکرروز اغیار الینه

 

آند اوْلا امّ بنینین سۆدینه زحمتینه

گؤزۆ یوْللاردا پریشان بالامون حُرمتینه

عالم ایسته‌کلی باجێم زینبین حیثیتینه

وئرمه‌ره‌م بیر تۆکۆزۆ مین بئله جرّار الینه

 

گرچی وار بذل-ی-حیات ائتمه‌‌گه منده عجله

تله‌سیر ساقی-ی-نفسیم می‌ناب-ی-اجله

اؤلمئیوب هر نه قده‌ر زنده‌دی عبّاس هله

سێزێ قوْیماز دۆشه‌سیز ملّت-ی-خونخوار الینه

 

منه چوْخ فخریدی کی خادم-وْ-دربانوز اوْلام

دوْلانام باشۇزا هر ثانیه قۇربانۇز اوْلام

گئجه‌نی گۆندۆزۆ مَخَیمده نگهبانوز اوْلام

سێزلرین قوْیمێیام اعدا وئره آزار الینه

 

عؤمرۆم اوْلسا سیزیله‌ن باشه یئتیرره‌م سؤزۆمۆ

تئشنه‌سیز سیزلره سقّا ائده‌ره‌م من اؤزۆمۆ

گئدیب آللام سۇ اگر وئرمه‌لی اوْلسا گؤزۆمۆ

نهری جاری ائده‌ره‌م طفل-ی-لبن‌خوار الینه

 

ائیله‌ره‌م سینه‌می هر قدر بلا گلسه سپر

مشکی دوْلدۇررام اۇزۇن قوْللارێمێ وئرسه‌م اگر

ایچمه‌ره‌م من سۇ اگر ایچمه‌سه اوّل سۆدامه‌ر

آب-ی-حئیوان یئتیشه‌ر غۆنچه‌ی-ی-گۆلزار الینه

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 12:14 ] [ جلال ]

میرزا صادق از شاعران بزرگ معاصر متولد 1226 شمسی در اردبیل متخلص به بیضا از شاعران معاصر اردبیل است.در سال 1226 شمسی در اردبیل متولد گردید. او شغل تجارت داشته و به وارد و صادر نمودن پوست بره اشتغال می ورزید. طبع شعر قوی و مطالعات زیادی داشته است. اشعارش غالبا به زبان ترکی و در مدایح و مرثیه سرایی اهل بیت بوده است. در گفته هایش ذوق عرفانی به چشم میخورد. و به گفته یکی از نوادگانش خود بیضا در ایام بیماری مشرف به موتش سروده هایش را که با مرکب نوشته شده بوده است درظرف آبی ریخته وشسته است.با این حال جسته گریخته ازاشعار او در یادداشتهای دیگران باقی مانده است.دو بیت زیر نمونه ای ازاشعار ترکی اوست.بیضاء در نفسیر قرآن شریف ، نهج البلاغه و آثار گرانپایه متقدمین از قبیل : سنائی ، عطار ، خاقانی ، سعدی ، حافظ ، مولوی ، فضولی و سایر قلمداران عرصه شعر و ادب و عرفان مطالعات عمیقی داشته ، در کنار این ذخایر و گنجینه های فنا ناپذیر علوم بیان و کلام ، عروض و بدیع و قافیه ، فلسفه و منطق و النهایه آنچه را که در پرورش روح بلند یک شاعر عارف ضرورت دارد به خوبی فرا گرفته است . میگویند مرحوم بیضاء به دلیل احاطه به علوم اسلامی و مسائل فقهی ، گاهی اوقات وکالت اشخاص را قبول و در دعاوی مطروحه در محاکم از حقوق موکلین خود دفاع میکرده است.

دیوان شعر استاد با نام ( کلام بیضای اردبیلی ) در 510 صفحه از سوی تنی چند از علاقمندانش گرد آوری و با همت هیأت اردبیل شناسی و صندوق قرض الحسنه مهدیه با یک پیشگفتار و سه مقدمه در خرداد سال 74 چاپ و منتشر گردید .

بیضادر سال 1301 شمسی در زادگاهش اردبیل در سن 75 سالگی دعوت حق را لبیک گفت ، جسمش در شهیدگاه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی ( آرامگاه شهدای جنگ چالدران ) به خاک سپرده شد و روحش به ملکوت اعلی پیوست.

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 12:9 ] [ جلال ]

شاعران مرثیه‌سرای و مداحان اردبیلی قرن‌هاست که با سروده‌ها و نوای توحیدی خود خاطره عاشورا را زنده نگهداشته‌اند و صحنه‌هایی از این حماسه و دیگر مناقب و مصایب ائمه اطهار (ع) را در اذهان به تصویر کشیده‌اند .به‌نوشته مورخان معتبر ، مردم اردبیل به عنوان یکی از پیشگامان پذیرش دین اسلام ، به خاندان عصمت و طهارت (ع) عشق ورزیده و ادیبان خوش قریحه منطقه از آن زمان مصایب چهارده معصوم (ع) را به نظم و نثر کشیده‌اند


به‌دلیل از بین رفتن اسناد و مدارک ، اولین شاعر مرثیه‌سرای اردبیلی را نمی‌توان شناسایی کرد اما به نوشته برخی تذکره نامه‌ها در عصر صفویه شاعران مرثیه پرداز فراوانی از این دیار بر ادبیات عاشورا گام نهاده‌اند .شهر اردبیل نزدیک به ‪ ۲۰۰سال مرکز تجمع و حضور عارفان و شاعران پرآوازه بوده و به همین دلیل دارالارشاد و زمانی هم دارالامان لقب گرفته است.

زبان ترکی دارای ویژگی خاصی برای سرودن حماسه‌های عاشورایی است که سایر زبان‌ها فاقد این قابلیت می‌باشند . گذر زمان و نفوذ فرهنگ‌های بیگانه نیز نتوانسته است قلم‌های مرثیه‌پردازان اردبیلی را از نوشتن بازداشته و یا نوای روحبخش عندلیبان را در حنجره‌های آنان حبس کند.

اشعار مرثیه سرایان به‌نام اردبیلی که با هنرنمایی مداحان اهل بیت به شکلی دلپذیر و تاثیر گذار ارایه می‌گردد نقش به‌سزایی در رونق عزاداری‌های محرم در مناطق آذری‌نشین و سایر نقاط کشور دارد.  در مرثیه‌های شاعران اردبیلی به واقعه بزرگ کربلا از زاویه‌های گوناگون پرداخت شده و در آن‌ها حماسه بزرگ پدید آورندگان عاشورا ، مظلومیت اهل بیت و قساوت یزید و یزیدیان به زیبایی هر چه تمام عرضه شده است.

صاحبنظران می‌گویند: مرکزیت اردبیل به عنوان خاستگاه مذهب تشیع در دوران حکومت صفویه باعث گرایش شاعران و عندلیبان به اهل بیت (ع) شده است. مرثیه سرایان فراوانی از جمله بیضا ، دلخون ، ثابت ، ناصر ، عاصم ، مطلع ، ناطق ، انور ، غمگین ، سیدحکاک ، بختیاری ، جلیلی‌وند ، صدرالممالی ، یحیوی و منزوی در این شهر می‌زیسته‌اند که اکنون فقط آثار ارزشمندی از آنان به یادگار مانده است.

شاعران مرثیه سرای اردبیل معتقدند که شاعران غیر مرثیه پرداز نیز دست کم باید در سروده‌های خود نیم‌نگاهی به شور و حال سالار شهیدان داشته باشند. شاعران نوحه پرداز متوفی اردبیلی از شنیده‌های خود در منابر علما و نیز مطالعه کتاب‌هایی چون مقاتل ، تاریخ اسلام و وقایع کربلا در سرودن اشعار حماسی استفاده می‌کردند.

از شاعران پرآوازه اردبیلی مرحوم عباسقلی یحیوی است که قلم توانایش ‪۶۵ سال درباره حماسه عاشورا نوشته است. از این شاعر ملقب به تاج‌الشعرا ده‌ها اثر ارزشمند از جمله بساط کربلا ، اسرار عاشورا ، پرچم عزا و آخرین آثار به یادگار مانده است. ادیبان صاحب نظر از وی به عنوان استاد مسلم تجسم در به تصویر کشیدن وقایع کربلا و مصائب ائمه اطهار (ع) یاد می‌کنند. اغلب منظومه‌های تاج‌الشعرا دارای آهنگی حماسی هستند بطوریکه خوانندگان و یا شنوندگان ، خود را در قلب واقعه احساس می‌کنند.

اصغر شاهی ، منعم ، محمد تقایی ، هادی ، غفاری ، معزی ، شفیع تفاخری ، صبا ، صنعا ، حسین بختیاری ، عاصم کفاش اردبیلی ، میرعلی عابدیان ، یوسف معماری ، شفیع خلیل زاده ، آذراوغلی ، مجرد ، راثی ، ناصر آزاد ، ایلچی و سید تقی سیفی در این زمینه قلم فرسایی می‌کنند. سروده‌های مرثیه سرایان اردبیلی همواره با صوت دلپذیر و خاطره‌انگیز مداحان اهل بیت (ع) زینت بخش مجالس و آیین‌های عزاداری و یا مولودی خوانی است.

نوای توحیدی مداحان و موذنان اردبیلی پس‌از گذشت قرن‌ها هنوز از حنجره آنان برخاسته و دل میلیون‌ها مسلمان را با نور الهی و هاله ائمه اطهار(ع) تابناک می‌کند. صدها نفر در منطقه اردبیل به حرفه مداحی و نوحه‌خوانی اشتغال دارند و هر محله یک و یا دو نوحه‌خوان برای استفاده در ایام عزاداری ائمه اطهار (ع) و آیین‌های ترحیم ساکنان محله دارند.

می‌گویند : مرحوم شیخ فرج ، پدر مرحوم شیخ عبدالکریم موذن زاده اردبیلی قدیمی‌ترین اذان گویی است که اطلاعات مختصری از وی موجود می‌باشد. به‌گفته سال‌خوردگان اردبیلی صدای اذان او را ساکنان روستاهای واقع در حاشیه سه فرسنگی اردبیل سحرگاهان از بام مسجد زینال این شهر می‌شنیده‌اند.

صدای گیرا در خانواده مرحوم شیخ فرج اردبیلی موروثی بوده و فرزندان و نوادگان او نیز این موهبت بزرگ الهی را به یادگار برده‌اند. شیخ عبدالکریم فرزند شیخ فرج نخستین موذن در ایران است که نوای اذان دلنشین او شهرت جهانی دارد.

شیخ عبدالکریم موذن زاده اردبیلی در سال ‪ ۱۲۷۳شمسی در محله تازه شهر اردبیل چشم به جهان گشود و تا سال ‪ ۱۳۲۱شمسی نوای توحیدی او از مناره مسجد میرزا علی‌اکبر اردبیل به گوش می‌رسید. از دیگر مداحان مشهور اهل بیت (ع) در شهرستان اردبیل می‌توان به سلیم موذن زاده اردبیلی ، محمدباقر تمدنی ، اکبر ساجدی ، سید محمد عاملی ، حاجی غلام ترابی مشهور به غلام قنبر ، حاجی حسینقلی ، شهروز حبیبی و محمد پناهنده و منصوری اشاره کرد.

سلیم موذن زاده اردبیلی با سابقه‌ترین و مشهورترین مداح این خطه است که نوای توحیدی و روحبخش او پس از گذشت بیش از نیم قرن هنوز از حنجره جادویی‌اش گوش و دل عاشقان ائمه اطهار (ع) را نوازش می‌دهد. اعجاب و توانایی بی‌وصف او در اجرای برنامه‌های متنوع مداحی ، نوحه‌خوانی و مولودخوانی از دوران نوجوانی وی را در ردیف یکی از مطرح‌ترین مداحان جهان قرار داده است.

بطور مسلم صدای گیرا در خانواده موذن زاده اردبیلی موروثی بوده و همه فرزندان و نوادگان مرحوم شیخ فرج این موهبت الهی را از او به یادگار برده‌اند. شیخ فرج ، پدر بزرگ سلیم موذن زاده اردبیلی است و قدیمی‌ترین اذان گویی بوده است که اطلاعات مختصری از او موجود می‌باشد.

از آنجایی که شیخ عبدالکریم فرزند شادوران شیخ فرج عشق موذنی داشته است سحرگاه به پشت بام منزل واقع در خیابان عین‌الدوله رفته و ندای توحیدی اذان را سر می‌دهد. امام جماعت وقت مسجد سلطانی (امام فعلی) صدای اذان او را از دور شنیده و قبل از ظهر سراغ او را از تمام خانه‌های اطراف می‌گیرد.

به او می‌گویند که شیخی از اردبیل آمده و میهمان خانه مطلب بلوری است و با درخواست امام جماعت ، ظهر همان روز شیخ عبدالکریم در پشت بلندگوی مسجد قرار گرفته و نوای ملکوتی اشهدان لااله‌الاالله را به گوش مردم می‌رساند. او پس از بازگشت از زیارت مشهد مقدس در تهران ماندگار شده و موذن مسجد سلطانی می‌شود بطوریکه تا سال ‪ ۱۳۲۹خورشیدی که دارفانی را وداع گفت صدای اذان وی روزی سه بار از رادیو واقع در میدان ارک تهران پخش می‌شده است.

oxsama.persianblog.ir

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 12:5 ] [ جلال ]

ای حسین ای کربلا شاهی سلام اولسون سنه

اودلانان ظولمیله درگاهی، سلام اولسون سنه

 

ای شهید نیزه و خنجر، قتیل کربلا

ای چکه‌ن امت‌دن اؤترو، عصریده بی حد بلا

عالمین جانی سوسوز اطفالیوه، قربان اولا

ای حجاز و مکه‌نین شاهی، سلام اولسون سنه

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 12:3 ] [ جلال ]

 استاد رحیم منزوی اردبیلی

از زبان امام حسین به خواهرش زینب:

 بۇرا نئینوادی زینب، بۇ مکان نواسیز اوْلماز

آدێ کربلا اوْلان یئر، بیلیره‌م بلاسیز اوْلماز

 بــۇ بـلا چـؤلــۆ، حسینــه ابــدی وطـنــدی زیـنـب

آغاران ساچۇن بۇ چؤلده، من اۆچۆن کفندی زینب

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 12:1 ] [ جلال ]
منتخبی از اشعار ترکی علی آقا واحد

دیل بیلن سؤز آنلایان بیر نازلی یار ایستر گؤنول ـــــ لاله دن،گلدن گؤزل بیر نوبهار ایستر گؤنول



اعتبارین گورمه ینجه سه و مه رم بیر دلبری ـــــ نازنین مهپاره لردن اعتبار ایستر گؤنول



هر قارا زلفین اسیری اولمارام بوندان سورا ـــــ ایندی عالم ئوزگه در،خوش روزگار ایستر گؤنول



اوینایوپ ،گولمک،دانشماق،عیش و نوش ایامیدرــــ بلبل شیدا کیمی مین لاله زار ایستر گؤنول



هرطرف گلدر،چیچکدربو آزاد ئولکه مزــــ دائم ئوز خوشبخت خلقین بختیار ایستر گؤنول



بختور ،واحد ،اوکسلردر بوخوش عالمده درــــ هرزمان بوشن حیاتی پایدار ایستر گؤنول

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

بیر نفر اهل وفا مین بیوفادن یاخشیدرــــ بیر صداقت اهلی مین اهل ریادن یاخشیدر



هانسی گلدر حسنده سندن گوزه لدر،سه و گیلیم ــــ هانسی بلبل عشقده من بینوادن یاخشیدر



قاشلارین چرخین هلالیندن ،اوزین خورشیددن ــــ صورتین آیینه گیتی نمادن یاخشیدر



بیرداها خالین گوزه للیک آرتیر یررخسارینه ــــ بیر غلط سوزدر دیمشلر ،آغ قارادان یاخشیدر



گوزلرین صحرای چین آهولریندن دلفریب ــــ عنبرین گیسولرین مشک خطادن یاخشیدر



صحتی بیمار ،عشقین کعبهء کوینده درــــ اهل درده خاک راهین توتیادن یاخشیدر



مین بلا طوفان قوپسا ،ذره گلمه ز عینیمه ــــ رخنه گورمز هربنا کیم ابتدادن یاخشیدر



جاهله تبلیغ عرفان ایله ملک آسان دگل ــــ دیدهء خفاش ایچون ظلمت ضیادن یاخشیدر



واحد،انصافأ دیسین تبریز ده دوستوم اعتمادــــ گنجلرده هانسی شاعر بیر یادن یاخشیدر

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

شراب اولا،من اولام،بیرده نازلی دلبر اولا ــــ بیر ئوزگه عالمی واردر،اگر میسر اولا



صفای مجلس می مین ،بهشتدن آرتقدرــــ بیر الده گل توتا جانان ،بیر الده ساغر اولا



اولاندا مست ،آچا زلفین نگار،نشئه سی وارــــ عمومه ذوق ویره بزم می معطر اولا



بساط باده ده حال اهلینین قداسی،اولوم ــــ شرابی قال ایله ایچمه،اگر پیمبر اولا



اسیر زلفنم،ای شوخ،گل آجیقلانما ــــ اسیره حرمت ایدرلر ،اگرچه کافراولا



نه لیلی سن کیمی اولمش ،نه من کیمی مجنون ــــ نه کاره در گلوپ اونلار بیزه برابر اولا



گوره نده ،واحد،اوزون یاریمین اسیر کونلوم ــــ نه نوع ساکت اولار :-اود اولا ،سمندر اولا

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

غم چکمه کونول ،مجلسه جانان ینه گلدی ــــ بو قالب بیروحه ویرن جان ینه گلدی  



بیر نیچه گون اولمشدی گونیم تیره غمیندن ــــ شادایتدی منی اول مه تابان ینه گلدی



آهسته ییغوپ باشینا ئوز لشگر زلفین ــــ کونلوم ایوینی ایتمگه ویران،ینه گلدی



سال بوینوما،جانانه دیدیم،حلقه زلفین ــــ گولدی ،دیدی:«دیوانه دوران ینه گلدی»



فرهاده دیین،ایلمه سین داغده فریادــــ بو مجلسه اول خسرو خوبان ینه گلدی



قان آغلاما ،بلبل،دخی گلزار هوسینده ــــ ایام خزان کیچدی ،گلستان ینه گلدی



واحد،بیلیر عالم منی اول زلفه اسیرم ــــ سن چوخ دیمه ،مجنون بیابان ینه گلدی

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

گوزلرین قاره سینه بیر نیچه قربان دیمیشم ــــ قاشلارین طاقینه قربان یرینه جان دیمیشم



راز پنهانیمی خلق ایچره منیم فاش ایلدین ــــ بیوفا،من که سنه سریمی پنهان دیمیشم



خوبلر جمله گدادر سر کوینده سنین ــــ سنه بو خوبلر ایچره مه تابان دیمیشم



قاشینا تیغ دیدیم قانیمی توکمک نه ایچون ــــ توت که ،ظالم،نولا،بوباره ده بهتان دیمیشم



اینجییوپ چیخسا سینه مدن یری وار پیکانین ــــ که ،نیچون باغریما گلدیکچه باسوپ ،جان،دیمیشم



واحدم،قویمایین،ئولدوردی او مهپاره منی ــــ سهو ایدوپ گل اوزونه مهر درخشان دیمیشم

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

چیخ ،ای قان ایچن یرتیجی،چیخ تورپاغیمزدان ـــــ خائن گوزونی چک ده ره مزدن ،داغیمزدان



قارتال کیمی قوننوق دوشونه ،قورخ او گونوندن ــــ قورتارماز او مردار جسدین جاینا غیمزدان



بیز حیله یه آلدانماریق ،ای تولکودن آلچاق ــــ بورنون بو یاخیندا ازیلر توخماغیمزدان



بیر بمبا کیمی پارتلایا جاقدر اوره گینده ــــ هر خردا قیغیلجیم که،قوپور چاخماغیمزدان



غصب ایله دیگین یرلری تز قایتاراریق بیزــــ بوش یئل کیمی چوخ کیچمه بیزیم سول ساغیمزدان



خلق اردوسی بیرداغ کیمی دورمش سنه قارشی ــــ سیل تک آخاجاقدر قانیمز قورشاغیمزدان



چوخ چکمه یه جک،محو اولاجاق ظلمی فاشیزمین ــــ دنیا چیخاجاق خوش گونه آل بایراغیمزدان

[منظور شاعر ازاین شعر نیروهای نازی درروسیه می باشد.معنای دیگری متصور نشود-مرداویز]

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ئولمزدیم اگر سن کیمی بیر ،دلبریم اولسا ــــ بیرآفت جان ،شوخ ملک،منظریم اولسا



هرگون دولانیپ باشینا قربانین اولاردوم ــــپروانه صفت،اوچماقا ،بال و پریم اولسا



منده سئویلیردیم ،بوتون عاشقلر ایچینده ــــ آهولری ،مجنون ائلییه ن،گوزلیم اولسا



شوقیله نثار ائلرم،هربیر قدمینده ــــ دریاقدری،الده در- وگوهریم اولسا



کویینده منه قوی نه بیلیر،ائیله سین اغیار ــــ البته جزاسین چکر ،«الله کریم»اولسا



بیگانییه من،بیربئله منت می،ائدردیم؟ــــ کونلوم کیمی بیر –یار وفا پروریم اولسا



«واحد»دئمه رم،دردیمی من باشقا نگاره ـــــ یاریم بیلیر عشقینده ،نه درد و سریم اولسا

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

فکرینده ،بیرگون گوزلیم بیزسیزه گلدیک ـــ سیزدن قاییدیپ سونرا برابر بیزه گلدیک



گلدیک و دانشدئق ،گئجه نی صبح آچئلنجا ـــــــ بیر غنچه گل اوستینده ،سیزینله سوزه گلدیک



کئف چکدیگیمیز خاطره لر وارمی یادیندا ـــــ گلشنده بیرآیدین گئجه ده ،اوز،اوزه گلدیک



خیلی دولانوپ ،سئیر ائله دیک گل لر ایچینده ـــــ بیر-بیری میزه چوخ عشوه لی چوخ بامزه گلدیک



بیزکی گوزلیم جان دییه رک جان ائشیدیردیک ــــــ بس ایندی نه اولدی بیزه ،یوخسا گوزه گلدیک



نه سنده وار ،اول-مهرومحبت،نه ده منده ـــــــ سؤندیک ایشئق اولوز کیمی ،سون منزله گلدیک



«واحد»او گئچه ن،گونلری ،بیرمره اونوتدیق ــــــ لیکن یئنی دنیایه بیزایندی تزه گلدیک

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ائل دوشدی بوتون ،حیرته ،دیوانه لیگمدن ــــ سرین دئمدیم بیرکسه مردانه لیگمدن



خاکسترعشقم ،منه تحقیر ایله باخما ـــــ مین گنج چخار ظاهره ویرانه لیگمدن



مجنون کیمی من بارگه عشقی بیه ندیم ـــــ گئچدیم بوتمناایله ،شاهانه لیگمدن



مخمور گوزون فکری ایله ،باده چوخ ایچدیم ـــــــ بیر کیمسه ضرر گورمدی ،دیوانه لیگمدن



هر ماه روخون ،شمع کیمی عشقینه یاندیم ـــــ بیر لحظه خبر توتمادی پروانه لیگمدن



دیوانه ی عشق اولماقا ،هرکیم هوس ائتسه ـــــــ اول جه گرک درس آلا ،رندانه لیگمدن



«واحد»من اوخاکم ،یئنه میخانه ده بیر گون ـــــــ بیر ذوق یئتر عالمه پیمانه لیگمدن

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

دون دلبریمی مجلس میخانه ده گوردوم ـــــــــــ عکس- رخ جانانیمی ،پیمانه ده گوردوم



یاندیردی منی ،شمع جمالیله نگاریم ـــــــ بوحالتی نه شمع ،نه پروانه ده گوردوم



قئلدیم نظر اول شوخین ،ایکی چشمینه ناگاه ـــــ مین فتنه ،من اول نرگس مستانه ده گوردوم



مشاته ووروپ،طرره ی،دلداریمه شانه ـــــــ آشفته لیگیم ،سانما پریشانه ده گوردوم



اغیار قئلیر لطف،منه جور و جفاسین ـــــ دائم او میهن ،میلینی بیگانه ده گوردوم



گل سویلمه زاهد ،منه اوصاف بهشتی ـــــــ جنت چیچه گین ،من رخ جانانه ده گوردوم



شوخیله ،اوشوخه ،نه دئدیم اینجیندی مندن ــــــ «واحد»دی مقصر ،ئوزوم آیا نه ده گوردوم

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

دیدیم:ای غنچه دهن ،کونلومی قان ایله میسن

دیدی:«بیجا یره عشقمده فغان ایله میسن»

دیدیم:انصاف ایله اینجیتمه منی عاشقینم

دیدی:«گیت،سریمی دنیایه عیان ایله میسن »

دیدیم:آغلاتما منی سرو بویون شوقینده

دیدی:«گوزیاشینی بیهوده روان ایله میسن»

دیدیم:آخر گوزلیم ،باغ و بهاریم سن سن

دیدی:«سن عمرینی حسرتله خزان ایله میسن»

دیدیم:آز چکمه میشم گوزلرینین حسرتینی

دیدی:« ئوز کونلونی یر سز نگران ایله میسن»

دیدیم:عشقینده اسیرم ،منه بس خیری نه در؟

دیدی:«اولده بو سوداده زیان ایله میسن»

دیدیم:عشق آتشی نیلر منه ؟قورخان دگلم

دیدی:«بیچاره ،یانارسان،نه گمان ایله میسن ؟»

دیدیم:ای گل ،من ازلدن ده گوزه ل عاشقیم

دیدی:«سن روحینی عشق ایله جوان ایله میسن

دیدیم:هر گون سر کویینده دولانماقدر ایشیم

دیدی:«واحد،نه گوزه ل یرده مکان ایله میسن»

centralclubs.com

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:47 ] [ جلال ]
پیشوند در ترکی آذربایجانی

''آپ'' پیشوند است و معنی کامل ، محض و مطلق می دهد و قبل از هر صفتی که می آید بر کامل بودن آن آن تاکید می کند.مانند مثال های پست قبلی و مثال های زیر:
آپ آچیق : کاملاُ باز ، خیلی کم رنگ
آپ آیدین : کاملاُ آشکار
آپ آشکار: کاملاُ آشکار
آپ آغ : کاملاُ سفید


صفت مرکب در ترکی آذربایجانی
در ترکی آذربایجانی صفت مرکب از دو یا چند کلمه ساخته می شود. مانند :
یام یاشیل : کاملاُ سبز
گؤم گؤی : کاملاُ آبی
آغ آپ آغ: کاملاُ سفید
آپ آغ : کاملاُ سفید ، سفید سفید
آپ آچیق : کاملاُ باز ، خیلی کم رنگ
آپ آیدین : کاملاُ روشن ، واضح
آپ آشکار : کاملاُ آشکار ، مسلم
قیپ قیرمیزی : کاملاُ قرمز
دیپ دینقیلی: کاملاُ کوچک
داپ داغ: کاملاُ داغ ، بسیار گرم
داپ داز: کاملاُ کچل ، بدون هیچ موئی



حالت سوالی فعل
در ترکی آذربایجانی می توانیم با اضافه کردن کلمه « می » و « مو » جمله مان را به جمله سوالی تبدیل کنیم.
می ؟ : آیا ؟ مگر؟
مو ؟ : آیا ؟ ، مگر ؟
مانند :
بیلیرسینیزمی ؟ : آیا می دانید؟
خالق قیزینی سنه گؤستره ر می ؟ : مگر مردم دخترشان را به شما نشان میدهند . ( تاجر عسگرین خالاسی آرشین مال آلان فیلمینده )
بودورمو؟ : آیا این است؟
اوخویورمو؟ : آیا می خواند؟
دئمه لییم کی بیز سوروشماقلاریمیزدا « می » یادا « مو » آرتیرمیریق.
سن گلیرسن؟ ( سن گلیرسن می؟) : آیا تو می آیی ؟
او گلیر ؟ ( او گلیرمی؟ ) : آیا او می آید؟
اونلار گلیرلر؟( اونلار گلیرلرمی؟) : آیا آنها می آیند؟
سیز گلیرسیز؟ ( سیز گلیرسینیزمی؟ ) : آیا شما می آیید؟



حرف تکمیلی در ترکی آذربایجانی
حرف « ی » و « یه » و « یا » که مابین دو حرف صدادار قرار می گیرد حرف تکمیلی
نامیده می شود.
مانند :
قارقایا داش آتما. ( به کلاغ سنگ پرتاب نکن. )
کیشی یه باخما. ( به مرد نگاه نکن .)
لاله یه سو وئر.( به لاله آب بده.)




صرف فعل گلمک - گه لمه ک = آمدن

زمان حال ساده
گلیرم - گه لیره م = می آیم
گلیرسن - گه لیرسن = می آیی
گلیر - گه لیر = می اید
گلیریک - گه لیریک = می آییم
گلیرسیز - گه لیرسیز = می آیید
گلیرلر - گه لیرله ر = می آیند
*
ماضی ساده
گلدیم - گه لدیم = آمدم
گلدین - گه لدین = آمدی
گلدی - گه لدی = آمد
گلدیک - گه لدیک = آمدیم
گلدیز - گه لدیز = آمدید
گلدیلر - گه لدیله ر = آمدند
*
ماضی استمراری
گلیردیم - گه لیردیم = می آمدم
گلیردین - گه لیردین = می آمدی
گلیردی - گه لیردی = می آمد
گلیردیک - گه لیردیک = می آمدیم
گلیردیز - گه لیردیز = می آمدید
گلیردیلر - گه لیر دیله ر = می آمدند
*
ماضی مطلق
گلمیشم - گه لمیشه م = آمده ام
گلمیسن - گه لمیسه ن = امده ای
گلیب - گه لیب = آمده است
گلمیشیک - گه لمیشیک = آمده ایم
گلمیسیز - گه لمیسیز = آمده اید
گلیبلر - گه لیبله ر = آمده اند
*
ماضی التزامی
گلم - گه له م = آمده باشم
گلسن - گه له سه ن = آمده باشی
گله - گه له = آمده باشد
گلک - گه له ک = آمده باشیم
گله سیز - گه له سیز = آمده باشید
گله لر - گه له له ر= آمده باشند
*
ماضی بعید
گلمیشیدیم - گه لمیشیدیم = آمده بودم
گلمیشیدین - گه لمیشیدین = آمده بودی
گلمیشیدی - گه لمیشیدی = آمده بود
گلمیشیدیک - گه لمیشیدیک = آمده بودیم
گلمیشیدیز = آمده بودید
گلمیشیدیلر - گه لمیشیدیله ر = آمده بودند
*
ماضی التزامی
گلم - گه له م = بیایم
گلسن - گه له سه ن = بیایی
گله - گه له = بیاید
گلک - گه له ک = بیاییم
گله سیز - گه له سیز = بیایید
گله لر - گه له له ر = بیایند
*
مضارع مستمر
بودوهانا گلیرم = دارم می آیم
بودوهانا گلیرسن = داری می آیی
بودوهانا گلیر = دارد می اید
بودوهانا گلیریک = داریم می آییم
بودوهانا گلیرسیز = دارید می آیید
بودوهانا گلیرلر = دارند می آیند
*
آینده
گله جه یم - گله جاغام = خواهم آمد
گله جکسن - گله جاخسان = خواهی امد
گله جک - گله جاغام = خواهم آمد
گله جیه ییک - گله جاغوخ = خواهیم آمد
گله جکسیز - گله جاخسیز = خواهید آمد
گله جکلر - گله جاخلار = خواهند آمد

 altin.mihanblog.com

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:38 ] [ جلال ]
مطالب ذیل همگی نشانگر این است که در زبان ترکی سیستم آوایی دارای ویژه گی های مفهومی بسیاری است.

نقاط تیز و تا شونده ی بدن با صدای " د " شروع می شوند:
- دیرناق (ناخن)
- دابان (پاشنه)
- دیز (زانو)
- دیرسک (آرنج)
- دؤش (سینه،بخصوص در مورد خانمها)
- دوداق (لب)
- دیش (دندان)
- دیمدیک (نوک،منقار)
- دیل (زبان)
- دوداق(لب)
- داماق (کام)

هر اندامی که از بدن خارج شده (انشقاق از تنه) با حرف "ق" شروع میشوند:
- قیچ (لنگ پا)
- قول (بازو)
- قاناد (بال)
- قویروق (دم)
- قارون (شکم)
- قورساق (معده)
- قولاق (گوش)
- قولپ یا قئلپ ( دسته ی اشیائی مثل پارچ و فنجان)
- قاش (ابرو)
- قیل (موی زبر بدن و موی - مثل دم اسب)

اندامهای چشم با "گ" شروع می شوند:
- گؤز(چشم)
- گیله(مردمک،عنبیه)

اندام هایی که گردشونده و دارای سطحی صاف با "ب"  شروع میشوند
- باش (سر)
- بوینوز ( شاخ)
- بویون (گردن)
- باغیر (محل سینه)
- بارماق (انگشت)
- بوغاز (گلو)
بوخاق (غبغب، برآمدگی جلو گلو و زیر چانه)
بوغوم (مفصل)
- بوخون (همراه با "بئل" می آید:"بئل-بوخون" - مفصلگاه های بزرگ بدن)
- بود (ران)
- بئل (کمر)
- بالدیر (محل عضله ی پشت ساق پا)
- بورون (بینی)
- بنیز (گونه ی صورت)
- بئیین (مغز)
- بؤیره ک (کلیه،قلوه)
- باغیرساق (روده)
- باداق (Buttocks)

شاید حتی بؤرک (کلاه) و باشماق (کفش) که در هر دو سوی بدن ما را
میپوشانند از روی انتخاب بوده است.

منبع: برگرفته شده از سری مقالات استاد ناصر منظوری

altin.mihanblog.com

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:35 ] [ جلال ]
جایگاه زبان ترکی در میان سایر زبانها :

- 19% كلمات انگلیسی از زبان تركی گرفته... شده است. مانند Yoghurt به معنی ماست و ... .

- 92% كلمات فارسی از عربی و تركی گرفته شده و مابقی بدون هیچ فرمولی تولید شده اند.

- 2% كلمات تركی از ایتالیایی،فرانسه و انگلیسی گرفته شده است.

- در هیچ یك از زبانهای بین المللی لغتی از زبان فارسی وجود ندارد.

- 39% كلمات ایتالیایی،17%كلمات آلمانی و 9%كلمات فرانسوی از زبان تركی گرفته شده است.

- 100% كلمات تركی ریشه اصلی دارند.

- 100% كلمات انگلیسی،آلمانی،فرانسوی و تركی دارای عمق ریخت شناسی هستند.

- 83% كلمات انگلیسی ریشه اصلی دارند.

- جملات تركی2%ابهام جمله ای تولید می كنند(یعنی یك خارجی اگر زبان تركی را روی كتاب یاد بگیرد،پس از ورود به یك كشور ترك زبان مشكلی نخواهد داشت).

- جملات انگلیسی نیم درصدو جملات فرانسوی تقریبا1% ابهام تولید می كند.

- جملات فارسی67% ابهام تولید می كنند(یعنی یك خارجی كه فارسی را یاد گرفته،به سختی می تواند در ایران صحبت كرده و یا جملات فارسی رادرك كند مگر آنكه مدت زیادی در همان جامعه مانده و بصورت تجربی یاد بگیرد)كه این برای زبان ضعف بسیار بزرگی است.

- جملات عربی 8تا9%ابهام تولید می كنند.

- معكوس پذیزی (ترجمه كامپیوتری) كلیه زبانها بجز زبان های عربی و فارسی امكان پذیر بوده و برای عربی خطای موردی 45% و برای زبان فارسی 100% است. یعنی زبان فارسی را نمی توان بافرمولهای زبانشناسی به زبان دیگری تبدیل كرد.

- زبان تركی راشاهكار زبان معرفی كرده اندكه برای ساخت آن از فرمولهای بسیار پیچیده ای استفاده شده است.خانم *نیكتاهایدن*

- متخصص و زبان شناس مشهورآلمانی در موسسه اروپایی یورتوم گفته است: انسان در آن زمان قادر به تولید این زبان
نبوده و موجودات فضایی این زبان را خلق كرده و یاخداوند به پیامبران خودعالیترین كلام ارتباطی راداده است.

- هم اینك زبان تركی عملا در بیشتر پروژه های بین المللی جا باز كرده است. به مطالب زیر كه برگرفته ازمجله New Science چاپ امریكا و مجلهinternational languages چاپ آلمان است،توجه نمایید:

- كلیه ماهواره های هواشناسی و نظامی اطلاعات خود رابه زبان های انگلیسی،فرانسوی و تركی به پایگاههای زمینی ارسال می كنند.

- -پیچیده ترین سیستم عامل كامپیوتری os2/8 و معمولی ترین windows زبان تركی رابعنوان استاندارد و پایه فنوتیكی قرار داده است.

- كلیه اطلاعات ارسالی از رادارهای جهان به 3 زبان انگلیسی،فرانسوی و تركی علایم پخش می كنند.

- كلیه سیستم های ایونیكی و الكترونیك هواپیماهای تجارتی از سال 1996 به 3 زبان انگلیسی،فرانسوی و تركی در كارخانه بوئینگ آمریكا مجهز می شوند.

- كلیه سیستم ها و سامانه های جنگده قرن 21 جی _ اس _ اف كه به تعداد 7هزار فروند در حال تولید است به 2 زبان انگلیسی و تركی طراحی شده اند.


- مقایسه تیتروار دو زبان قدرتمند ایران یعنی فارسی و ترکی:

· فارسی دارای جایگاه 33مین گویش عربی(گویش:لهجه)است ترکی دارای جایگاه سومین زبان زنده و توانمند است.

· پارسی در سرتاسر دنیا 60 میلیون دارد و ترکی 360 میلیون متکلم دارد.

· پارسی  2500 سال قدمت دارد و ترکی  7200 سال قدمت دارد.

· پارسی  4000 واژه اصیل دارد اما تورکی  100000 واژه اصیل دارد.

· پارسی  60تا70 فعل اصلی دارد و تورکی 3500 فعل اصلی دارد.

· پارسی  350 فعل غیر اصلی داردو  تورکی  24000 فعل غیر اصلی دارد.

· پارسی  11 زمان فعلی دارد و تورکی 46 زمان فعلی دارد.

· پارسی  7% از کلماتش ریشه دارند و تورکی  100% از کلماتش ریشه دارند .

· پارسی در ایران زبان مادری قریب به 20 میلیون نفر می باشد و تورکی در ایران زبان مادری قریب به 30 میلیون نفر می باشد.

· پارسی دارای 6 آوا می باشد و تورکی دارای 9 آوا((کاملترین آوای خلقت)) می باشد.

· پارسی را بعنوان گلچینی شیرین و هنرمندانه از زبانهای دیگر نیز نامیده اند و  تورکی را بعنوان شاهکار زبان و ادبیات بشری نامیده اند.

· پارسی  بعنوان زبان شعر و شیرینی نیز مشهور عالم اشت و تورکی  بعنوان زبان استاندارد ارسال دیتای((data)) رادارهای جهان نیز می باشد.

· پارسی دارای 97000 عنوان کتاب در دنیا است و  تورکی نیز 450000 عنوان کتاب در دنیا دارد.

· متاسفانه پارسی تا کنون خط نگارش نداشته است و تورکی صاحب اولین، دومین و سومین خط بشری است.

· پارسی  3 درجه صفت دارد و  تورکی 5 درجه صفت دارد.

· پارسی دارای شاهنامه فردوسی است و  تورکی دارای دده قورقود حماسه سرا و تاریخی است.

· پارسی عاری از قوانین آوایی است اما تورکی دارای قوانین ملودیک بین اصوات و حروف است.

  طی یك دستور العمل اجرایی در تاریخ مه 1992 رسما از طریق همین موسسات به سازمان بین المللی یونسكو اعلام شده كه زبان تركی در كلیه دانشگاهها و دبیرستانهای اروپا و امریكا جزو كورسهای رسمی می شود.

این مسئله هم اكنون در كلیه دانشگاههای اروپا و دانشگاههای مطرح آمریكا اجراشده و دومین زبانی است كه در حال تهیه تافل مهندسی دانشگاهی برای آن هستند. اما زبان فارسی رتبه 261 را به خود اختصاص داده است آن هم نه به عنوان زبان،بلكه به عنوان لهجه كه این زبان را با ساختاری كه بتوان جمله سازی مفهومی ایجاد كند،شناخته اند و اگر روی این مسئله كارجدی نشود،در یادگیری مثلا زبان انگلیسی،تركی یا فرانسوی مشكل عمده ای ایجاد كرده و می كند و می بینیم كه فارسی زبانان برای یادگیری زبان انگلیسی با مشكل عمده ای مواجه هستند.ولی ترك زبانان با مشكل یادگیری و تلفظ مواجه نیستند.این مسئله به رفتارهای مغز انسان برمیگردد كه خود دارای بخشهای دامنه داری است و اینكه بسیاری از جملات فارسی براساس عادت شكل گرفته اند نه براساس فرمول ساخت و با این وضعیت فرمول پذیری آن امكان دارد.

زبان ترکی از دید زبانشناسان زبانیست بغایت زیبا و اصیل که ریشه اش به هزاران سال می رسد . فرهنگ و ادبیات دنیای ترک بسیار باستانی و مشحون از اومانیزم عدالت خواهی و احترام به شخصیت و حقوق ملتهای دیگر می باشد. در رابطه با احترام به حقوق زن در بین ترکها که خود معیار مهمی جهت سنجش تمدن ملت هاست تنها ذکر این واقعیت کفایت می کند که علاوه بر شیرزنانی همچون"تومارخانم"که گفته می شود در جنگی که بین وی و کوروش در حوالی رود جیهون درگرفت عادلانه پیروز گردید. اولین سلاطین و رهبران زن دنیای اسلام چون"ترکان خاتون" همسر ملکشاه سلجوقی _ "راضیه سلطان"(در دهلی-1236م) و "شجرالدر"( در قاهره-1250م)همگی از خانمهای ترک می باشند.

زبان ترکی که زبان عمومی ملتهای ترک زبان میباشد به لحاظ کثرت متکلمین آن در جهان پس از زبانهای چینی هندی انگلیسی اسپانیائی در جایگاه پنجم قرارمی گیرد. پس از فروپاشی نظام استبدادی شوروی و کسب استقلال تعدادی از ملتهای ترک زبان اهمیت زبان ترکی نیز در سطح جهانی به طور محسوسی افزایش یافته است . متاسفانه ملتهای ترک زبان ترکستان آذربایجان وقفقاز که طی قرون و اعصار متمادی در تمامی حوادث تاریخی و حیات مادی و معنوی بخش اعظم دنیانقش تعیین کننده و رهبری داشتند در طول 4-3 سده اخیر درست در دوران خیزش علمی و فرهنگی اروپا تحت استیلا و فشارهای غیر انسانی و فاشیستی استعمارگران روسی چینی و اروپایی سیاهترین دوران تاریخی خود را گذرانده و می گذرانند. امروزه بیماری خود کم بینی و کرنش در مقابل فرهنگهای بیگانه گریبانگیر بخشی از روشنفکران ما میباشد.

Herman Vanbery می نویسد:"زیبایی و کمال زبان ترکی بدان پایه است که جایگاه آن حتی از زبان عربی که گفته می شود:گویا از طرف زبانشناسان زبده ای ساخته و پرداخته شده سپس جهت استفاده در اختیار آنان قرار گرفته است نیز شامختر است". Man Muller معتقد است:"ابزار گرامری زبان ترکی چنان منظم و قانونمند چنان کامل می باشد که این تصور را به ذهن متبادر می نماید که شاید بنا به رهنمود یک فرهنگستان از سوی زبانشناسان خبره ساخته و پرداخته شده و جهت استفاده ارائه شده باشد. زمانیکه ما زبان ترکی را با دقت و موشکافی می آموزیم با معجزه ای روبه رو می شویم که خرد انسانی درعرصه زبان از خود نشان داده است.

كلیه اطلاعات بالا از موسسه ائی.ام .تی(E.M.T) و آ.ام.ت (A.M.T)(درسال 2002 )كه در اروپا وآمریكاواقع شده و تحت بر جسته ترین زبان شناسان اداره می شود گرفته شده است و همه ساله گزارش های زیادی را درباره زبانها منتشر میكنند و كلیه استانداردهای زبان شناسی از این ادارات كه دولتی هستند اعلام می شود. به اطلاعات استخراجی از این موسسه توجه كنید.

altin.mihanblog.com

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:33 ] [ جلال ]
روزهای هفته و ماه های سال به زبان ترکی(سومین زبان زنده دنیا)
روزهای هفته
*******...
**
۱ـ یئلی گونی : شنبه
۲ـ سوت گونی : یكشنبه
۳ـ دوز گونی : دوشنبه
۴ـ آرا گونی : سه شنبه
۵ ـ اوت گونی : چهارشنبه
۶ ـ سو گونی : پنج شنبه
۷ ـآینی گونی : جمعه


اسامی ماهها به ترکی
*************
فروردین : آغلار گولر
اردیبهشت : گولن آی
خرداد : قیزاران آی
تیــــــــر: قورا پیشیرن
مورداد : قویروق دوغان
شهریور : زومارآیی
مهــــــر: خزل آیـــی
آبــــــان : قیرؤو آیی
آ ذر : اذر
د ی : چیلله
بهمـن : دوندوران آی
اسفند : بایرام آیی

altin.mihanblog.com

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:30 ] [ جلال ]



ایستردیم بیر قوش اوچام، سنه ساری ساوالان

دردیمی بیر آز آچام، سنه باری ساوالان

اوره یین سیررین آچام، بول خیرات سوفره سی تك

پایلاشاق دردی بولك، اولا یاری ساوالان

اتگیندن یاپیشام آناسیز كورپه كیمی

قوجاغیندا ایله یم بئله زاری ساوالان

یوخسولون تاماه گؤزو، وار اولان یئرده اولار

آییق اول سندن اومار، قوجا قاری ساوالان

آل مندن حسرتیمی، یئتیر گؤیلر اوزونه

سنه یاخیندی آخی اولو تانری ساوالان

گوروسن گلنمیرم ایتگین لر دوشگونییم

بیزه ده یوللا سویوق، گله قاری ساوالان

قالمیشام گوز باخاری من آلتدان سن یوخاری

دوستوندا دوستا گرك، بیر چیخاری ساوالان

دولاندی هی باشیما فلكیم چیرپدی منی

دئنه دای بسدی گورر، سنی تانری ساوالان

اود آلیب یانیر« عطا»آلیشیب هر طرفی

گلمیركی حالین سورا گول نیگاری ساوالان
altin.mihanblog.com
[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:25 ] [ جلال ]
دَوه‌چی (شُتُرْبانْ) یکی از محله‌های تاریخی و بزرگ شهر تبریز است. این محله از سمت شمال به کوه سرخاب، از سمت جنوب به رودخانهٔ مهران‌رود، از سمت شرق به محلهٔ سرخاب و از سمت غرب به محلهٔ امیرخیز محدود شده‌است. مسجد عرب‌لر مهم‌ترین مسجد در میان مساجد سی‌گانهٔ محلهٔ شتربان است. امامزاده سید ابراهیم، درهٔ گرو و میدان صاحب‌الامر نیز در این محله واقع شده‌است. سنگ‌نوشتهٔ بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم اثر میرزای سنگلاخ پیش‌تر در امامزاده سید ابراهیم نگهداری می‌شد که بعدها به موزهٔ آذربایجان منتقل شده‌است.
محلهٔ «دوه‌چی» در کتب و منابع تاریخی به‌صورت «ساربان» نیز نوشته شده‌است. تا اواخر دههٔ چهارم خورشیدی، ساکنان این محله که اغلب آنان بازرگان و تاجر بودند، برای حمل و نقل کالا و اجناس خود از شتر بهره می‌جستند. از آن‌جایی که واژهٔ «دوه» در زبان ترکی آذربایجانی به معنای شتر است، احتمال می‌رود این منطقه بدین جهت دوه‌چی (شتربان) خوانده شده‌است.

آثار تاریخی [ویرایش]

آب‌انبار مشیرالتجار
بازارچهٔ دوه‌چی
پل ملامحمد دایی
حمام وزیر
خانهٔ حاج سید یزدانی
خانهٔ حاج علی‌اکبر
خانهٔ حاج کریم
خانهٔ حاج مطلب‌خان
خانهٔ قدیم حجت‌الاسلام
خانهٔ میرابوالفضل
خانهٔ میرزا اسحاق‌خان
کاروانسرای آقاآجچی
کاروانسرای حاج حسین
کاروانسرای حاج خلیل
کاروانسرای حاج محمدجعفر
کاروانسرای حاج میرزا محمدامین
کاروانسرای حسن
کاروانسرای کربلایی الله‌وردی
کاروانسرای مشهدی جعفر
کاروانسرای مشهدی محمد
کاروانسرای ملامحمد دایی
کاروانسرای میرزا ابراهیم
کاروانسرای میرزا رضا صابون‌پز
گورستان دوه چی
مدرسهٔ میرزا مهدی
مسجد دباغ‌خانه
میدان صاحب‌الامر
سامان میدانی
یخچال
یخچال خرابه
میدان صاحب آباد
كاخ هشت بهشت (باغ صاحب آباد)
مسجد حسن پاشا

altin.mihanblog.com

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:23 ] [ جلال ]

نگاهي كوتاه به تاريخ ادبيات تركي                      

   اوختای قاسیملی

تاريخ وادبيات هرملتي نشاندهنده گذشته هر ملت براساس يافته ها اموخته ها وفرهنگ وتمدن ان ملت ميباشد.

تاريخ وبيشتر از ان ادبيات كه مورد بحث ماست با تاثير از طبيعت محيطي كه انسانها درانجا زندگي ميكنند ونيز تك تك افراد نوع بشر است كه هميشه ودر همه حا ل باهم در ارتباط بوده اند سير تكاملي خود راطي ميكند وبه بالاترين نقطه شكوفاييش ميرسد.

به گواه تاريخ در بين ملتهايي كه ازبدو پيدايش تاكنون باطبيعت ومحيط اطراف خود ونيز انسانهاي همجوار خود ارتباط گسترده اي داشته اندوتوانسته اند برانها اثر گذاشته  واز انها تاثير پذيرند داراي تاريخ وتمدن قوي ونيز ادبيات وهنرپررونقي بوده اند.

تركان نيز باتوجه به سكونتگاههاي اوليه شان كه در شرق دور ميباشد وداراي طبيعت بكر وعاري از هرنوع كدري وخموشي است وهميشه در جنب وجوش است ونيز با توجه به حركتهاي تاريخي انان  به سوي غرب شمال وجنوب داراي تاريخ وادبيات غني وثروتمندي هستند.تركان با تاثير از محيط خود دست به خلق اثار هنرها وتمدني كردند كه پشتوانه ان تمدن تاكنون در سراسر جهان تركان جلوه گر است و هركدام از انها باتوجه به ويژگي هاي خاص اقليمي تكه هايي از تمدن باستاني خود را تا به امروز حفظ كرده وتا نهايت ابديت پيش خواهند برد.

درباره تاريخ ادبيات تركي شايد اين مطلب بهتر باشد كه بگوييم تركان ادبيات شفاهيشان بسيار بسيار پربارتر وغني تر وباشكوه تر از ادبيات نوشتاري انهاست وشايد قبل از هزاران سال كه ادبيات تركي به سبك نوشتاري درامد ادبيات شفاهي در بين تركان داراي عظمت پرباري بوده است.

تركان با استفاده از سازي كه ان را هم از طبيعت الهام گرفته بودند وان را روي سينه گذاشته واشعارشان را ميخواندند وادبيات خود را پررونق بخشيده ومانند شاخ وبرگ درخت بسيار باشكوه گردانيدند.

البته بايد اين مطلب را هم متذكر شد كه در ميان ساير اقوام تركي هر يك برحسب منطقه الت موسيقي مربوط به خود را مينوازند وادبيات خود را با انها زنده نگه داشته اند.

اما در مورد ادبيات نوشتاري تركي نوشته هاي ادبي تركان اويغور در دين شمن مربوط به هزاره هاي قبل از ميلاد مهم ترين دليل نوشتاري بودن ادبيات تركي است.همانطور كه ميدانيم تركان اويغور قبل از امدن اسلام مانوي وبعضا بودايي ومسيحي هم بوده اند.بر اين اساس بيشتر نوشته هاي اويغوري بر اساس اموخته هاي دين مانوي در شرق دور تجلي يافته است.در خرابه هاي معابد بودايي ومانوي ومسيحي اويغورها نوشته ها واسناد زيادي به دست امده كه در بين انها كتب ديني شايان اهميت اند.علاوه بر كتب ديني تعدادي كتاب ستاره شناسي وپزشكي وادبيات مختلف نيز جلب توجه ميكند.

ادبيات اويغوري كه در تركستان شرقي بوجود امده وبا الفباي اويغوري نوشته شده از دوقسمت نظم ونثر تشكيل شده است.نثر اويغوري بيشتر در موضوعات ديني نوشته شده واز مهمترين انها ايريك بيتيك يا كتاب فال كه در سال930ميلادي به وسيله يك راهب مانوي نوشته شده ويا التون ياروك(نور طلايي)و ادگو اوغلي تيگين ايله اييغ اغلي تيگين(شاهزاده نيك انديش وشاهزاده بد انديش)را ميتوان نام برد.

بعد از ظهور دين اسلام ونيز پذيرفته شدن اين دين الهي به وسيله تركان ادبيات تركي نيز بر اساس اموخته هاي الهي اين دين از اوان امدن اسلام تاكنون پابرجاست.در دوران بعد از اسلام مهمترين كتابي كه به خط اويغوري نوشته شده كتاب قوتادقوبيليك(علم سعادت اقتدار وسياست)اثر يوسف خاص خاجب است كه در شهر بالاساغون تركستان شرقي نوشته شده وبه سلطان قاراخاني بوغراخان اهدا گرديده است.موضوع كتاب پند است وبه شكل مناظره ومكالمه نوشته شده است.

بعد از خاص خاجب مهمترين عارف وشاعري كه در تركستان ظهوركردشيخ احمد يسوي پير تركستان است.كتاب معروف ايشان ديوان حكمت است كه متشكل از حكمتهايي است كه انها را براي اهل عرفان ومعرفت سروده است.احمد يسوي دين وتصوف را درهم اميخت وسبب اشاعه اسلام وتصوف در ميان مردم تركستان گرديد.ايشان موسس طريقت يسويه است.افكار ايشان علاوه بر تركستان به وسيله شاگردانش در اذربايجان واناطولي هم تاثيرگذار بود.

رفته رفته كه حكومتهاي تركان سراسر شرق وغرب را در بر ميگرفت ادبيات انها هم به سوي بلنديها ميشتافت ونيز كل مرزهاي حكومتي را در برگرفته وحتي خارج از مرزها هم ميرفت.

قرن 15ميلادي مصادف با زمان ظهور شاعري است كه علاوه بر اينكه ادبيات تركي را به اوج خود رسانده بلكه ادبيات همسايگان تركان يعني فارس ها را هم به سوي ترقي كشانده است. اين شخص كسي نيست جز امير نظام الدين عليشير نوايي ملقب به ذواللسانين شاعر ووزير دانشمندزمان تيموريان.

ايشان كه در اشعار تركي نوايي و در اشعار فارسي فاني تخلص ميكرده اشعار زيادي در هر دو زبان از خود به يادگار گذاشته است.ظهور امير عليشير نوايي موجب تحولي در ادبيات تركي گشت زيرا از اين پس تركي جغتايي هم در ساير لهجه هاي تركي  ونيز ادبياتشان تاثير فراواني گذاشته است.كتابهاي معروف عليشير نوايي مانند مجالس النفايس محاكمه اللغتين مناجات نامه و…از جمله اثار گرانبهاي ادبيات تركي در اين زمان ميباشد.

ظهيرالدين بابر هم از ديگر شعراي تركي جغتايي است  كه زبان ادبي اش در ساير لهجه هاي تركي اثرگذار بوده است.

همانطور كه ادبيات تركي در شرق به سوي پيشرفت ميرفت در غرب تيز با ظهورامپراطوري عثماني ونيز با حمايت مادي ومعنوي پادشاهان عثماني از زبان وادبيات تركي   شعرا وعرفاي بزرگي همچون يونوس امره پير سلطان ابدال  سلطان ولدوهزاران هزار شاعروعارف ديگر در اناطولي نيز غناي ادبي تركان راروز به روز بيشتر وبيشتر ميكردند.نثر تركي هم در اين دوره اقتدار خود را بازميافت وبا كساني چون كاتب چلبي  اوليا چلبي ,قوچي بيك, لطفي پاشا, اسماعيل انقروي وهزاران هزار نثرنويس ديگر روي به سوي پيشرفت نهاد.

نظم ونثر تركي در اذربايجان هم در قرن 13و14 با پيدايش چيره دستاني همچون  هندوشاه نخجواني  ونصير باكويي رو به سوي ترقي مينهاد ورفته رفته جايگاه خود رادرميافت و بعدها با ظهور نسيمي وسپس فضولي به اوج خود رسيد.مهمترين كتابي كه هم درنظم وهم درنثر شهرت واعتبارخاصي دارد كتاب دده قورقود است كه شامل داستانهاي حماسي تركان ميباشد وتوسط نويسنده نامعلومي در زمان نامعلوم نوشته شده است .اين اثر مربوط به ادبيات فولكلور ميباشد ويك كتاب جمع اوري شده است تايك تاليف.  

در دوره اق قويونلوها وقره قويونلوها هم ادبيات تركي بافرازونشيبهايي همراه بود.جنگهاي خونين اين دو طايفه ترك باهمديگروبا دشمنان خارجي خودبعضا باعث كاهش اثار ادبي در اذربايجان واناطولي ميشد.مهمترين شاعر اين دوره جهانشاه قره قويونلو ميباشد كه اشعارش در ستايش خدا وپيغمبر ونيز دل بستن به امور معنوي ودل كندن از امور دنيويست.اوزون حسن پاشا فرمانرواي اق قويونلوها هم در اين دوره دستور ترجمه قران كريم به زبان تركي را داده است.

با ظهور دولت صفويه در اذربايجان وپايان دادن به كشمكشهاي قومي وايجاد امنيت در منطقه ادبيات نيز پابه پاي ديگر علوم پيشرفت چشمگيري يافت.در اين دوره  به دليل توجه خاص پادشاهان ترك زبان صفوي به شعر تركي  ادبيات تركي رونق بيشتري گرفته وتاحد اعلي خود رفت.

شاعران زيادي در اين دوره اكثرا در اذربايجان وساير مناطق ترك زبان ظهور كرده اند.از جمله شاعران اين دوره شاه اسماعيل ختايي است كه اشعارش مشرب عرفاني داشته ودرون مايه ان گسستن از بندها ورسيدن به ازادي جاويدان ميباشد.

فضولي شاعر توانمند اذربايجان در اين دوره با اشعار نغزش در سه زبان تركي فارسي وعربي زبانزد خاص و عام گرديد ونيز ادبيات تركي را در اذربايجان به اعلي درجه خود رسانيد.

جنگهاي خونين مابين دوطايفه ترك صفوي وعثماني از يك سو وكشمكشهاي انان با دشمنان خارجي موجب ايجاد ناامني در داخل مرزهاميگرديدودرپي ان رشدعلوم وفنون به ويژه ادبيات كاهش ميافت.

درقرن18ميلادي نيز هرچندمثل گذشته ساحه ادبيات پررونق نبود ولي هرازچندگاهي درتاريخ اذربايجان كساني پيداميشدند كه از ادبيات حمايت كنند وان را محترم شمارند.در ميان خوانين چلبي خان, پناه خان وفتحعلي خان نقش مهمتري داشتند.

ملا پناه واقف بزرگترين شاعر اذربايجاني در قرن 18ميلادي است وبا نواوري درشكل ورئاليسم در محتوا مرحله جديدي رادرتاريخ زبان وادبيات تركي اذربايجاني بازكرده است.

نباتي هم از بزرگترين شعراي اذربايجان وشايدبزرگترين شاعر قرن19است كه درشعرتخلص نباتي وخان چوباني داشت وبه دوزبان تركي وفارسي شعر ميسرود.

در دوران معاصر به دليل اتفاقات زيادي كه دراذربايجان وسايرمناطق ترك نشين دنيا رخ دادادبيات تركي نيز از انها متاثر گشته وسبكهاي جديدي در ادبيات به وجود امد.وقوع انقلاب مشروطه در تبريزورخ دادن دوجنگ جهاني اول ودوم واتفاقات ديگر ادبيات تركي راهم بي تاثير نگذاشت.شعراي دوره مشروطه از اين جنبش ازاديخواه حمايت ميكردند ومردم را به داشتن اگاهي وازاديخواهي تشويق ميكردند.

شهريار بزرگترين شاعر معاصر است كه ادبيات تركي اذربايجاني را به اوج خودرسانده است.ايشان نه تنها درتركي بلكه اثارزيادي هم درفارسي دارد.معروفترين سروده ايشان منظومه حيدربابايه سلام ميباشد كه زبانش عامه پسندبوده ومحيط زندگي شاعر را به تصوير ميكشد.

از ديگرشعراي اذربايجاني اين دوره حاج عبدالرحمن طيار معروف به دده كاتب كه از تركان كوره سونلي اهل اروميه ميباشد ونيز هوشنگ جعفري اهل زنجان ميباشد كه باسرودن شعرتركي ادبيات معاصر را رونق بخشيده اند.

هرچند كه سخن گفتن درموردزبان وادبيات تركي جرات وجسارت فراواني ميخواهد ونوشتن چندجمله درباره ادبيات غني وثروتمند تركي كاري بس كم درمقابل ادبياتي به اين بزرگي وثروتمندي است ولي اميدواريم با خواندن اين مطلب اشنايي مختصري با شعراوعرفاي ترك زبان كه شيريني اين زبان را با شعرها وسروده هايشان تا به امروز حفظ كرده اند داشته باشيم.

منابع:

سيري درتاريخ زبان ولهجه هاي تركي  تاليف دكترجواد هئيت

توركون قيزيل كيتابي  نوشته رفيق اوزدك

سيري دراشعارتركي مكتب مولويه  نوشته دكترحسين محمدزاده صديق

azturk.blog.com

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:20 ] [ جلال ]

جايگاه زبان و ادبيات ترکي                       

 1- مدخل:                                                                                                    

زبان ترکي که زبان عمومي ملتهاي ترک زبان ميباشد به لحاظ کثرت متکلمين آن در جهان پس از زبانهاي چینی،هندي، انگليسي و  اسپانيایـي در جايگاه پنجم قرار ميگيرد. پس از فروپاشي نظام شوروي سابق و کسب استقلال تعدادي از ملتهاي ترک زبان، اهميت زبان ترکي نيز در سطح جهاني بطور محسوسي افزايش يافته است. نمايندگان اين ملتها بدنبال سپري شدن دوران يک جدایی غير منطقي که از سوي استعمارگٌران تحميل شده بود، به برقراري روابط تنگاتنگي با يکديگر اقدام نموده،  با برگزاري سمينارها و کنگره هاي گوناگون در جهت تفاهم هرچه بيشتر و ارزيابي شايسته تراز تاريخ و ارزشهاي معنوي مشترک خويش گامهاي قابل توجهي برداشته اند. اما عليرغم اين گامهاي مثبت، هنوز تا احراز جايگاه شايستهٍ خودمان درسطح جهاني و شناختن و شناساندن تاريخ واقعي،  ريشه يابي زبان و فرهنگ غني و باستاني مشترکمان راه درازي در پيش داريم. متأسفانه ما هنوز حتي نتوانسته ايم با کارهاي بسيار ارزشمند و بي بديل دانشمندان و محققين اروپایـي که سرتاسر حيات خودرا صرف آموختن زبان، ادبيات، ميتولوژي و ديگر جنبه هاي تمدن چند هزارساله مان نموده اند آنطورکه بايدوشايد آشنا بشويم.

دانشمنداني چون رادلف و وامبري در نيمه هاي قرن گذشته و در شرايط فقدان وسایـط نقليهٍ مناسب ،سرتاسر ترکستان را با گاري و اسب و شتر و چه بسا با پاي پياده قدم به قدم گشته و کارهاي عظيم و شايان تقديري چون: گردآوري بسياري ا ز گنجينه هاي معنوي و برشتهٍ تحرير درآوردن آثارگوناکون فولکلوريک بويژه باورهاي مذهبي و ميتولوژي زيبا وارزشمندمان، تحقيق علمي در لهجه هاي مختلف زبان ترکي و خلق آثار فناناپذير در زمينهٍ ويژگيهاي زبان ترکي ازجمله ريشه يابي واژه ها و گرامر آن، ترجمهٍ آثار ادبي ترکي به زبانهاي اروپا یـي و ارائه تحليلهاي علمي جهت شناساندن آن در سطح جهاني و همچنين امر خطير قرائـت و ترجمهٍ کتيبه هاي غني “ارخون-يني سئي” از خط و زبان اويغوري... را تحقق بخشيده اند.بقول معروف “قدر زر زرگر شناسد، ...”.

متأسفانه ملتهاي ترک زبان ترکستان، آذربايجان و قفقاز که طي قرون و اعصار متمادي درتمامي حواد ث تاريخي و حيات مادي و معنوي بخش اعظم دنيا نقش تعيين کننده داشتند، در طول 4-3 سدهٍ اخير، درست در دوران خيزش علمي و فرهنگي اروپا، تحت استيلا و فشارهاي غير انسانی استعمارگران روسي، چيني و اروپایی و همچنين حکومتهاي نوکرصفت محلي ساخته و پرداختهٍ آنان ، سياهترين دوران تاريخي خودرا گذرانده اند که هنوز نيز به درجات مختلف ادامه دارد .درست در چنين دوراني و در راستاي اهداف پليد استيلاجويانه و غارتگرانه بود که برطبق نقشه هاي محيلانه و مزورانه و با بکارگيري کليهٍ امکانات و تجربيات استعمارگرانه شان، بتدريج مارا با تاريخ ،  ادبيات و کليهٍ ارزشهاي معنوي خودمان تا آنجا که ميتوانستند بيگانه کردند. از سوي ديگر سعي کردند تا در شعور ملي مان از زبان و ادبيات و فرهنگهاي بيگانه تصورات کذایی برترنما ايجاد نمايند.متاسفانه بخشا نيز در اجراي نيات ضد انساني شان ناموفق نبوده اند. امروزه بيماري خود کم بيني و کرنش درمقابل فرهنگهاي بيگانه، حتي برخي زبانهاي بي اصل و ريشه گريبانگير بخشي از روشنفکران ما ميباشد. درحاليکه واقعيت امر از اساس ديگرگونه است. زبان ترکي از ديد زبانشناسان،  زبانيست بغايت زيبا و اصيل که ريشه اش به هزاران سال پيش مي رسد. فرهنگ و ادب دنياي ترک بسيار باستاني و مشحون از اومانيزم ، عدالتخواهي و احترام به شخصيت و حقوق ملتهاي ديگر ميباشد. در رابطه با احترام به حقوق زن در بين ترکها که خود معيار مهمي جهت سنجش درجهٍ تمدن ملتهاست،  تنها ذکر اين واقعيت کفايت ميکند که علاوه بر شيرزناني چون “تومارخانم” که  کورش استيلاگر را در يک جنگ عادلانه و پيروزمندانهٍ تدافعي در حوالي رود جيحون از پاي درآورد(9.ص-6) ، اولين سلاطين و رهبران زن دنياي اسلام چون “ترکان خاتون” همسر ملکشاه سلجوقي(1072م.) ، “راضيه سلطان” (دردهلي-1236م.) و “شجره الدر”(درقاهره-1250م.) همگي از خانمهاي ترک ميباشند(19و18.ص-7). به تصريح سياحان مشهوري چون ابن فضلان و گرديزي: ؛درميان اغوزان نه زنا شايع بود و نه غلامبارگي، اساسا زنان ترک عفيف ترين زنان بلاد اسلامي شناخته شده اند. همچنين V. Langlois  که در قرن 19ميلادي در بين ترکمنهاي جنوب ترکيه بوده است، تحت تاٍثير آزادي و آزادگي زنان ترکمن مينويسد که ترکمنها درميان خلقهاي خاورنزديک از همه متمدنترند.؛(46.ص-8)

پرواضح است که اينهمه خصائل و منشهاي برجسته تصادفي نبوده بلکه محصول يک تمدني ريشه دار و باستاني ميباشد و اين خود با توجه به وضع رقت بار و شرمآور زنان درميان برخي جوامع اسلامي در آستانهٍ قرن بيست ويکم، واقعا واي بساجاي غرور و افتخار دارد. 

2-ريشهٍ زبان ترکي و جايگاه آن در بين ديگر زبانها:

    “زيبایی و کمال زبان ترکي تا بدان پايه است که جايگاه آن حتي از زبان عربي که گفته ميشود: “گويا از طرف زبانشناسان زبده اي ساخته و پرداخته شده سپس جهت استفاده در اختيار آنان قرار گرفته است” نيز شامخترميباشد.”

                               ( VII.ص-1) Hermann Vambery

           “ابزار گرامري زبان ترکي چنان منظم و قانونمند، چنان کامل ميباشد که اين تصور را به ذهن متبادر مي نمايد که شايد بنا به رهنمود يک فرهنگستان، از سوي زبانشناسان خبره ساخته و پرداخته جهت استفاده ارائه شده باشد...                                                                                   

           زمانيکه ما زبان ترکي را با دقت و موشکافي مي آموزيم، با معجزه اي روبرو ميشويم که خرد انساني در عرصهٍ زبان از خود نشان داده است.

                                              (137.ص-11)و(1.ص-13) Max Müller                                                                      

حال به بينيم جايگاه امروزي زبان زيبا و مکملمان که از سوي آگاهان اروپایی اينگونه مورد ارزيابي قرار گرفته کجاست و درميان کداميک از گروه زبانهاي خويشاوند قرار ميگيرد؟

     امروزه در علم زبانشناسي کليهٍ زبانهاي شناخته شدهٍ دنيا، يعني اعم از زبانهایی که اکنون بدانها تکلم ميشود و نيز زبانهایی که تعلق به سده ها و هزاره هاي پيشين داشته اما از طريق کتيبه ها وديگر اسناد پايا به روزگاران ما رسيده است، در سه گروه اساسي خويشاوند زيرين قرار ميگيرد:

يکم- زبانهاي ترکيبي(Flektiv):

      وجه تمايز اصلي اين گروه زباني در اينست که “لغات ريشه” ضمن حفظ معني اصلي خود، در جايگاههاي مختلف گرامري به اشکال گوناگوني درمي آيد. مثلا عبارت in nomine Patris  را درنظر ميگيريم. لغت  nomineاز  nomen نشاٍت گرفته و پسوند ;e; نشانگر رابطهٍ اين لغت با حرف اضافهٍ  ;in;مي باشد. Patris  نيز تغييرشsل يافتهٍ  Paterدر وضعيت مفعولي(مفعول باواسطه) ميباشد. پسوند  ;is;در اينجا رابطهٍ مبتدا و خبر را نشان ميدهد. چنانچه مي بينيم کلمات ريشه در وضعيتهاي مختلف گرامري تغيير ميکند. اين تغيير گاها تاحديست که تشخيص رابطهٍ آن با شکل اصلي کلمه به سادگي امکان پذير نميباشد. مثلا رابطهٍ بين gehen  با ging,gegangen در زبان آلماني و همچنين رابطهٍ بين مصدر “رفتن” با کلمات “رو” و “مي روم” در زبان فارسي امروز. زبانهاي هندواروپایی امروز و نيز زبان لاتين قديم به اين گروه خويشاوند تعلق دارند.                                                      

دوم- زبانهاي التصاقي(Agglutinativ) :                                                       

       در اين گروه از زبانها پيوندها اغلب بصورت پسوند يکي پس از ديگري به لغات ريشه پيوسته،  وظيفهٍ  (funktion) مواد فلکتيو در زبانهاي هندواروپایی را انجام ميدهد. وجه تمايز ديگر اين زبانها نسبت به گروه زبانهاي ترکيبي در اينست که لغت ريشه در وضعيتهاي مختلف گرامري اصلا تغيير نميکند. مثلا کلمهٍ ترکي ev(خانه) با پذيرفتن پسوند im بصورت evim (خانهٍ من) و با التصاق پسوند ديگر ler بصورت evlerim (خانه هاي من) درمي آيد. درحاليکه مفاهيم گرامري فوق در زبانهاي هندواروپایی، همانگونه که در بالا مشاهده کرديم، به کمک حروف اضافه، ضماير و همچنين دگرگوني هاي زياد در لغات ريشه بيان ميگردد.

      در اين گروه زباني خويشاوند، زبانهاي اورال-آلتاي(ترکي، مغولي، کره اي، ژاپني...)، فين-اوغور(فنلاندي، مجاري...) و دراويدي(در شبه قارهٍ هند امروزه حدود 200ميليون نفر به اين زبان تکلم ميکنند و در بعضي از کشورها چون تاميل و آندرا پراداش زبان رسمي ميباشد. دراويديهاکه بنيانگذاران تمدن هندوستان بوده اند بعدها با ورود آريایی ها، توسط آنان به جنوب اين شبه قاره رانده ميشوند). از زبانهاي قديمي نيز زبان سومري و ايلامي به اين گروه خويشاوند تعلق دارد.

سوم- زبانهاي هجایی(Isolierenden Sprachen) :

      در اين گروه زباني لغات نه مانند زبانهاي ترکيبي تغييرشکل ميدهند و نه مانند زبانهاي التصاقي با پذيرفتن پسوندهاي گوناگون مطول مي شوند. در اينگونه زبانها جملات از مجموعهٍ لغات جداگانه اي که بدنبال هم مي آيند و يا دقيقتر، ازطريق چيده شدن لغات ريشهٍ جدا از هم در کنار يکديگر تشکيل مي گردد...  نمونهٍ مشخص اينگونه زبانها،  زبان چيني کلاسيک ميباشد.

      چنانکه مي بينيم جايگاه زبان ترکي در گروه زبانهاي التصاقي قرار داشته، با زبان سومري(اولين زبان مدني شناخته شدهٍ دنيا) خويشاوند ميباشد. اين زبان از 5000 سال پيش به اينسو از طريق نگاشته شدن به خط ميخي که خود ايجادگر آن بوده اند، از نابودي نجات يافته وبه روزگاران ما رسيده است. قرار گرفتن زبانهاي سومري و ترکي در يک گروه زباني، ديگر دربين سومرشناسان واقعيت بي چون و چراییست. اما علاوه براين دانشمنداني چون فريتس هوممل، ن. پوپه، آ. زاکار، س. اولژاس ... در پيوند نزديک زبان ترکي و سومري پاي ميفشارند و بعضا نيز زبان سومري و ايلامي را پروتوترک(پيش ترک) مينامند. آشنایی با واقعيتهاي فوق الذکر براي ما جاي هيچگونه ابهام و تعجبي نخواهد گذاشت که چرا زبانشناسان و محققين اروپایی از کمال ، زيبایی و سلاست زبان ترکي چنان ارزيابي ستايشگرانه اي ارائه ميدهند. اما پر واضح است که معماران اين بناي شگفت انگيز معنوي کساني جز نياکان فرزانه مان نميباشند. نه زبان عربي و نه زبان ترکي که زيبایی و کمال آنها زبانزد خبرگان ميباشد، با سفارش هيچ آکادمي و با خلاقيت هيچ آکادميکي بوجود نيامده است. حتي اگر چنين امري نيز ممکن فرض شود، آکادميکهاي آن کساني جز خود ترکها و عربها نميتواند باشد. زبان ترکي طي هزاران سال در آکادمي بيکران ملتهاي ترک زبان ساخته و پرداخته شده، محصول و عصارهٍ نبوغ و خلاقيت نسلهاي بيشمار ميباشد که بمثابه پرارج- ترين و مقدس ترين ميراث بدست ما سپرده شده است. برماست که شايستهٍ چنين ميراث پاکي باشيم و آنرا چون مردمک چشمانمان حفظ نموده بر غنا و زيباییش  بيافزاییم. از آنجاییکه در رابطه با قدمت زبان و ادبيات ترکي و رابطهٍ آن با زبان و ادبيات سومري و همچنين رابطهٍ تاريخي ترکمنستان و مزوپوتاميا(بين النهرين) در نظر دارم يافته هاي خودم را طي کتاب ويژه اي در اختيار علاقه مندان  قرار دهم، در چارچوب اين مقاله به اشارات زيرين بسنده ميکنم.

      زبان سومري همانگونه که در بالا اشاره کرديم، از بين زبانهایی که ما ميشناسيم چه به لحاظ گرامري و چه به لحاظ همساني واژگان به زبان ترکي بسيار نزديکتر ميباشد. مثلا در زبان سومري نيز مانند زبان ترکي، حالات مختلف گرامري بدون آنکه لغات ريشه تغييري بکند با التصاق(چسباندن) پسوندهاي گوناگون نشان داده ميشود. بعنوان مثال E(eکشيده) در زبان سومري يعني“خانه” و در زبان ترکي ev ميباشد. حال اين کلمه را در حالت مفعولي(مفعول باواسطه) در زبانهاي سومري، ترکي و فارسي امروزي با يکديگر مقايسه ميکنيم:  در زبان سومري e-ta ، در زبان ترکي ev-den  و در زبان فارسي “از خانه”  و يا در زبان سومري e-da,e-a  ،  در زبان ترکي ev-de,eve  و درزبان فارسي “در خانه، به خانه” .                                                   

      چنانچه مي بينيم حالت گرامري فوق در زبانهاي ترکي و سومري تقريبا عين هم بوده و شباهتي به گرامر فارسي ندارد. زيرا در زبان فارسي وظيفهٍ پسوندهاي ترکي-سومري را حروف اضافه انجام ميدهد. اگر اين مقايسه را باديگر زبانهاي هندواروپایی  چون آلماني، انگليسي و روسي نيز انجام دهيم دقيقا همين نتيجه را خواهيم گرفت.

      علاوه بر شباهتهاي گرامري، تعداد زيادي لغات مشترک نيز بين زبانهاي ترکي و سومري وجود دارد. به مثالهاي زير توجه فرمایید:                                                                                                                                                                                                                                  

                            فارسي                             ترکي                  سومري                                        

                     ad-da                 ata                     پدر                                                             

                     u,uku                uku,uy-mak       خواب، خوابيدن  

                     eme(ama)          ene(ana,emme)                  مادر               

                     par                    par-lak                            درخشان     

                     ab-ba               oba  روستا                                                                                          

                     div                     diz                                       زانو                                                              

                     dingir                 tangri(tengri,tanri)          يزدان                

                     gal                      gal,galin,galmak          بزرگ     

 

نمونهٍ لغات فوق را ميتوان به چندين برابر رساند. تا کنون توانسته ام 350 نمونه را تثبيت نمايم. ايرج اسکندري در کتاب پر ارزش وعلمي خود بنام “در تاريکي هزاره ها” با استناد به تحقيقات ذيقيمت دکتر ضياء صدرالاشرافي تعداد قابل توجهي از کلمات مشترک بين زبان ايلامي و زبان ترکي را قيد نموده اند که بعنوان مثال کلماتي چون آت(اسب)، آدا(پدر)، خان، گون(خورشيد)، سو(آب)  را ميتوان ذکر کرد. 

      از آنچه به اختصار در بالا ذکر گرديد ميتوان نتيجه گرفت که اولا تاريخ پنجهزار سالهٍ زبان ترکي به وضوح درمقابل ديدگانمان قرار دارد. ثانيا تحقيق و بررسي ريشه و تاريخ تکامل آنرا بايد از زبانهاي سومري و ايلامي بمثابه زبانهاي پروتوترک آغاز نمود. اگر ما چنين روش علمي را درپيش بگيريم که بايد بگيريم، ديگر از نوعي روحيهٍ ملي ناشايستي که طي دو سه سدهٍ اخير درنتيجهٍ تداوم فشارهاي سنگين استعماري-شوونيستي، بدرجات مختلف گريبانگير مان شده است رها گشته اعتماد بنفس و غرور ملي خويش را که بايستهٍ هرفرد انساني و ملت  آزاده اي ميباشد باز خواهيم يافت. مثلا بر اساس اين روحيهٍ نادرست و ناشايست، عده اي از ما حتي برخي صاحبنظران ما، بر بسياري از لغات مشترک بين زبانهاي ترکي، عربي و فارسي به سادگي و با تسليم طلبي خاصي مهر عربي يا فارسي ميزنيم بدون آنکه از خودمان بپرسيم چرا نميتواند اصل و ريشهٍ بسياري از اين لغات ترکي بوده سپس وارد زبانهاي ديگر گردد؟ اگر ما قدري باتعمق و آزاد انديشي به مسئله برخورد کنيم در اکثر موارد نيز واقعيت امر به سئـوال فوق جواب مثبت ميدهد. يعني بسياري از لغات به ظاهر عربي و فارسي در اصل سومري-ترکي بوده در ادوار مختلف تاريخي وارد آن زبانها شده است. تحقق امر فوق بنا به دو دليل اساسي زير، کاملا طبيعي و قانونمند ميباشد:  

اولا : همانگونه که در   بالا اشاره کرديم، سومريان که بنيانگذاران نخستين پايه هاي تمدن بشري بوده و زبانشان اولين زبان مکتوب شناخته شده در تاريخ انسان ميباشد، بيش از هزارسال در مزوپوتاميا(بين النهرين) زيسته اند.سپس از سالهاي 2000 پيش از ميلاد به اينسو بتدريج اقوام سامي چون اکدها، کلده ها، آسوري ها... بعنوان ميراثداران آن قوم جايگزين شده اند. در اين پروسهٍ تاريخي، زبان و فرهنگ و ازجمله باورهاي ديني اقوام سامي به شدت و بطور عميقي تحت تاٍثير آن قوم متمدن غيرسامي قرار ميگيرد . در نتيجه تعداد بيشماري لغات سومري از طريق تکستهاي ديني، ادبي و تجاري وارد زبان اقوام سامي، ازجمله زبان عربي و توسط اين اقوام نيز وارد زبانهاي اقوام ايراني مي گردد. مثلا کلمهٍ “اوزو” در زبان سومري به معني “عضو” در زبان عربي ميباشد. پرواضح است که اصل اين کلمه سومري بوده بعدها وارد زبان عربي گشته به اشکال معرب چون عضو، اعضا، عضويت و غيره بکار برده شده است. همچنين کلمهٍ “قاز”(غاز) در زبان سومري در معاني شکستن، خرد کردن، کشتن آمده است. اين کلمه نيز تقريبا در همان معاني به اشکال غزوه، غازي، غزوات...بکار ميرود. در ترکي نيز کلماتي چون قازماق، قازاماق، قازو...خيلي نزديک به معاني فوق متداول ميباشد. محقق اروبایی “س. چوکه” در کتاب خود بنام “عناصر سومري و اورال-آلتایی در زبان اسلاوي قديم” در رابطه با کلمهٍ “مزد” تصريح ميکند که کلمهٍ مزد هم در زبانهاي ترکي- تاتاري ، هم فارسي متداول ميباشد.اما از آنجاییکه اين کلمه در زبان سومري نيز وجود دارد، اصل آن نميتواند يک کلمهٍ فارسي باشد. ظاهرا معادل اين کلمه در فارسي “پاداش” ميباشد. از اينگونه کلمات مثالهاي زيادي ميتوان آورد. يادم مي آيد که سالها پيش در مطبوعات ايران مطرح شد که کلماتي چون “هندسه” و“دبير” اصلا فارسي بوده سپس وارد زبان عربي شده و يا بديگر سخن معرب گشته است. اما تحقيقات بعدي حد اقل در رابطه با کلمهٍ “دبير” روشن ساخت که ريشهٍ اين کلمه نه عربي بوده و نه فارسي، بلکه در حقيقت يک کلمهٍ ايلامي بوده است. دراين رابطة در منبع فوق الذکر(در تاريکي هزاره ها) چنين مي آيد:

      “tepir  کلمهٍ ايلامي “تپير” که به معناي دبير و محرر است، بروشني منشاٍ واژهٍ دبير را در زبان فارسي آشکار ميسازد. با توجه به اينکه خط ايلامي لااقل بيش از 1500 سال قبل از خط پارسي باستاني اختراع شده است، نميتوان دربارهٍ منشاٍ ايلامي اين کلمه که در اسناد هزارهٍ دوم پيش از ميلاد آمده است ترديد داشت. اضافه کنيم که خط ايلامي اختراع خود آن قوم بوده است، ولي اقوام آريایی-ايراني به تصريح “پورداود” خود هرگز خط مستقلي نداشته و آنرا از اقوام غير آريایی ايراني و ديگر اقوام بعاريت گرفته اند، مثلا خط پارسي باستان را از بابليان اقتباس نموده اند که آنان نيز از شومريان(سومريان) به ارث برده اند. خط پهلوي از اقوام سامي برخاسته و خط کنوني نيز از اعراب مسلمان اخذ شده است:

“پورداود - ابراهيم” 1355، “فرهنگ ايران باستان” چاپ دانشگاه تهران شمارهٍ مسلسل 1876(ص 159) ”                                                                                                               (332. ص16)

         ثانيا، اقوام ترک که ساکنين اصلي ترکستان(توران) و سيبري جنوبي بوده اند ( قوم سومر نيز از اين مناطق به بين النهرين کوچيده است) ، به گواه تاريخ از حدود 3000 سال پيش به اينسو در سرنوشت بخش عظيمي از جامعهٍ بشري نقش تعيين کننده اي ايفا نموده اند. آنان در پهنه اي بيکرن که از شرق تا تبت و کره ، از غرب تا روم و مصر را دربر ميگرفت، با اقوام مختلفي در تماس و ترکيب و جوشش دائمي بوده اند. پر واضح است که نتيجهٍ طبيعي اين وضع تاثير متقابل در کليه عرصه هاي مادي و معنوي حيات انساني، ازجمله در زمينهٍ زبان و ادبيات خواهد بود. وجود تعداد زيادي لغات ترکي در زبانهایی چون  چيني، هندي، اردویی، روسي، فارسي، عربي، آلماني و متقابلا از اين زبانها در لهجه هاي مختلف زبان ترکي ، دليل روشني بر اين امر ميباشد. کافيست که ما نگاهي به اثر محقق آلماني Gerhard Dörfer تحت عنوان “واژه هاي ترکي-مغولي در فارسي جديد” بياندازيم تا به عمق تاثير زبان ترکي بر زبان فارسي، نه تنها به لحاظ واژگان بلکه به لحاظ گرامري نيز پي ببريم.

 3- قدمت ادبيات ترکي:

                 “اگر چنانچه  براساس حدس مورخين، سومريان يک قوم ترک بوده باشند، نخستين داستان حماسي دنيا نيز يک افسانهٍ ترکي خواهد بود.” حلمي ضياء اولکه ن (46.ص-9)"

      در اينجا منظور محقق از نخستين داستان حماسي دنيا، داستان معروف “گيلغاميش” ميباشد. همانگونه که در بالا اشاره کرديم سومريان به احتمال قريب به يقين از ترکستان به بين النهرين کوچيده اند و زبانشان نيز با زبان ترکي چه به لحاظ همساني واژگان و چه به لحاظ مشخصات گرامري پيوند خويشاوندي دارد. در چنين صورتي قاعدتا بايد بين داستانهاي سومري و افسانه هاي ملي ترکي نيز شباهتهاي معني داري موجود باشد. سعي ميکنيم در اين مختصر به برخي از اين نوع شباهتها اشاره کنيم. نخست با مضمون اين داستان که به تبعيت از 12 ماه سال از 12 بخش تشکيل شده است، آشنا ميشويم:

      گيلغاميش قهرمان بي همتاي شهر “اوروک” بود. بدون اجازهٍ وي نه فرزندان از آن پدرانشان بود و نه زيبارويان به وصال دلدادگانشان مي رسيدند. ساکنين شهر اوروک نزد خدايان به گلايه ميروند و از آنان ميخواهند تا پهلواني رزمجو که ياراي ايستادگي در برابر گيلغاميش داشته باشد بيافرينند. خداي آسمان “آنو” قهرماني همانند گيلغاميش بنام انگيدو(ان-گيدو) آفريده به نبرد وي مي فرستد. انگيدو زندگي خود را در اعماق جنگلها و درميان حيوانات وحشي آغاز ميکند. نخست باگيلغاميش وارد نبرد ميشود اما سرانجام گيلغاميش بر او چيره ميشود. ازآن پس آندو با يکديگر از در دوستي درآمده به مبارزهٍ مشترک عليه حيوانات وحشي مي پردازند. در يکي از روزها جهت نبرد با ديوي بنام “هومبابا” که در ميان جنگل سدر زندگي ميکرد عازم ميشوند. به محض ورود به جنگل با نگهبان هومبابا روبرو گشته او را ازپاي درمي آورند. پس از آن انگيدو بيمار شده/، 12 روز به حالت اغما مي افتد. او از لحظه اي که حالش رو به بهبودي ميرود، سعي ميکند تا گيلغاميش را از ادامهٍ اين نبرد منصرف نمايد اما موفق نميشود. بين آندو از يکسو وديو از سوي ديگر نبرد هولناکي درميگيرد و سرانجام آنان بر ديو غالب آمده سرش را از تن جدا ميکنند...

       پس از آن انگيدو بيمار ميشود و ديري نپاییده مي ميرد. با مرگ انگيدو غم و تاٍثر عميقي بر تن و جان گيلغاميش چنگ  مي اندازد. از آگاهي بر اينکه خود وي نيز روزي همانند همرزمش دار فاني را وداع خواهد گفت، به وهم و انديشهٍ دردناکي گرفتار آمده آرامش خود را از دست ميدهد. او از خدايان تمنا ميکند که براي مدت محدودي به روح انگيدو اجازه بدهند تا به روي زمين بيايد. خدايان اين خواهش وي را مورد اجابت قرار ميدهند. گيلغاميش با روح انگيدو ملاقات کرده، از او در رابطه با دنياي زيرين، دوزخ و حال و وضع ارواح مردگان در آنجا سئـوالات متعددي ميکند. از جوابهایی که ميگيرد لرزه بر اندامش مي افتد...

      ازآن پس گيلغاميش با آماج رهایی از مرگ و يافتن  راز حيات جاودان، سيروسياحتي دراز و پرماجرایی را در پيش ميگيرد. سرانجام از کسي بنام “اوتاناپيشتيم” مي آموزد که راز حيات جاودان در گياهيست که در ته فلان درياچه روییده است. گيلغاميش پس از بدست آوردن گياه راهي سرزمين خويش ميشود. او در بين راه در کنار برکه اي اطراق ميکند و براي شستن بدن خود وارد آب ميشود. دراين اثنا ناگهان ماري بسوي گياه حمله برده آنرا مي بلعد. بدين ترتيب مار زندگي جاودان مي يابد و گيلغاميش خسته و درمانده با باري از غم و اندوه به شهر اوروک باز ميگردد...

      خدايان به گيلغاميش يادآوري ميکنند که حيات جاودان تنها در انحصار آنان بوده، مرگ و فنا نيزسرنوشت گريزناپذير انسانها ميباشد. لذا آنان بايد با دريافتن زيباییهاي حيات فاني، با عيش و نوش وبا عشق به زن و فرزند، زندگي در اين جهان را شيرين و دلپذير نمايند...

      اکنون اين داستان سومري را با ميتولوژي خلقهاي ترک زبان مقايسه مي کنيم:

آ- داستان گيلغاميش و افسانه هاي ترکمني:

      همانگونه که مشاهده ميکنيم، اساس داستان حول مسئلهٍ مرگ و زندگي مي چرخد. در آن ، جدال جدال دائمي بين انسان و حيوانات وحشي،  انسان و ديو به تصوير کشيده ميشود. اين ويژگي يادآور داستانهاي شرقي بوده، بويژه با افسانهٍ ترکمني “آق پاميٍق” قرابت زيادي دارد. دراين افسانه نيز دختر شجاع بنام آق پاميق، پس از آنکه هفت برادر شکارچي اش پس از يک مبارزهٍ مدهش بدست ديوان کشته ميشود، براي يافتن راز حيات جاودانه و بخشيدن زندگي دوباره به برادرانش، سيروسياحت متهورانه اي را آغازميکند. او سرانجام با رهنمود پيرزن خردمندي آنرا در ترکيب شير شتر افسانه اي يافته، از طريق پاشيدن آن برروي استخوانهاي برادرانش به آنان حيات دوباره مي بخشد. آنچه دراين افسانهٍ ترکمني بويژه برجسته و معني دار به چشم مي خورد، برجستگي نقش زن در آن ميباشد(اين ويژگي شامل ميتولوژي ديگر ملتهاي ترک زبان نيز ميباشد). به احتمال قوي ميتوان گفت که ريشهٍ افسانه به دوران مادرشاهي ميرسد. اين دوران به تصريح مورخين و باستانشناسان ، در ترکمنستان به 4000 سال پيش از ميلاد مسيح مربوط ميباشد. مساٍلهٍ مبارزه بين انسان و حيوانات وحشي و همچنين ديو و انسان نيز (آنگونه که در داستان گيلغاميش ميبينيم) تاروپود تمامي قصه هاي ترکمني را تشکيل ميدهد.  

ب- گيلغاميش و کوراوغلو(کور اوغلي، گور اوغلي):

      شخصيتي که سومرولوگها با درنظر گرفتن واريانتهاي گوناگون اين داستان براي گيلغاميش تصوير مي نمايند، به لحاظ خوي و خصلت، کردار و رفتار با شخصيت افسانه اي کوراوغلو(کور اوغلي، گور اوغلي) قهرمان حماسي ملتهاي ترک زبان تقريبا همانند ميباشد. حتي عمر کيلغاميش نيز مانند کوراوغلو 120 سال ذکر گرديده است. رابطهٍ گيلغاميش با دنياي زيرزمين و ارواح مردگان، با واريانت ترکمني اين داستان همخواني دارد. زيرا در اين واريانت نام کوراوغلو نيز گور اوغلي (فرزند گور) بوده از درون گوري تاريک پا به عرصهٍ جهان روشن مي گذارد. همچنين اسب افسانه اي کوراوغلو “قيرآت” نيز به مدت چهل روز بدور از  هرگونه نور و روشنایی در زير زمين بسر مي برد.                                   

ج-  داستان گيلغاميش و داستان قورقوت آتا(دده قورقوت):                          

      داستانهاي گيلغاميش و دده قورقوت هردو به تبعيت از 12 ماه سال از 12 بخش تشکيل شده است. از سوي ديگر مبارزهٍ گيلغاميش با فرستادهٍ خدايان يعني انگيدو،  يادآور مبارزهٍ “تپه گؤز“( tepe göِz) با عزراییل در داستان دده قورقوت ميباشد. گيلغاميش با گاوي که از سوي خداي آسمان “آنو” فرستاده شده بود درآويخته آنرا ازپاي درمي آورد. در داستان دده قورقوت نيز “بوغاچ” پسر درسه خان با مبارزه و کشتن گاو سرکش بايندرخان نام و نشان مي يابد.

      به نظر محققين ريشهٍ داستانهایی چون “اوغوزنامه” ، “دده قورقوت” و “کوراوغلو” به هزاران سال پيش مي رسد که طي قرون و اعصار متمادي سينه به سينه گشته و بعدها يعني در طول هزارهٍ اخير نوشته شده است. ما صحت نطرات فوق را از مسائل و موضوعاتي که در داستانها طرح ميشود، از وجود بقياي باورهاي بسيار قديمي مان و در مجموع از فضاي حاکم بر آنها ميتوانيم به سادگي ببينيم. داستان گيلغاميش نيز چنين مسير تکاملي را گذرانده است. يعني اصل اين داستان که  سومري ميباشد، بعدها توسط اقوام سامي بازسازي و بر حجم آن افزوده شده است. حتي تعدادي از نامهاي سومري قهرمانان داستان نيز جاي خود به نامهاي سامي داده است. مثلا نام “اين-آننا” الهٍ زيبایی سومريان در واريانت سامي داستان “ايشتار” مي شود. به تصريح سومرشناس برجسته س. ن. کرامر علاوه بر ايشتار، آفروديت يونانيها و ونوس روميها نيز از “اين-آننا” ،  همچنين هراکليوس(هرکول) از گيلغاميش سومريان نسخه برداري شده است.

      شباهتهاي معني دار بين ادبيات سومريان و خلقهاي ترک زبان را ما در موارد ديگر مثلا در مقايسهٍ “داستان نوح” بجا مانده از کتيبه هاي سومري  با واريانت همين داستان در ميتولوژي ترکهاي آلتایی که هنوز هم با آیین هاي شاماني خود زندگي ميکنند نيز مشاهده ميکنيم.                                            

      به تصريح محقق آذربايجاني کاميل ولي اف: “مادر قهرمان افسانه اي سومريان يک زن نيمه خدا بنام “نين-سون” ميباشد. مادر اوغوزخان(سرنسل افسانه اي خلقهاي ترک زبان. ب.گري) نيز يک زن نيمه خدا بنام “آي خان” ميباشد.”(39.ص-12)                                                                                                                                                                         

     علاوه بر موارد فوق الذکر، بين نام شهرها و انسانهایی که در متون سومري قيد گرديده است با نام شهرهاي باستاني ترکمنستان و همچنين نامهاي اصيل ترکمني نيز همساني هاي شگفت انگيز و پر معني به چشم مي خورد. بعنوان مثال نام خداي آسمان در نزد سومريان و همچنين بزرگترين پرستشگاه شهر اوروک “آنو” ، با نام شهر باستاني “اٍنو” که خرابه هاي آن در 14 کيلومتري “آشغابات” پايتخت جمهوري ترکمنستان واقع شده است، همسان ميباشد. در عين حال  تمدني که از سوي باستانشناسان در همين محل تثبيت گرديده و قدمت آن به هشتهزارسال ميرسد نيز در بين مورخين دنيا با نام  “تمدن اٍنو” شناخته ميشود. نام شهرهاي “اور” و “اوروک” سومري نيز با نام شهرهاي “اورگنچ”(ترکمنستان) و “اورميه”(آذربايجان) به احتمال قوي با هم رابطه دارند. کلمهٍ “اور، اورو” در زبان سومري به معني شهر و کلمهٍ “اوروغ” در زبان ترکمني به معني گروه خويشاوند، قوم و طايفه ميباشد. از آنجاییکه به تصريح باستانشناسان و مورخين، اولين روستاها از اسکان گروههاي خويشاوند يعني “اوروغ” پديد آمده اند، ميتوان تصور کرد که کلمات “اور، اورو” و “اوروغ” همريشه باشند.        

      در رابطه با نامهاي انسان آنچه توجهٍ مرا شديدا بخود جلب کرد اين بود که هم در زبان سومري و هم در زبان ترکمني کلمهٍ “آننا” با ترکيب با کلمات ديگر بعنوان نامهاي مردانه و زنانه فراوان بچشم ميخورد. مثلا همانگونه که در بالا ديديم   “اين-آننا”  نام  الهٍ زيبایی سومريان بود. نام يکي ديگر از زن-خدايان سومري نيز “آننا-تو” ميباشد. از نامهاي بسيار متداول زنانهٍ ترکمني چون آننا گول، آننا گوزل، آننا بي بي...ميتوان نام برد.کلمهٍ آننا در زبان سومري به معني خدا و خداي آسمان مي آيد. در زبان ترکمني نيز اين کلمه همين معني را ميرساند. مثلا روز جمعه به ترکمني “آننا گوني” يعني “روز آننا” ميباشد. همانگونه که ميدانيم در اديان رسمي خدا پس از آنکه شش روز از کار آفرينش جهان فارغ ميشود، روز هفتم را به آسايش مي گذراند و بهمين جيت نيز بعنوان روز خدا از تقدس خاصي برخوردار ميباشد. نتيجتا آننا گوني معادل روز خدا بوده و کلمهٍ “آننا” در مفهوم خدا مي آيد. از سوي ديگر همانگونه که در بالا اشاره کرديم سومرشناسان متفق القولند که فرهنگ و زبان اقوام سامي و از جمله باورهاي ديني آنان چون موسويت ومسيحيت و حتي اسلاميت  به شدت تحت تاٍثير تمدن سومريان بوده است. لذا ميتوان فرض کرد که نامهاي “آننا” و “هاننا” در بين مسيحيان بايد از طريق دين وارد زبان آنان شده باشد. يکي از القاب گيلغاميش “قولي-آننا” نيز همسان يکي از نامهاي متداول ترکمني يعني “آننا قولي” ميباشد. معني اين کلمهٍ مرکب در زبان سومري “همنشين خدا، دوستدار خدا” ميباشد. کلمهٍ مرکب “آننا قولي” نيز در زبان ترکمني،  با توضيحات فوق ، مفهوم بنده و دوست خدا را مي رساند و معادل ديگر نامهاي ترکي چون تانگري قولي(تانري قولي) ، خداي قولي، الله قولي ميباشد. همچنين نام “آننا بردي”       (آننا وردي) معادل خداي بردي(خدا وردي) و يا الله بردي(اللهوردي) به معني “خدا داد” ميباشد. تعداد اينگونه نامهاي مشترک بين زبانهاي سومري و ترکي اندک نيست.

      در پايان سخن بار ديگر تاٍکيد بر اين نکته را لازم ميدانم که در شرايط حساس و در عين حال بسيار مساعد کنوني، با بهره گيري از دستاوردهاي عظيم و روزافزوني که درسطح جهاني در عرصه هاي مختلفي چون باستانشناسي، تاريخ و زبانشناسي تمامي ملل بدست آمده است، نو نويسي تاريخ تمدن و بازشناسي زبان و ادبيات مشترک ملتهاي ترک زبان که طي سده هاي اخير اينهمه مورد ستم و بي مهري قرار گرفته و هنوز نيز جمعيت عظيم دهها ميليوني آن در اسارت ملتهاي برتري طلب بيگانه بسر ميبرند، يک ضرورت گريزناپذير ميباشد. تنها از اين طريق است که قادر خواهيم بود تا شخصيت تاريخي و غرور به بند کشيده شدهٍ ملي مان را باز يافته،دوشادوش ديگر ملل آزادهٍ جهان با شرافت و سربلندي زندگي کنيم. خوشبختانه طي چند سال اخير در اين راستا قدمهاي اميد آفرين و شايان تقديري برداشته شده است. اکنون انديشمندان و محققين هريک از خلقهاي ترک زبان با درک اين مسئوليت تاريخي به تحقيقات و تدقيقات علمي و غنا بخشيدن به گنجينهٍ معنوي ملت خود اشتغال دارند. ما ضمن تاٍکيد بر ضرورت تاٍمين هماهنگي و همکاري در زمينه هاي مشترک، براي همهٍ آنان در اين پيکار مقدس معنوي آرزوي  موفقيت و سربلندي مينمايم .  ب . گري      برلين-يوني 1997    

 برگرفته از :  turkmenhost.co                                                                                                                                                                                                                                                           

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:18 ] [ جلال ]

Saçın ucun hörməzlər,
Gülü sulu (qonça) dərməzlər,
Sarı gəlin.
Bu sevda nə sevdadır
Səni mənə verməzlər
Neynim aman, aman
Neynim aman, aman
Sarı gəlin
Bu dərənin uzunu,
Çoban qaytar quzunu, quzunu,
Bu dərənin uzunu,
Çoban qaytar quzunu, quzunu.
Gün ola mən bir görəydim,
Nazlı yarımın üzünü.
Neynim aman, aman,
Neynim aman, aman,
Sarı gəlin.
(Aşıq ellər ayrısı
Şana tellər ayrısı
Ayrısı bir günü dözməzdim
Oldum illər ayrısı
Neynim aman aman
Neynim aman aman
Sarı Gəlin)

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:12 ] [ جلال ]
پورحسن اسفراینی ، شیخ عزالدین ، شاعر و صوفی قرن هشتم . از سال تولد و وفات و احوال شخصی او اطلاعی در دست نیست . کهنترین مأخذ تذکرة الشعرا است که او را اهل اسفراین در منطقة خراسان و از مریدان مولانا شیخ جمال الدین احمد ذاکر، از جمله خلفای رضی الدین علی لالا (متوفی 642)، دانسته است (دولتشاه سمرقندی ، ص 244؛ نیز رجوع کنید به صبا، ص 140؛ آفتاب رای لکهنوی ، بخش 1، ص 128؛ هدایت ، ج 1، ص 262).

شیخ عزالدین را از اولیا برشمرده اند (دولتشاه سمرقندی ، ص 245؛ خوشگو، ج 1، گ 33 ر)؛ چنانکه امین احمد رازی او را از بزرگان اسفراین ، و موحد و زاهدی می داند که «گاه به خوارق عادات مستفیض می گشته » است (ج 2، ص 300). به نظر فؤاد کوپریلی در کتاب > تحقیقات در خصوص ادبیات آذری < ، سلسلة شیخ عزالدین در تصوف به طریقة احمد یَسَوی * (متوفی 562) می رسد (بانارلی ، ج 1، ص 364).

پورحسن اسفراینی از جملة شاعران معروف ذواللسانین است که به فارسی و ترکی شعر سروده و در فارسی «پورحسن » و در ترکی «حسن اوغلی » تخلص کرده است (دولتشاه سمرقندی ، همانجا؛ آذربیگدلی ، ص 68؛ سامی ، ذیل «پورحسن اسفرایینی »؛ توفیق و دیگران ، ص 92؛ خلیل ، ج 1، ص 97). منابع ترک زبان حسن اوغلی را شاعر قدیم آذری و نخستین شخصیت در شعر ترکی آذری می دانند (توفیق و دیگران ، همانجا؛ > دایرة المعارف زبان و ادبیات ترک < ، ج 4، ص 135). هر چند که از مهاجرت شیخ عزالدین از زادگاهش ، اسفراین ، هیچگونه اطلاعی در دست نیست ، اما دیوان اشعار او در آذربایجان و بین ترکان آناطولی مشهور بوده ، و شهرت او تا آسیای صغیر و مصر رسیده است (دولتشاه سمرقندی ، همانجا؛ آقابزرگ طهرانی ، ج 9، قسم 1، ص 159؛ توفیق و دیگران ؛ > دایرة المعارف زبان و ادبیات ترک < ، همانجاها). دیوان اشعار پورحسن از بین رفته ، اما از او یک غزل ترکی آذری و دو غزل فارسی به جا مانده است ( > دایرة المعارف زبان و ادبیات ترک < ، همانجا). از اشعار فارسی او تنها غزلی در شش بیت و با مضمونی عاشقانه و عرفانی ، با ردیف «چکنم »، در تذکرة دولتشاه سمرقندی (همانجا) دیده می شود که مقطع آن چنین است : چون خدا در دو جهان روی نکو دارد دوست / من که پورحسنم دوست ندارم چکنم ، و یادآور غزلی از حافظ با همین وزن و ردیف است .

نمونة اشعار ترکی او حسن اوغلی غزلی است با هفت بیت در کتاب تورک ادبیاتی نمونه لری (نمونه های ادبیات ترک ). نظیره ای که احمد داعی (متوفی 820) از شاعران وابسته به سلیمان چلبی پسر ایلدرم بایزید (755ـ805)، برای غزل ترکی حسن اوغلی سروده ، و همچنین شباهت این غزل با اشعار سیف سرائی ، شاعر ترک ، گواه بر تأثیر اشعار پورحسن اسفراینی بر شاعران ترک زبان عثمانی است (توفیق و دیگران ؛ > دایرة المعارف زبان و ادبیات ترک < ، همانجاها). فؤاد کوپریلی معتقد است که اشعار ترکیِ منقول در تذکرة عاشق چلبی ، با تخلص «حسن اوغلی » نیز متعلق به شیخ عزالدین است ( > دایرة المعارف زبان و ادبیات ترک < ، همانجا).

برگرفته از : encyclopaediaislamica.com


 

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:7 ] [ جلال ]
حماسه در ادبيات تركى ، حماسه در ادبيات تركى. اقوام متعدد ترك براى ناميدن داستانهاى حماسى يا قهرمانى و راويان و نقالان آنها واژه‌ها و عبارات متفاوتى به‌كار مى‌برند. براى مثال، ياكوت ها اشعار حماسى را اولونهو و گويندگان آن را اولونهوهوت مى‌نامند. احتمال داده شده كه اولونهو از واژه اولنگ (ترانه) گرفته شده باشد، كه در تركى تركمنى و قزاقى مصطلح است (رايخل، ص 62). در تركى اويغورى و ازبكى هم به چنين سروده‌هايى قوشاق/ گوشاق و به سرايندگان آنها قوشاقچى/ گوشاقچى، داستانچى، ياقشى يا باخشى گفته مى‌شود (همانجا). قرقيزها داستانهاى حماسى را جوموگ/ جوموق مى‌نامند (>دايرة‌المعارف زبان و ادبيات تركى<، ج 2، ص 264؛ نيز رجوع کنید به رئيس‌نيا، ص 88). آنان داستان حماسى بلندى به نام ماناس دارند كه راويان آن را ماناسچى مى‌نامند (رايخل، ص 85ـ90). قراقالپاق ها و قزاقها داستان حماسى را ژير و سراينده آن را ژيراو و تركان آلتاى آنها را گاى/ قاى و گايچى/ قايچى مى‌نامند (همان، ص 62). اوغوزها سراينده داستان حماسى (=بوى) را اوزان مى‌ناميدند كه شايد از اوز تركمنى به معناى استاد گرفته شده باشد (همان، ص 65). حسين طهماسب اوزان را اسم فاعل واژه تركى اوز (سازش) و به معناى سازش‌دهنده و هماهنگ‌كننده دانسته است؛ يعنى شاعرى كه مصراع را با مصراع، قافيه را با قافيه و بند را با بند هماهنگ مى‌كند و به تمام اجزاى داستان هماهنگى و به شعر و موسيقى و رقص همسازى مى‌بخشد (رجوع کنید به عباسوف، ص61). دده‌قورقود*/ دده قورقوت، در داستانهاى حماسى كتاب دده‌قورقود (رجوع کنید به ادامه مقاله)، اوزانى است كه قوپوز (نوعى ساز) به دست از اوبه‌اى به اوبه ديگر مى‌رود و رشادت قهرمانان را با سرود و ساز مى‌ستايد و در تمام لحظه‌هاى خوش و ناخوش مردم شركت مى‌كند و گره از كارهاى فروبسته‌شان مى‌گشايد (رئيس‌نيا، ص85ـ87). عباسوف (ص 59) به شباهت اوزان و گوسان پهلوى و ارمنى اشاره كرده است (نيز رجوع کنید به رئيس‌نيا، ص 81ـ 85). اوزان كه اوزانچى، يانشاق، وارساق و دده نيز ناميده مى‌شد، در حدود قرن نهم جاى خود را به عاشق سپرد، كه با ساز خود (تكامل‌يافته قوپوز)، داستانهاى حماسى و عاشقانه مى‌سرايد و بازمى‌گويد (رئيس‌نيا، ص87 به بعد). مغولها گوينده داستانهاى حماسى را باگشى و تونگوزها پاكسى مى‌نامند (رايخل، ص 65،70ـ77) كه در منابع فارسى به صورت بخشى آمده است (رجوع کنید به رئيس‌نيا، ص 490). وجود يك يا دو واژه يا اصطلاح براى داستان حماسى در لهجه‌هاى تركى (رجوع کنید به >تاريخ ادبيات دنياى ترك<، ج 1، ص 87؛ >فرهنگ دايرة‌المعارفى مفاهيم و اصطلاحات ادبى دنياى ترك<، ج 2، ص 136) حاكى از رواج اين نوعِ ادبى در بين اقوام ترك است.

داستانهاى منظوم حماسى در بين اقوام ترك نيز، مثل اقوام و ملل ديگر، پيش از پيدايش خط و رواج نوشتن و در بستر سنّت شفاهى پديد آمدند و به شيوه سينه به سينه انتشار و انتقال يافتند. اين داستانها در جريان انتقال در ابعاد زمانى و مكانى دستخوش تحولاتى شده، احياناً بسيارى از آنها جاى به داستانهاى حماسى ديگر سپرده‌اند و پاره‌ها و نقش‌مايه‌هايى از روايات آنها به داستانهاى متأخرتر راه يافته يا به كتابت درآمده و به اين ترتيب باقى مانده‌اند (رجوع کنید به رئيس‌نيا، ص 26 به بعد).

به گفته عبدالقادر اينان (ص 223ـ233)، تركها شخصيتى چون فردوسى نداشته‌اند كه داستانهاى قهرمانى باستانى آنان را از پراكندگى و نابودى نجات دهد. ويكتور ژرمونسكى (ص 311ـ314) به وجود ماجراهاى قهرمانى باستانى در داستانهاى حماسى اغوزىِ دده‌قورقود و آلپاميش اشاره كرده است. بخشى از اين ماجراها به آثار مكتوب بعدى نيز راه يافته‌اند، از جمله در مرثيه اى كه به مناسبت كشته شدن آلپ ارتونكا / تُنكااَلبْ ار (رجوع کنید به ادامه مقاله) سروده شده است (يوسف خاص حاجب، ص 43؛ كاشغرى، ج 3، ص 368).

بندهايى از اين مرثيه (رجوع کنید به كوپرولو، ص 87ـ90؛ >دايرة‌المعارف زبان و ادبيات تركى<، ذيل "Sagu") در اثر كاشغرى (ج 1، ص 41) نقل شده است. عبدالقادر اينان (ص 222) نقل اين مرثيه را در آثار كاشغرى و يوسف خاص حاجب، دليل آن دانسته كه اين داستان هنوز در قرن پنجم بر سر زبانها بوده است (براى خلاصه‌اى از اين داستان رجوع کنید به سَبَدچى‌اوغلو، ص 103ـ 107؛ >تاريخ ادبيات دنياى ترك<، ج 1، ص 216ـ 219).

زكى وليدى طوغان (2002، ص 503) بر آن است كه فقط گوشه‌هايى از داستانهاى حماسى بزرگ باستانى به روزگار ما رسيده‌اند. از قراين موجود چنين برمى‌آيد كه تركان در اعصار باستانى داستانهايى حماسى داشته‌اند كه پس از مهاجرت آنان به آناطولى، هيچ متن مكتوبى از اين داستانها به دست نيامده است، اما وجود بعضى اطلاعات درباره اين داستانهاى حماسى، چون خلاصه، نام و مشخصات، تعلق قومى و نيز ترجمه قطعاتى از آنها در بعضى منابع چينى، فارسى، عربى، مغولى، اويغورى و متون تركى بعد از اسلام نشان‌دهنده وجود آنها بوده است. براى مثال در شاهنامه فردوسى، جامع‌التواريخ خواجه‌رشيدالدين فضل‌اللّه همدانى، تاريخ جهانگشاى جوينى، مروج‌الذهب مسعودى و بعضى متون تركى چون ديوان لغات الترك محمود كاشغرى، كتابهاى شجره ترك و شجره تراكمه ابوالغازى بهادرخان (متوفى 1074) اطلاعات ارزنده‌اى درباره بخشهايى از بقاياى اين داستانها موجود است (>دايرة‌المعارف زبان و ادبيات تركى<، ج 2، ص 265؛ د.ا. د.ترك، ذيل "Destan").

داستانهاى حماسى باتوجه به روند تاريخ تركان به چهار گروه اصلى سكايى، هون، گوك‌ترك و اويغور تقسيم شده است. داستانهاى تنكا الب‌ار و شو به حلقه سكايى، اوغوزقاغان به حلقه هون، داستانهاى بوزقورت (گرگ خاكسترى) و ارگنه‌قون (گذرگاه صعب‌العبور) به حلقه گوك‌ترك و داستانهاى تورييش (پيدايش) و كوچ كه با يكديگر پيوستگى دارند، به حلقه اويغور نسبت داده شده‌اند (قدرت، ص 14ـ26).

تنكا الب‌ار كه به گمانى در قرن هفتم قبل از ميلاد مى‌زيسته، فرمانرواى توران در جنگهاى ايران و توران (همان افراسياب شاهنامه) و نخستين قهرمان تاريخ داستانهاى حماسى ترك است. وى در اين جنگ كشته مى‌شود (رجوع کنید به بانارلى، ج 1، ص 13ـ14). شاهنامه فردوسى از منابع اصلى شناسايى اين داستان است (همان، ج 1، ص 14). كاشغرى (ج 3، ص 412ـ 416) خلاصه‌اى از داستان شو، فرمانرواى ترك، را كه مربوط به لشكركشى اسكندر ذوالقرنين به تركستان غربى و مقابله شو با اوست، ذيل مدخل تركمان آورده است (نيز رجوع کنید به >تاريخ ادبيات دنياى ترك<، ج 1، ص 219ـ221).

از داستان حماسى اوغوزقاغان دو روايت موجود است : روايتى كه با الفباى اويغورى نوشته شده و نسخه‌اى از آن در كتابخانه ملى فرانسه نگهدارى مى‌شود. اين متن كه رضانور آن را يافته، به همت ويلى بانگ كاوپ و رشيد رحمتى‌آرات، با ترجمه آلمانى (1311ش/1932) و تركى (1315ش/1936) انتشار يافته است (همان، ص 221ـ227). پل پليو، چين‌شناس فرانسوى، مقاله تحقيقى ارزنده‌اى، به نام >«درباره داستان اروزخان در ادبيات اويغور»<، درباره متون اين روايتها نوشته كه وداد كوكن آن را به تركى ترجمه كرده است (رجوع کنید به پليو، 1995؛ نيز رجوع کنید به اوگل، ص 115ـ144). پليو از تحقيقات خود به اين نتيجه رسيده است كه اين روايت اويغورى در قرن هشتم/ چهاردهم در تورفان* نوشته شده و در قرن نهم/ پانزدهم در قرقيزستان با تغييرات املايى بازنويسى شده است (ص 103). اين نظر را شچرباك نيز تأييد كرده (رجوع کنید به رايخل، ص 32)، در حالى كه فاروق سومر (ص 374) بر آن است كه اين متن در ايران در دوره غازان‌خان (694ـ703) يا جانشين او به كتابت درآمده است، زيرا زمينه كتابت آن در آن دوره فقط در دربار ايلخانى و اطراف آن فراهم بوده است. اوگل (ص 128) داستان اوغوزقاغان را ــ كه به‌طور كلى از تأثيرات دوره اسلامى به‌دور مانده ــ با وجود افتادگيهايش، زيباترين و ارزنده‌ترين داستان حماسىِ اوغوزان دانسته كه متن آن از تأثير زبان و ادبيات فارسى به‌دور نمانده است. او وجود كلمات فارسى چون آتش، ياقوت و چراغ را شاهدى بر درستى ادعاى خود دانسته است.

دومين روايت اوغوزقاغان را رشيدالدين فضل‌اللّه همدانى در جامع‌التواريخ (ج 1، ص 47 به بعد) آورده است . او از منابع مختلف كتبى و شفاهى استفاده كرده است (رجوع کنید به >تاريخ ادبيات دنياى ترك<، ج 1، ص 221ـ222). طوغان، كه اين روايت را به تركى ترجمه و با تعليقاتى انتشار داده (رجوع کنید به بايقرا، ص200ـ204)، بر آن است كه رشيدالدين براى نوشتن اين داستان دست‌كم يك نسخه فارسى و يك نسخه مغولى در دست داشته كه لغات و عبارات تركى از طريق نسخه فارسى در آن راه يافته است. ظاهراً او متن فارسى را، كه تهيه‌كنندگانش تركان ساكن آذربايجان يا به‌طور كلى خاورنزديك بوده‌اند، عيناً نقل كرده و آن را با افزوده‌هايى چون آيات قرآن و اشعار پارسى آراسته است (رجوع کنید به طوغان، 1982، ص118ـ120). روايت جامع‌التواريخ در حقيقت روايت‌اسلامى داستان اوغوزقاغان و نخستين «اوغوزنامه» به شمار مى‌آيد (>دايرة‌المعارف زبان‌وادبيات تركى<، ج7، ص108). طبق‌اين روايت، اوغوز «پيوسته نام خداى به‌لفظ عربى، كه اللّه است بر زبان راندى و كس ]از اطرافيانش [نمى‌دانست كه معناى آن لفظ چيست» (رشيدالدين فضل‌اللّه، ج 1، ص50). عبدالقادر اينان (ص 225) اهميت دادن به مسلمانى اوغوزخان را ناشى از علاقه به تبليغ اسلام در بين كوچروهاى ترك كه همراه مغولان به مغرب آمده بودند دانسته است.

شجره تراكمه ابوالغازى بهادرخان كه براساس روايتهاى بازمانده اوغوزنامه‌ها و از جمله روايت مندرج در جامع‌التواريخ و با استفاده از منابع ديگر تأليف شده، روايت تركمنى اوغوزنامه به‌شمار آمده است (ابوالغازى بهادرخان، مقدمه اولمز، ص 28). داستانهاى دده‌قورقود، كه در كتاب ددم قورقود (نسخه دِرِسْدِن)، يا كتاب دده قورقوت (نسخه واتيكان) گردآورى شده (رجوع کنید به دده‌قورقوت كتابى، چاپ ارگين، نسخه اول، ج 1، ص 1؛ نسخه دوم، ج 1، ص 2)، خود بخشى از اوغوزنامه‌اى است كه نسخه كامل آن به دست نيامده است (سومر، ص 378). به‌طور كلى در روايات داستان اوغوزقاغان و اوغوزنامه‌هاى بعدىِ برگرفته از آن (رجوع کنید به بوراتاو، ص 46ـ48)، آثار و عناصرى از تاريخ و تمدن تركهاى پيش و پس از اسلام، مانند هونها، گوك‌تركها، سلجوقيان، خوارزمشاهيان و حتى تركمانان قراقوينلو و آق‌قوينلو، ديده مى‌شود (كوپرولو، ص 63). از جمله حضور «گرگ خاكسترى» كه از ميان پرتوى آسمانى سربرمى‌آورد و سپاه اوغوز را راهنمايى مى‌كند. گرگ خاكسترى ظاهرآ توتم يا جانور مقدّس نياكانى مغولان بوده است.

از دو داستان به هم پيوسته اويغورى تورييش (شرح پيدايش اسطوره طقوز اوغوزــ اون اويغور) و كوچ (كه ادامه آن به‌شمار مى‌رود) دو روايت چينى (رجوع کنید به بانارلى، ج 1، ص 28ـ29؛ قدرت، ص 25ـ26) و يك روايت ايرانى (رجوع کنید به جوينى، ج 1، ص 39ـ45؛ >تاريخ ادبيات دنياى ترك<، ج 1، ص 232 به‌بعد) وجود دارد. اين روايات از حادثه مهم كوچ اويغورها از مغولستان به تركستان شرقى در 225، پس از شكست از قرقيزها، تأثير گرفته است (بانارلى، ص 29).

شمار داستانهاى حماسى تركى بسيار است. مؤلفان >تاريخ ادبيات دنياى ترك< گذشته از داستانهاى حماسى باستانى، كه به آنها اشاره شد و نزديك به هفتاد داستان جديد دربردارنده عناصر باستانى، از حدود 120 داستان حماسى جديد در دنياى ترك نام برده‌اند كه داستانهاى حماسى معروف ماناس*، كوراوغلو* و آلپاميش* از مهم‌ترين آنهاست (رجوع کنید به >تاريخ ادبيات دنياى ترك<، ج 1، ص110ـ116). داستانهاى حماسى جديدى نيز چون بطّال غازى و دانشمند غازى (بطال‌نامه و دانشمندنامه) كه درگيريهاى غازيان ترك در مرزهاى بيزانس را شرح مى‌دهند، جنبه‌هاى تاريخى مشخصى دارند (رجوع کنید به كوپرولو، ص 299 به بعد؛ بانارلى، ج 1، ص 301ـ303؛ >تاريخ ادبيات دنياى ترك<، ج 1، ص 418ـ424؛ >دايرة‌المعارف زبان و ادبيات تركى<، ذيل "Danismendname", "Battal Gazi").

داستانهاى تاريخى ـ حماسى تيمور و اديگه نيز شايان ذكرند، كه اولى براساس مناقب تيمور و دومى براساس مناقب توقتمش و اديگه‌ميرزا (از خانهاى اردوى زرين كه معاصر تيمور بودند) شكل گرفته‌اند (رجوع کنید به كوپرولو، ص382ـ386؛ >تاريخ‌ادبيات دنياى ترك<، ج 1، ص 427ـ439). سرودن داستانهاى حماسى در بين تركها، البته با شكل و محتوايى متفاوت با سنّت داستان‌پردازى پيشين، تا اين اواخر ادامه داشته‌است،از جمله داستانهاى حماسى مربوط به مبارزه ملى اواسط قرن چهاردهم/ بيستم در تركيه، كه داستان‌پردازانى چون خَلوق نهادپِپِيى، فاضل حُسنى داغلارجا، عارف حكمت‌پار و ديگران سروده‌اند (رجوع کنید به >دايرة‌المعارف زبان‌وادبيات تركى<، ج 2، ص 265؛ايشيق، ج 2، ص 1312) و داستانهاى حماسى قاچاق‌نبى و قاچاق‌كرم در قفقاز (رجوع کنید به ولى‌يف، ص 59 به بعد؛ نبى‌يف، ص 41 به بعد؛ كرم‌بيك، مقدمه رئيس‌نيا، ص5 به‌بعد) و داستان حماسى ستارخان، سروده عاشق حسين جوان (رجوع کنید به عافيت، ص148ـ149).

اهم ويژگيهاى داستانهاى حماسى تركى از اين قرار است : 1) غالباً مبتنى بر حوادث تاريخى‌اند. 2)مخلوقات خارق‌العاده در آنها در كنار شخصيتهاى واقعى جاى دارند. 3) بسيارى از حوادث آنها فوق‌طبيعى مى‌نمايند. 4) عمومآ منظوم‌اند يا به‌نظم و نثر پرداخته شده‌اند. 5) مؤلف شناخته‌شده‌اى ندارند. 6)زبانشان سليس و ساده و برگرفته از زبان مردم است. 7) در محيط جغرافيايى و زمان خاصى شكل گرفته‌اند كه با مهاجرت ناقلانشان به مناطق ديگر، از نظر مكان و زمان وقوع حوادث تحت‌تأثير شرايط جديد دستخوش تحولاتى شده‌اند (قدرت، ص 27؛ >ادبيات ترك پيش از اسلام<، ص 58).

برگرفته از : encyclopaediaislamica.com

[ یکشنبه یازدهم تیر 1391 ] [ 8:1 ] [ جلال ]

کتاب دده قورقود:

کتاب دده قورقود که از شاهکارهای ادبی-فولکوریک جهانی است،از یک مقدمه و 12 داستان تشکیل شده است.داستانها به نثر و نظم نوشته شده است و در خلال آنها انواع مختلف آثار ادبی شفاهی مانند بایاتی،نغمه،ضرب المثل و حتی مرثیه دیده می شود.

اثری حماسی است و هر کدام از داستانها درباره دلاوریها و ماجراهای دل انگیز یکی از قهرمانها ساخته شده است.معهذا هر 12 داستان با یکدیگر نیز ارتباط دارند.در این داستانها جسارت و مردانگی و قهرمانیها و عادات و معیشت و عقاید ترکان اغوز شرح داده شده و وطن خواهی و مهمان دوستی و محبت مادر و فرزند و حرمت زنان و خصلتهای انسانی ستوده شده است.

داستانها از قسمتهای منثور و منظوم تشکیل شده و نثر داستانها ساده و به زبان مردم است.اشعار داستانها در حدود دو هزار بیت است و سی در صد کتاب را تشکیل میدهد.این اشعار را اوزانها (شعرای خلق که امروز به آنها عاشیق میگویند)سروده و همراه ساز آنها (قوپوز) با آهنگهای آذری خوانده می شود.دو قسمت نثر و شعر داستانها به دنبال یکدیگر میایند.این داستانها مانند آئینه ای تمام نما فرهنگ عامیانه یا فولکلور این اقوام را در طول تاریخ نشان می دهد.

مقدمه کتاب بعدا و به قلم گردآورنده داستانها نوشته شده و نثر آن با متن داستانها متفاوت است.نویسنده کتاب و تاریخ آن معلوم نیست.ظاهرا کتاب در نیمه دوم قرن 15 تدوین شده است،ولی تاریخ و وقایع داستانها قدیم تر است. این داستانها در آذربایجان و شرق آناطولی و با الهام از وقایع تاریخی ساخته شده است.منتها ریشه آنها تا آسیای میانه می رسد.

از نظر خصوصیات زبانی مربوط به زمانی است که هنوز ترکی آذربایجانی از ترکی آناطولی جدا نشده بود.یعنی،همانطور که در مقدمه کتاب ذکر شده به لهجه اغوز نوشته شده است(کتاب دده قورقود علی السان طایفۀ اغوزان)معهذا بیشتر ویژگیهای ترکی آذری در مرحله تشکیل

را در خود حفظ کرده است.اسامی جاهائیکه بعنوان محل وقوع حوادث و داستانها آمده (گنجه،بزدعه،قلعه الینجه،گویجه گولی یا دریاچه گویجه،درشام و دربند) مربوط به آذربایجان است ولی از شهرهای شرقی آناطولی (طرابزون،بایبورد و ماردین) هم بنام شهرهای همسایه کافر یاد شده که می تواند درباره تاریخ وقوع حوادث نیز اطلاعات تقریبی بما بدهد.

با این ترتیب این وقایع مربوط به زمانی است که هنوز این شهرها از طرف ترکان سلجوقی (اغوزها) فتح نشده  و سکنه شان بدین اسلام درنیامده بودند،یعنی قرن 12 میلادی و یاقبل از آن.به نظر پروفسور و.و.بارتولد مستشرق معروف روسی که عمری را در تحقیق دده قورقود گذرانیده و همچنین پروفسور م.ارگین استاد ادبیات ترکی دانشگاه استانبول ،حوادث اصلی داستانها در آذربایجان رخ داده است.

از این اثر دو نسخه خطی یکی در کتابخانه درسدن آلمان و دیگری در کتابخانه واتیکان موجود است.نسخه واتیکان بعدا پیداشده و ناقص است.هر دونسخه به حروف عربی نوشته شده است.کتاب دده قورقود به زبانهای مختلف ترجمه و چاپ شده است.در ترکیه و جمهوری آذربایجان هم عین کتاب و هم به حروف لاتین و سیریلیک به دفعات چاپ شده و مورد بررسی علمی دانشمندان اروپایی (دیتس و فیشر) و روسی (بارتولد) و ترکیه(اورخان شائق،محرم ارگین) و آذربایجان (حمید اراسلی،دمیرچی زاده،جمشیدوف)قرار گرفته است.

در ایران سهند(ب.قراچورلو)شاعر فقید آذربایجان داستانها را به شعر سروده و قسمت اول آن را علی رغم ممنوعیت رژیم پهلوی در دوجلد بنام سازیمین سوزو (سخن ساز من)چاپ کرده است.بعد از انقلاب کتاب دده قورقود با املاء امروزی از طرف م.ع.فرزانه چاپ شده و در مجله وارلیق نیز اینجناب دو مقاله درباره دده قورقود نوشته ام.(دکتر جواد هیئت، ادبیات شفاهی خلق اذربایجان،وارلیق،تابستان 1360)

ترجمه فارسی دده قورقود نیز از ترجمه های انگلیسی و امریکایی به نامهای بابا قورقود و حماسه دده قورقود چاپ شده است(بابا قورقود ،جفریل ویس،ترجمه فریبا عزب دفتری و محمد حریری اکبری،نشر ابن سینا،تبریز 1355) و (انار،حماسه ددهقورقود ، ترجمه ابراهیم دارابی ،نشر نوپا،تهران،1355)

دده قورقود که این کتاب به نام اوست و در همه داستانها حاضر بوده و در اخر هر داستان وارد صحنه میشود و داستان را با سخنان نغز و پند آمیز خود به پایان میرساند یکی از اوزان ها و در عین حال ریش سفید و دانا  و مصلحت اندیش قبیله اغوز است.

دیتس ، دانشمند آلمانی ، ترجمه داستان تپه گوز (هیولای یک چشم)را به آلمانی منتشر ساخته و آن را با اودیسه هومر مقایسه کرده و نظر داده است که هومر در سرودن اودیسه از این داستان کهن که بعدها در بخشی از کتاب دده قورقود جای گرفته بهره جسته یا دست کم از مضمون آن باخبر بوده است.در داستانهای دده قورقود زنان منزلتی بالا و همطراز با مردان دارند.در این داستانها خانواده تک زوجی(مونوگام) است و یکی از راه و رسم انتخاب همسر هماورد بودن دختر و پسر در اسب سواری و تیر اندازی و و شمشیر زنی  و کشتی  و جنگاوری است.

از نظر دستوری دده قورقود در حدود 90 درصد با زبان معاصر آذری مطابقت مینماید.در ضمایر و قیود و حروف ربط در طول هشتصد سال سیر تکاملی ،بعضی تغییرات پدید آمده است،بعضیها متروک و بعضیها هم هنوز عینا بکار میرود.مثلا "بن" به "من" ،"قانقو" به "هانگی"، قاچان به "هاچان"،"اول" و "شول" به "او"(اغلب این واژه ها تا اواخر قرن 18 نیز در آثار شعرا بکار میرفت.) "بیرله" به "ایله"، "کیبی" به "کیمی" و "آوه ت"تبدیل به بلی (عربی) شده است.

از نظر لغوی نیز کما وبیش تفاوتهایی با زبان معاصر در آن دیده میشود.لغات خارجی هم بسیار کم دارد  مثلا در تمام کتاب 350 کلمه عربی و 136 کلمه فارسی هست که اغلب اصطلاحهای مذهبی و جنگی است.کلمات ترکی یا عینا در زبان امروزی بکار میرود ،یا تغییراتی در آنها رخ داده، و یا اینکه بکلی متروک شده اند.

در دده قورقود کلمات مترادف زیاد، و اغلب با هم بکار رفته است.در بعضی جاها کلمات مترادف هر دو ترکی ولی مربوط به لهجه های مختلف است.مانند"ائت،قیل=بکن"و"دئه،سؤیله،آییت،دگیل=بگو""اسن،ساغ=سالم"،"قیزیل،آلتون = طلا"و "گئتمک، وارماق=رفتن" و "ییگیت، آلپ، جلاسون، آره ن ، اؤوره ن = قهرمان" ، "یاقشی، یاخشی ، ائیو ، ییک = خوب "  و "توی، دوگون=عروسی"  و نظایر این ها.در برخی موارد یکی از کلمات مترادف ترکی و دیگری عربی یا فارسی است که با هم بکار رفته اند مانند:آغیر و عزیز،یازی و یابان،اوچماق و بهشت،ایاق و صراحی ،ساواش و جنگ ،تانری و الله، و نظایر این ها.

این قبیل کلمات نشان می دهد که اولا زبان دده قورقود زبان خالص قبیله اغوز نیست بلکه امیخته ای از زبانهای قبایل اغوز و قبچاق و ترکان شرقی است،یعنی زبان ترکی آذری در مرحله تشکیل است و بکار بردن کلمات عربی و فارسی با کلمات مترادف ترکی نشانگر آن است که در این دوره کلمات عربی و فارسی تازه وارد زبان مردم شده و هنوز برای همه قابل فهم نبوده و لذا همراه با کلمات هم معنای ترکی بکار رفته است.

این قبیل کلمات که بیشتر از راه نفوذ دولتی و مذهبی و عرفان و ادبیات وارد ترکی شده بعد از مدتها جای کلمات ترکی را گرفته و در دوره های بعدی مستقلا بکار رفته است.

از :دکتر جواد هیئت،سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی،نشر پیکان

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 16:22 ] [ جلال ]

آشنايی با رقص آذری

رقص تواماً و بي واسطه در درون موسيقي حيات و تحول يافته است. در سرزمين آذربايجان، از ديرباز رقص با معني و مضمون و در عين طراوات و دارا بودن جنبه حماسي و قهرماني خود در مراسم پيش از شكار مبارزه و در نهايت پيروزي و قدرداني از خدايان طبيعت و شكستن  طلسم ها اجرا مي شده است. در دوراني كه انسان ها، آفتاب، ماه، باد، آتش، آب، خاك درختان و حيوانات را مقدس مي شمردند و ستايش مي كردند. به رسم پرستش و نيايش و عبادت طي مراسمي دست به انجام حركات موزون مي زدند.

ستايش و حرمت آتش در شرق و بويژه در آذربايجان اهميت زيادي داشت. آتش مظهور روشنايي‌گرما، محو كننده تاريكي بود. و به اين اعتبار در ستايش قدرت آتش با انجام حركات موزون با موسيقي، جشن هاي خود را انجام مي دادند. براين اساس است كه نقش هايي ايجاد شده بر صخره هاي قوبوستان (نام محلي در نزديكي شهر باكو در جمهوري آذربايجان) اهميت حركتهاي موزون در نزد مردمي كه در حد 0-8 هزار سال پيش مي زيسته اند را نشان مي دهد.

تكامل تدريجي رقص از گردش موزون و پريدن از آتش تا انجام مراسمي با فرمهاي بديع، حركات ظريف، پانتوميم و تقليد و نقل، راه درازي را پيموده است. اين سلسله از حركات بامعنا،‌مفهوم و مضمون شكار، كمين، رديابي، رماندن، گرفتن و جنگيدن و با تمثيل هايي چون فرا رسيدن بهار،‌بيداري طبيعت، كاشت، برداشت، برداشت‌ محصول، باغ چيني، صيد ماهي، كومه سازي و در نهايت درحركات موزون پهلواني و حماسهاي با شمشير كوراوغلو، با سينه اي فراخ، با نگاهي به دور دست، مغرورؤ گاه ارام، گاه تند، پايكوبان، با پرش ها و جهش هاي سريع و

نشاني از مهارت هاي جنگي، باريتم تند طبل ها، به اوج مي رسد.زندگي مردم آذربايجان از ديرباز با رقص عجين بوده است. تاريخ انواع حركات موزون در آذربايجان از نظر فرم و نحوه اجرا،‌به صورت انفرادي يا دسته جمعي، اعم از مردانه يا زنانه و تعداد ايفاكنندگان بقدري متنوع و  مبسوط است كه در فرهنگهاي تركي، كردي، ارمني، گرجي و … با نامهاي گوناگون تبلور يافته و در بسياري از موارد حركات موزون فرهنگهاي مختلف در پايه مشترك و در جزئيات باهم تفاوت دارند. با اين حال ميتوان صدها نوع از حركات موزون را بنابه نام محل يا فرد شهير،  مفهوم زباني، نحوه اجرا بصورت حركات موزون غنايي و ليريك پهلواني و حماسي، راسمي كميد و … تقسيم بندي كرد:

 

1- رقص ليريك: ياللي، شالاخو، اوزون دره، تره كمه، واغزالي، سينديرما، توراجي، گولوم آي،قيتقيلدا، آلما، لاله، دستمالي، يئري- يئري

2- رقص پهلواني و جنگي: قزاقي، قفقازي، لزگي، قايتاغي، كوراوغلونون قايتارماسي،

كوراوغلونون باغيرتيسي، ميصري، زوتي- زوتي، زنجير توتماق، تار آباسي

3- رقص مراسمي: كوسا- كوسا، آذربايجان، ميرزهيي، آسماكسمه، آغيرقاراداغي و ….

توضيح درباره فرم و نحوه اجراي تمامي انچه ذكر شد در اين مقاله نمي گنجد و تنها به اشارتي كوتاه و به تفكيك از هر كدام بسنده مي شود.

ياللي: از رقص ريشه دار و باستاني است كه در فرهنگهاي آذربايجاني، كردي، ارمني گرجي، و برخي ديگر از فرهنگهاي آسياي مركزي بطور گستردهاي رواج دارد. ظاهراً اشعار حكيم نظامي  كگنجوي در منظومه خسرو و شيرين، در توصيف حركتهاي پاي ايفاگر- به مانند گردش زخمه  بر چنگ – به ياللي مي باشد:

ياللي با مشايعت نوازندگان سورناودهل در صفي طولاني، دست در دست، با دستمال ياچوبي در  دست رهبر صف، بصورت جمعي اجرا ميشده است. تحول ياللي و گستردگي نحوه اجراي آن به صدها گونه آهنگ و طرح انجاميده كه از آن ميتوان به انواع زير اشاره كرد:

چولاغي، اوچ آدديم، دونه ياللي، قازقازي، كوچه ري، ائل يالليي، ايكي اياق، قالادان قالايا، شه راني، قاليئي، چوپ چوپو، و …

ياللي در دو نوع بصورت رقص مستقل و حركات موضوعي بصورت تاترونمايش – هك در  حين رقص موتيفهاي قهرماني و روحيات ايلي، جواني و چابكي خود را مييابد- اجرا ميشود. كه  دوزياللي، سيياقوقو، ته نزهره و عرفاني از اين قسم است.

از ياللي در قسمتي از اپراي كوراوغلو ساخته ئوزير حاجي بيگوف در قسمتي از اپراي نرگس ساخته مسلم ماقامايف در قسمتي از باله گلشن ساخته سلطان حاجي بيگوف در اثري به نام ياللي ساخته جهانگير جهانگيروف، در قسمتي از باله قوبوستان كولگهلري ساخته قاراقاراپف و آهنگسازان روسي و بعضاً اروپايي استفاده شده است.

لزگي: رقصهاي قفقاز و ماورا ان بشمار ميرود كه به شكل گستردهاي در آذربايجان متداول است. لزگي، حماسي، باوقار، پرتحرك و ريتميك است كه توسط مردان بصورت جمعي و با هنرنمايي تك تك ايفاگران با حركات پا، پنجه پا، بصورت سريع با تمثيلي از حالت تاخت و سوار بر اسب و غالباً با خنجري در دست يا دستهاي مشت كرده، با حركاتي بديع و گاه اكروباتيك، چرخش روي زانوها، پرشها اجرا ميشود.

قايتاغي: نوع ديگري از رقص است كه در آذربايجان با عناوين اوج دوست، يئددي قارداش اوغلانلار رقصي اجرا مي گردد.

از قايتاغي در آثاري از گلينكا، روبنشتين، برودين، نيازي، قلييف، حاجييف، رستم اوف و برخي ديگر از آهنگسازان استفاده شده است.

كور اوغلو: از رقصهاي قديمي است كه توسط سورنا و دهل اجرا مي شود. كوراوغلو، پرصلابت،‌حماسي، رزمي و پهلواني است كه در ابتدا با سرعتي آرام شروع شده و تدريجاً تند مي شود كه به يادبود قهرمان افسانهاي دوران فئودالي يعني كوراوغلو ناميده مي شود.

كور اوغلو: از رقصهاي قديمي است كه توسط سورنا و دهل اجرا مي شود. كوراوغلو، پرصلابت،‌حماسي، رزمي و پهلواني است كه در ابتدا با سرعتي آرام شروع شده و تدريجاً تند مي شود كه به يادبود قهرمان افسانهاي دوران فئودالي يعني كوراوغلو ناميده مي شود.

كوراوفلو از قديم در انواع مختلف و با نامهاي گوناگوني مانند: كوراوغلونون قايتارماسي،  ميصري، كوراوغلونون باغيرتيسي و … همچنين در ورزش هاي باستاني و زورخانه توام با  حركات موزون رايج بوده است. در زورخانه گاه در ميان رقصهاي ورزشكاران نمايشي از  كشتي و حركتهايي با دست و بدن و مانند زنجيره توتماق و بالاخره به مانند دوست، ياللي را از  نوع زوتي- زوتي با حركتهاي پهلواني خاصي اجرا مي نمايند.

ميصري: (شمشير عربي منسوب به كوراوغلو) غالباً توسط عاشيقها، باريتمي شبيه به مارش و با انجام حركات مشكل و سنگين و غالباً با شمشير توسط ايفاگران اجرا ميشود.

برگرفته شده از :

http://turkoglan.blogfa.com/cat-10.aspx

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 16:21 ] [ جلال ]

عاشيق كيم دير

عاشيق كيست ؟

اين گفتار از ماهنامه "كتاب ماه" شماره 40-39 ويژه نامه هنر آورده شده است .

بسياري "عاشيق" را شكل آذربايجاني كلمه‌ي‌"عاشق" عربي مي دانند كه درلهجه‌ي آذربايجاني به شكل "عاشيق" گفته مي شود. اما "محمد حسن تهماسب"عقيده دارد: ريشه‌ي عاشيق( آشيق) واژه‌ي"آش"است كه ديگردرتركي امروزين به‌كار نمي رود و مصدر آشيلاماق((Asilamag به‌معني تلقين كردن، تزريق كردن، از همين ريشه هنوز هم مورد استفاده قرارمي گيرد.

اين پژوهشگر فولكلورآذربايجان معتقد است: كلمه‌ي"آشوله"(Asula ) درزبان تركي اُزبكي به مفهوم ترانه و آهنگ است و"آشوله چي"(Asulaci) به‌معناي خواننده با واژه‌ي عاشيق( آشيق) از يك ريشه هستند.

عاشيق‌ها درطول تاريخ به اسامي مختلفي چون"وارساق"(Varsaq)، "ايشيق"(Isiq)، "اوزان"(Ozan) و"نشاق"(Nasaq) شناخته مي شده‌اند.

بعضي ازمحققين فولكلورملل ترك به اين نتيجه رسيده اند كه عاشيق برگرفته از كلمه‌ي تركي"ايشيق"(Isiq) به مفهوم نور و روشنايي است. درداستان پهلواني"كوراوغلو" كه يكي ازداستانهاي مهم ادبيات عاشيقي به شمار مي رود، آمده است:

كوراغلو دئر من عاشيقام
( كوراغلو مي گويد: من عاشيقم )
عاشيق دئييلم ، ايشيقام
(عاشيق نه ، كه ايشيق ( نور و روشنايي) ام )

عاشيق‌ها درميان اقوام مختلف ترك زبان به‌عناوين و اسامي مختلفي ناميده مي شوند. درتركمن صحرا و جمهوري تركمنستان"باغشي" (Baqsi)، درازبكستان"باخشي" (Baxsi)، "بخش" (Baxs) و"جيرچي"((Jirci ، درتركيه وآذربايجان وايران"عاشيق"((Asiq ناميده مي شود.

در هر صورت عاشيق هنرمندي است كه شعر مي گويد، آهنگ مي سازد، مي نوازد ومي خواند. عاشيق‌ها در ميان اجداد آذربايجاني‌هاي امروزي يعني"اوغوز" ها ارج و منزلتي بسزا داشته اند و"اوغوزها" به "قوپوز"(qopuz) – سلف "ساز"((saz امروزين آذربايجاني – حرمت مي نهاده اند، آنچنان كه اگرازكسي در حالي كه "قوپوز" در دست داشته، خطايي در خور مرگ سرمي زد، به احترام "قوپوز" ازاو درمي‌گذشتند. در داستان دهم كتاب"دده قورقود"، "اغراق" برادرش را خفته مي يابد و قوپوزاو را از بالينش برميدارد."سغرق" بيدار مي شود و مي خواهد برادر را با شمشير از پاي درآورد ( دو برادر پيشتر همديگر را نديده اند ) ولي چون قوپوز را در دست او مي بيند، مي گويد:" من تو را نمي كشم، چرا كه بي احترامي به "قوپوز دده قورقود" است. اگر قوپوز دردستت نبود، با شمشير دو نيمه‌ات مي كردم."

وقتي "ساز" را آن حريم و حرمت باشد، پيداست كه عاشيق نيز منزلتي خاص در بين مردم خواهد داشت.

عاشيق‌ها به گواهي آثار و گفته‌هايشان از آگاه ترين و عالم ترين مردمان روزگار خود بوده وهستند. برخي از آنها به زبان‌هاي عربي و فارسي نيز تسلط كافي داشته و از اين زبانها دراشعار خود به كرات استفاده كرده‌اند.

"عاشيق علعسگر" يكي از استادان هنرعاشيقي، عاشيق را چنين معرفي مي كند:
عاشيق اولوب ترك وطن اولانين
( آنكه عاشيق شده و وطنش را ترك مي كند )
ازل باشدان پركمالي گره كدير
( از ازل بايد اهل كمال باشد )
اوتوروب دورماقدا ادبين بيله
( در نشست و برخاست آداب دان )
معرفت علميندن دولو گره كدير
( و به علم معرفت و شناخت آشنا باشد )
**
خلقه حقيقتدهن مطلب قانديرا
( حقايق را به مردم بفهماند )
شيطاني اؤلدوره ، نفسي يانديرا
( شيطان را ازميان برداشته و نفس را بسوزاند )
ائل ايچينده پاك اوتورا ، پاك دورا
( در بين ايل و مردم به پاكي و درستي شناخته شود )
داليسينجا خوش صدالي گره كدير
( و پس خوش صدا باشد )

و"عاشيق عزيز شهنازي" ازعاشيق‌هاي متأخر تبريز در وصف"عاشيق" چنين مي سرايد:
عاشيق گره ك عارف اولا ، سؤز قانا
(عاشيق بايد، عارف باشد و رازآشنا )
بيليكده بنزه يه بحر عمانا
( درعلم و دانش درياي عمان باشد )
طريقت له ، شريعت له ، اركانا
( اول به اركان دين و شريعت و طريقت )
وارد اولسان ، آختاريول، اوندان دانيش

( آشنا شده و بعداً حرف بزند ) و هم او در شعر ديگري ضمن شكوه و گلايه از كساني كه"عاشيق" را مورد ايذأ واذيت قرار مي دهند، به توصيف و تحليل شخصيت عاشيق مي پردازد:

سؤيله گناهيني بيلك قارداشيم
( گناهش را بگو ما هم بدانيم، برادر)
چاپيپ تالاييبدي ، هاراني عاشيق؟
(عاشيق كجا را غارت كرده است؟ )
سور و بدو قانيني هانسي كاسبين
( خون كدام بيچاره و فقير را مكيده )
ووروبدو دئه كيمه ياراني عاشيق؟
( و چه كسي را مجروح ساخته است؟ )
*
آلماييب ظولم ايله مالين فقيرين
( مال هيچ فقيري را به ظلم نگرفته )
توتماييب اؤزگه‌نين بير پارچا ئيرين
( زمين هيچ كسي را غصب نكرده است )
اؤلدوروب آتاسين هانسي صغيرين
( پدر كدام صغير را كشته )
گئيديريب أينينه قاراني عاشيق؟
( و سياه پوشش كرده است؟ )
*
"عزيز" سازلا – سؤزي ائله ييب پئشه
("عزيز" ساز و صحبت را پيشه‌ي خود كرده است )
اؤرده‌ ك سيز گؤل اولماز ، اصلان سيز مئشه
( بركه‌ي بي اردك و جنگل بدون شير نمي شود )
فيكري بودور، اولا شادليق هميشه
( فكرعاشيق همه اين است كه هميشه شادي باشد )
سؤز گزديريب وورماز آراني عاشيق
( اوهيچ وقت سخن چيني كرده "دو به هم زني" نمي كند )

 

عاشیقان به عنوان راویان دردها

عاشیقان به عنوان راویان دردها، قهرمانیها و داستانهای ملت و گاه در نقش ریش سفیدان وخردمندان قوم خود از قداست و احترام خاصی در بین ملت ترک بر خوردارند. این قداست و احترام را می توان در داستانهایی چون دده قورقود، کور اوغلو و عاشیق غریب و… مشاهده کرد.

صفی الدین اورموی (قرن سیزدهم میلادی) و عبدالقادر مراغه ای (قرن چهاردم میلادی) دو موسیقیدان بزرگ با شهرتی جهانی هستند که در پی ریزی اصول علمی موسیقی نقش عمده ای بازی کرده اند تاريخ شكل‌گيري و زايش هنر عاشيقي را نمي‌توان دقيقاً مشخص  و معلوم كرد اما مي‌توان گفت صنعت عاشيقي تا سالهاي اخير اهميت ويژه‌اي در ايجاد و تداوم علايق و خواست‌هاي مردمي ايفا كرده و در اين وادي به آرمانهاي مردان صورت داستاني و حماسي و قهرماني داده است.

نفوذ عاشيقي تاحدي بود كه در بين اقوام ترك در شهر و روستاي اين مناطق، قهوه‌خانه يا محل تجمعي را نمي‌توانستي يافت كه از وجود يك عاشيق بي‌بهره باشد.
عاشيق‌ها  افرادي بودند كه در زمان نبود رسانه های ارتباط جمعی ارتباط بین عامه مردم وموسیقی را حفظ نمودند.

علاوه بر خود عاشيق‌ها در قهوه‌خانه ها و هنرنمايي وداستان‌پردازي و تا و نوازندگي، حضور آنها  در مراسم جشن و شادي، در عروسي‌ها و در آيين‌هاي مختلف مردم با گرفتن سازو نواختنش مفهوم مي‌يافت عاشيقان در برهه‌هاي مختلف براي تثبيت حضور مردمي‌شان ده ‌به ‌ده، كوي به كوي و ايل به ايل و كوبه به كوبه به حركت در مي‌آمدند و با نسوح در قلب‌ها در ماندگاري هنرشان ايفاي نقش مي‌كردند.

غافل نبايد بود كه تمامي عاشيقها، هنرمنداني به معناي كامل آن استاد نيستند بلكه در آذربايجان عاشيقاني وجود دارد كه ايفاگر هنر عاشيقي‌اند ولي عاشيق هنرمند نيستند بايد بين دوگونه عاشيقها در آذربايجان تمايز قايل شد.

عاشيقهاي استاد، عاشيقهايي را در بر مي‌گيرد كه در خلق هنر عاشيقي از جنبه‌هاي مختلف شعري، آهنگ، داستان‌سرايي به اجرا و نمايش مهارت تمام دارند و ابداع كننده و خلاق هستند و صد البته اين نوع عاشيقان لقب »د‌ده« مي‌گيرند كه تعداد اين عاشيقها چندان زياد نيست و نامهايي از آنها (در ادوار مختلف رشد هنر عاشيقي) در كتابهاي تاريخ ادبيات آذربايجان ثبت شده و به يادگار مانده است. اين گروه هنرمندان در ايجاد نغمه‌هاي نو و آفرينش‌گري هنري قدمهاي بزرگي برداشته‌اند كه بدانها خواهيم پرداخت.

نوع دوم عاشيق‌هائي را در بر مي‌گيرد كه به ايفاگري هنر عاشيقي، آنهم با اتكا به ساز مي‌پردازند اين نوع عاشيقها از گفته‌ها، سروده‌ها، ساخته‌ها و نغمه‌ها و آهنگ‌هاي هنرمندان گروه اول بهره مي‌گيرند و هنرشان صرفاً متكي به آشنايي‌شان به زبان پر رمزوراز و گوياي ساز و عطيه صداي خوب و گيراست. اهميت و نقش بزرگ اين گروه، نگهباني از هنر عاشيقهاي استاد، حفظ دستاوردهاي آنها و انتقال اين هنر به نسلهاي بعدي است. در خصوص جايگاه عاشيقها بحث‌هاي گسترده‌اي خواهيم داشت ولي آنچه گفتنش ضروري است اين نكته است كه هر ملتي براي ترنم آمال و آرزوهاي قوم و تبار و ايل خود، ساز ملي و مخصوص بخود را  دارد كه ريشه آن ساز در ساخت اساطير، افسانه‌ها، فرهنگ و تمدن و ادبيات آن قوم نهفته و محفوظ است.

آهنگهاي نواخته شده توسط عاشيقها را در يك جمع‌بندي كلي مي‌توان به سه نوع آهنگ يعني آهنگهاي بلند (يوخاري هاوا) آهنگهاي كوتاه (آشاغي هاوا) و نغمه‌هاي ميانه (اورتا هاوا) تقسيم كرد.

آهنگهاي بلند طالب صداي بم هستند و بايد ساز بصورت بم كوك شده و آهنگهاي كوتاه گرايش به صداي زير دارند.

بنا به ادعاي عاشيقهاي چيره‌دست آهنگهاي بلند خوانندگان آنها را خسته نمي‌كنند ولي نغمه‌هاي كوتاه با توجه به ويژگيهايشان اجراي سختي دارند و سبب ساز خستگي عاشيقها مي‌شوند.

در تقسيم‌بندي آهنگها نيز آهنگهاي موسوم به كسمه (كسمه ديوان، كسمه كوراوغلو، كسمه كشين اوغلو) برخي از گؤزللمه‌ها (تره‌كمه گوزل لمه‌سي، اودوباد گوزل لمرسی، كرم گوزل لمرسی)، گرايلي‌ها (همدان، گرايلي‌سي، اووچي‌گرايلي‌لي، تركيه گرايلي‌سي) تجنيس‌ها (معمولي  و جيفالي تجنيس) تاجيري، قهرماني، قارص، غربتي، يانيق كرم، قوجاقارتال و ... جزو آهنگهاي بلند هستند.

در نغمه‌های میانه نيز آهنگهايي چون قره‌عيني، آراز، عسگري، ماهور، قره‌باغ، كوراوغلو و غيره جاي مي‌گيرند.
در آهنگهاي پايين نيز آهنگ‌هايي چون سماعي، بهمني، كسمه‌هجراني، شيرواني، پناهي، شرقي و كوراوغلو  به چشم مي‌خورد.

استفاده از پرده هاي ساز عاشيقي نيز با آهنگها و زير و بمي ملودي‌هاي نواخته شده ارتباط دارد

 

انواع شعر عاشيقي

 - قوشما

قوشما از انواع پركاربرد و رايج شعر عاشيقي است. نوع حاضر، شعري بندبند است و بين 3 تا 6 و 7 بند متغير مي‌باشد. از انواع اشعار هجايي است و هر مصراع آن 11 هجا ‌دارد. هر بند قوشما از چهار مصراع شكل مي‌گيرد و مصطع‌ترين نوع شعر شفاهي قلمداد مي‌شود هر چند قبل از »ملا پناه واقف« با اين نوع شعر رو به رو مي‌شويم، ولي بطوري مشخص ملاپناه آن را وارد ادبيات و عربي تركي كرده است.

در بند پاياني قوشما ، شاعر نام و يا تخلص خود را بكار مي‌برد اين نوع شعري، قدمت زيادي دارد بطوري كه بر اساس يك نظريه، صفت عاشيقي با قوشما آغاز شده است و قوشما، نام عمومي اشعار عاشيقي در برهه‌اي از فعاليت عاشيقها نيز بوده است. در قالب قوشما، شاعران برجسته‌‌اي چون قافي برهان الدين، شاه اسماعيل خطايي، ، ذاكر، عاشيق‌پري و ديگران را داشتيم و بسياري از شاعران معاصر نيز در اين قالب شعري، طبع آزمايي سريي كرده‌اند

گرايلي

ساده‌ترين شكل شعر عاشيقي، گرايلي است. نوع شعري نيز متشكل از بند هامت و مانند قوشما هر. و تفاوت‌اش با قوشما علاوه بر مضمون و محتواي شعر، در تعداد هجاهاي آن است. گرايلي هشت هجايي است و در بند آخر، شاعر تخلص خود را مي‌آورد. در ژانر ادبيات موضوع گرايلي ، تعزلي و محبت و طبيعت‌گرايي است.

ديواني

اين نوع نيز از انواع شعر عاشيقي ست و بطور مصطلح از سه بند تشكيل مي‌شود
هر مصراع ديواني 15 هجا دارد از چهار مصراع تشكيل مي‌گرد

مخمس

در زبان تركي اين نوع شعر را ». هر بند مخمس پنج مصراع دارد و هر مصراع آن 16 هجا را در بر مي‌گيرد. البته به نوع مخمس 11 هجايي نيز بر‌مي‌خوريم كه حيدربابا منظومه مشهور بئشليك مي‌گوينددر مواردی شهريار به اين وزن سروده شده است.

تصنيف

تصنيف، نيز  يكي از انواع شعر عاشيقي است هر چند قدمت این شعر به گذشته‌ها مي‌رسد نوعي شعر ساده و روان و در عين حال گيراست كه در هر مصراع آن چهار يا پنج هجا وجود دارد.

 باياتي

رواجش در بين مردم، بيش از ساير انواع ادبي است از انواع شعر شفاهي است كه علت فراگير شدن اين بودن که دهان به دهان از دهي به دهي و از ولايتي به ولايت ديگر، با نقل شده شعر و آن است هر باياتي چهار مصراع دارد وهر مصراع از 7 هجا تشكيل شده ، است باياتي شباهت بسياري با رباعي ودو بيتي دارد عاشيقان زيادي در اين نوع شعري،  طبع آزمایی کردند
مستزاد

نوع جديدي از شعر است كه واردادبيات شعري عاشيقي شده است. در اين نوع شعري كه بصورت بند بند آورده مي‌شوددر پايان بند در ارتباط با مفهوم بند، نيم مصراعي با همان قافيه آورده مي‌شود.

شايد بتوان گفت كه اين نوع شعري عاشيقي، از زبان فارسي وارد ادبيات عاشيقي شده و به عنوان نوع مستقل ادبيات عاشيقي نتوان آن را به حساب آورد عاشيقهاي معاصر در برخي از مناطق، اين نوع را آزموده‌اند و به نوعي نيز اين نوع در بين شنوندگانشان معتبر   يافته است.

در كنار اين انواع شعر كه بنا به قافيه، وزن و كاربرد كلمات تقسيم مي‌شوند، از نظر مضمون نيز شعر عاشيقي به انواع مختلفي تقسيم‌پذير است. تقسيم ثانويه را بايد وابسته به صفت و صنايع بديعي و يا مهارت‌هاي شعري دانست، هر چند بسياري از محققان در زمينه انواع شعر عاشيقي بصورت پيوسته نيز جزو انواع شعر عاشيقي آورده‌اند

تجنيس

          نوعي از صناعت شعري در اشعار عاشيقي است كه بصورت جناس عاشيق يا شاعر به خودنمايي مي‌پردازد.تجنيس‌ها از 3،5 يا 7 بند تشكيل مي‌شوند جناس عبارت از نوعي شعر عاشيقي (داخل در نوع قوشما يا گرايلي) كه قافيه‌هاي هم شكل با معاني متفاوت دارد.با صفت جناس يا تجنيس در باياتي‌ها نيزروبه رو مي‌شويم . جناس با اتكا به قواعد زباني ساخته مي‌شودو عاشيق‌ها از اين امكان استفاده مي‌كنند و به ايجاد معاني عميق مي‌پردازند. 

ساختن تجنيس با در نظر گرفتن مهارتهايش در كاربرد كلام ازهمه هنرمندان ساخته نيست و به همين خاطر تنها عاشيقهاي زبردستي چون »خسته قاسيم عباس توفارقانلي عاشيق علعسگرحسين جاوان  ملا جمعه  در اين نوع هنري، خوش درخشيده‌اند و از بين اينها،  بهترين تجنيس‌سرا  عاشيق علعسگر  است.

استادنامه

همانطور كه از نام اين فرم شعري پيداست، صفتي از شعر عاشيقي را در بر مي‌گيرد كه عاشيق، مباحثي را در قالب پند و اندرز به شاگردان يا شنوندگان ارائه مي‌دهد. عاشيق در استادنامه‌ها از دانسته‌ها و تجارب خود مي‌گويد كه به نوعي كمك راه زندگي جامعه گردد.

بسياري از استادنامه‌ها از سخنان پندآموز بزرگان كه درزبان تركي به آتالار سؤزو موسوم است بر گرفته‌اند احترام به عقل و كمال جويي و توجه به فلسفه و مسايل اجتماعي، موضوعات مهم استادنامه‌ها هستنداستادنامه‌ها اغلب در مقدمه منظومه‌هاي عاشيقي گنجانده مي‌شوند.

جهان‌بيني عاشيق، كلمات قصار، امثال و حكم، ضرب‌المثل هاي پندآموز از ديگر مسايل مطرح در استادنامه‌‌ها مي‌باشند. قوشما قالب غالب استادنامه‌ها را تشكيل مي‌دهد
استادنامه‌هاي « خسته قاسيم» (قرن 13) مشهورتر از ديگران است


دييشمه

اين نوع شعري از جنبه صفت شعري عاشيقي، از انواع جالب و زيباي اين نوع هنري است. دييشمه كه حاصل ديالوگ دو شاعر يا دو عاشيق به صورت پرسش و پاسخ است، مهارت، جهان‌بيني و دانش و استعداد عاشيقها را نشان مي دهد از اولين عاشيق‌هايي كه آثاري از آنها در دوره صفوي مكتوب شده « عاشيق قرباني» است .

از ديگر عاشيقهايي كه بصورت مكتوب، آثاري از وي باقي‌ مانده و موثر در زندگي اجتماعي عاشيقها و در رشد و گسترش اين هنر نقش ايفا كرده، عاشيقي بنام »عباس« است كه بواسطه محل تولدش كه دهكده »توفارقان« در آذربايجان است، به »عباس توفارقانلي« مشهور شده است. اين منطقه امروزه در آذربايجان است. عباس توفارقانلي همعصر با شاه عباس صفوي است واز استاتيد  برجسته و تاثير گذار در هنر گز « را


 

خسته قاسيم

از تيكمه‌داش تبريز از عاشيق هاي قرن دوازدهم هجري، استادنامه گوي ماهري است حكايت مجادل دييشمه

عاشیق علعسگر

          علعسگر از مشهورترين عاشيقهاي همه ادوار است و شايد درست باشد كه او را به تنهايي بتوان يك مكتب در صنعت عاشيقي ناميد. در سال 1821  قره‌باغ (كه اكنون در اشغال ارمنستان است) متولد شده‌است. اين عاشيق هنرمند، همه آهنگ‌هاي 72 گانه ثبت شده را هنرمندانه اجرا كرده واشعاري از وي در اوج بلاغت شعري باقي است

تربيت عاشيقها كه از آداب رايج در بين اساتيد عاشيق بودهاست در شيوه عاشيق علعسگر به بهترين وجه با تربيت 12 عاشيق نمودار است مطالعات تاريخي نشان مي‌دهد كه از اولين محيط‌هايي كه در مركز ايجاد كانون‌هاي هنر عاشيقي قرار مي‌گيرند محال تبريز وقاراداغ است. در هنر عاشيقي، تبريز به تنهايي خوش درخشيده و هنرمندان والايي تربيت كرده است.

          نمونه ديگري از اين نوع عاشيقها، مرحوم عاشيق  حسين جوان است كه در گنجه خوش درخشيده كه در اصل در ايران متولد شده و از اهر و تبريز كوچيده و به گنجه رفته است.

از دوره‌هاي تاريخي گذشته اگرفاصله بگيريم در قرن بيستم نيز اين منطقه عاشيقهاي بزرگي را تحويل جامعه كرده كه از آن جمله است عاشيق قشم جعفري، عاشيق عزيز شهنازي، عاشيق عاشيق پولاد، عاشيق چنگيزمهدي‌پور، دانشي (عاشيق جبي) عاشيق مجيد ابراهيم‌زاده و... 

در مضامين شعري و نثر عاشيقي مبارزه با ظلم و تعدي، دفاع از حق و حقيقت خيرخواهي ، شکايت از روزگار، جفاي نادوست و نارفيق، دل و دلدادگي، كوتاهي عمر، خوشبختي و سعادت، بخت و اقبال، قوم گرايي، طايفه‌مداري، مهمان‌نوازي، نفرت از كارهاي بد، كدورت و  سختي‌هاي زندگاني، اهميت كار. اهميت همدرد و هم صحبت عاقل، پند و نصيحت و نكته ذاتي، عشق و محبت، عدل و انصاف، مرگ و نيستي،آزمودگي و ازمايش، خودشناسي، ايمان و باور، صلح و توصيف گسترده زيبايي‌ها، احسان ودستگيري از درمانده گشاده‌رويي برادري كردن و احوال اخوت، ساده‌زيستي، صميمت مردانگي و جوانمردي و شكايت از هجران موج می زند .

            http://hasanlo.persianblog.ir/  منبع 

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 16:20 ] [ جلال ]

افسانه بوزقورد و افسانه مان قورد

افسانه بوزقورد

افسانه "بوزقورد"یا "گرگ خاکستری" از افسانه‌های کهن ترکان است و ریشه هزار و پانصد ساله دارد این افسانه در حدود یکصدو نود و یک سال بعنوان ایدئولوژی رسمی امپراطوری "گؤک ترک" یا "ترکان آسمانی" بود و از دریای چین تا دریای سیاه بشکل‌های گوناگون سینه به سینه نقل می‌شد و توسط پیکرتراشان بصورت تندیس‌های مختلف‌ تراشیده و در شهرهای مختلف نصب می‌گردید  .

بر اساس این افسانه روزی دشمنان به سرزمین ترکان حمله کرده و ترکان در مقام دفاع تا آخرین نفر شجاعانه جنگیده و کشته می‌شوند  .آخرین بازمانده زخمی این جنگ مهیب پسرکی بود که توسط گرگی از مهلکه نجات داده می‌شود  . طبق افسانه بر روی زمین غیر از آن پسرک ترکی نمانده بود  . پس از چندی “نسل جدید ترک” از وصلت پسرک ترک با گرگ پا به عرصه وجود می‌نهد و در نسل‌های بعدی آنها عاقبت امپراطوری عظیم "گؤک ترک" یا “ترکان آسمانی” (تركهاي آبي)  را از دریای چین تا دریای سیاه بنا می‌نهند.

برای مستند کردن افسانه،‌نظریات "تونگ تین" دائره‌المعارف و سالنامه ‌نویس مشهور چین را که در سال 801 یعنی حدود یک قرن پیش از اسلام می‌زیست در اینجا می‌آورم  . "تونگ تین" در بین دائره‌المعارف 199 جلدی خود، جلد 197 را به تاریخ و منشاء اقوام ترک اختصاص داده و بطور مفصل از آداب و رسوم ترکان آسمانی بحث می‌کند  . اینجانب به خوانندگان محترم برای اولین بار در تاریخ ادبیات، متن ترجمه شده چینی به استانبولی را به فارسی ترجمه کرده و در اختیار محققین قرار می‌دهم  .

بر طبق نوشته تونگ تین سرزمین آنان (قبایل ترکان آسمانی)توسط همسایه بالای  ( hsi -hai)دریاچه ایستی گؤل در آسیای میانه نابود شد  . زن و مرد و کوچک و بزرگ همگی قتل عام شدند و تنها فرزند ده ساله   از آنان  باقی ماند  . بخاطر خردسالی نخواستند او را بکشند ولی دست و پاهایش را قطع کرده و به مرداب بزرگی انداختند  . ماده گرگی در آنجا به پسرک گوشت می‌آورد و مانع مرگ او می‌شد  . بعد از مدتی پسرک با گرگ وصلت کرده و گرگ حامله می‌گردد  .   گرگ  تا دریای مغرب می‌رود  .در آنجا  کوهی بود  . بر فراز کوه می‌ایستد  . این کوه در شمال غربی   سرزمین  کائو  چونیک (تورفان  کوچو در ترکستان فعلی چین) بود  . در آنجا غاری بود  . در آنطرف غار (در بین کوههای محصور)سرزمین سرسبز وجود داشت، مساحت این سرزمین بیش از 200 لی   حدود 200 میل  بود  . گرگ در اینجا ده فرزند پسر زائید، آنها بعد از بزرگ شدن در خارج منطقه   سکونت خود  ازدواج کرده و زنانشان حامله می‌شدند  . این فرزندان قبایلی را بوجود آوردند که بزودی ازدیاد نسل کرده زیاد شدند  . بعد از اینکه چند صد عائله شدند در حالیکه چند نسلی از آنها گذشته بود از درون غار بیرون آمدند و به ژوان- ژوان ها پیوستند  .

در منابع دیگر از " غار" به منطقه محصور در بین کوههای سربه فلک کشیده با نام "ارکنکون" نام برده می‌شود که ترکان بعد از چندین نسل ازدیاد چون نمی‌توانستند از منطقه محصور سر به فلک کشیده خارج شوند به راهنمایی آهنگری که گفته بود این کوهها دارای سنگ آهن است از مقادیر متنابهی پوست حیوانات دم و کوره آهنگری ساخته و با زدن تونلی از میان کوهها خارج گردیده و آنروز چون مصادف با اول ماه حمل (فروردین) بود آنرا "عید ارکنکون"  یا نوروز نامیدند که برای اولین بار دوباره ترکان به صحنه جهانی پای نهاده و به راهنمایی "بوز قورد" این بار از بین کوههای سر به فلک کشیده‌ی خارج از ارکنکون که گم شده و می‌رفتند که دوباره نابود شوند با صدای زوزه گرگ به سوی او جلب شده و با راهنمایی گرگ از مهلکه دوباره نجات می‌یابند  . بعدها این "بوزقورد" در شکل "گؤک بؤری" (گرگ آسمانی) نیز در زمانی که اوغوزخان می‌خواست به فتح جهان اقدام کند با ستون نور آبی رنگ بر چادر او وارد شده می‌گوید اگر می‌خواهی در جنگ پیروز شوی هر وقت من پیش رفتم پیشروی کن و هرجا من ایستادم بایست  . از آنروز "بوزقورد" پیشاهنگ جنگ ترکان می‌شود و با حمله او به دشمنان فتح و ظفر نصیب ترکان می‌شود.

آنچه از افسانه‌های فوق‌الذکر استنباط می‌شود این است که در طی قرون و اعصار گذشته "بوزقورد" (گرگ خاکستری) بعنوان سمبل الهی نگه‌دار ترکان و راهنمای آنان تلقی گردیده و در مواردی که می‌خواستند از یک ترک اصیل و با غیرت و خالص تمثیلی ارایه نمایند او را به  بوزقورد  تشبیه می‌کردند  . در نظرترکان بوزقورد فرشته‌ای از فرشتگان الهی بود که جهت پایندگی نسل ترکان بشکل بوزقورد  بر ترکان ظاهر شده بود  . به نظر می‌رسد بعدها بوزقورد  یک درجه ارتشی  گردیده و به کسانیکه در راه بنای ملت ترک فداکاریهای شایان می‌کردند عطا می‌شد.

البته غیر از درجه بوزقورد  یا مخفف آن "قورد"  یک درجه بزرگتری نیز در میان درجات نظامی و اداری ترکان باستان دیده می‌شود که از همین واژه قورد گرفته شده و آن "آلپاگوت" است  . این واژه بشکل های مختلف از قبیل آلپاغوت و آلپاقوت نیز بکار رفته و در ترکی جغتایی معنی " انسان اصیل " را می‌دهد.

احتمال دارد این واژه مرکب از دو جزء "آلپ" به معنی  بزرگ و سترگ و قهرمان و پهلوان و " قورد " به معنی گرگ باشد  . این لقب تنها مختص کسانی بود که دوره‌های مختلف به اصطلاح کماندویی و رنجری وچریکی و دگریلا یی امروزه را با موفقیت گذرانیده و در شکل‌ عملی به رزمندگانی اطلاق می‌گردید که به تنهایی به لشکریان دشمن حمله کرده، بدون اینکه دستگیر شوند از میان آنان خارج می‌شدند.

واژه قورد  بعنوان صفت جانشین موصوف از زبان ترکی وارد زبان فارسی گردیده و در ادبیات فارسی بصورت" گرد" و جمع آن "گردان" بکار رفته است  . فردوسی در شاهنامه می‌گوید:

گردان دو صد با درفشی چو باد
همیدون به گرگین میلاد داد

در ادبیات فارسی به کسانیکه می‌توانستند در جنگ گردی(قوردی) را دستگیر نمایند لقب "گردگیر" (قوردگیر) می‌دادند  . فردوسی در مورد پهلوانان گردگیر در بعضی از اشعارش سروده :


چنین گفت کاین مرد جنگی به تیر
سوار کمند افکن و گردگیر
***
دلیر است و اسب افکن و گردگیر
عقاب اندر آرد ز گردون به تیر
***
دریغ آن هژبر افکن گردگیر
دلیر و جوان و سوار و هژیر

 

امروزه نیز در واحدهای ارتش جمهوری اسلامی ایران به جمع چهار یا پنج گروهان، یک "گردان"اطلاق می‌شود که از حدود 500 -400 نفر سرباز تشکیل می‌شود و نیز به درجه‌ای از درجات نظامی امروزی ایران "سرگرد" اطلاق می‌شود که بالاتر از درجه سروانی و پائین‌ از درجه سرهنگی است و در حقیقت همان "باشقرد" (باش قورد = قورد باشی) زبان ترکی است  . به هر حال دامنه افسانه‌ی بوزقورد به درجات نظامی امروزی جمهوری اسلامی نیز کشیده شده و نشان از ریشه‌دار بودن این افسانه دارد  .


افسانه مان قوردها

 

این افسانه بشکل وسیع در میان ترکان قیرقیز از قدیم‌الایام بصورت سینه به سینه نقل گردیده تا اینکه در عصر حاضر توسط "چنگیز آیتماتف" نویسنده بزرگ قرقیزی در رمانی به نام "گون وار عصره بدل" (روزی به درازی قرن) انعکاس خود را یافته است  .

"مان قورد" در حقیقت بعنوان صفت جانشین موصوف به کسانی که فاقد "شعور ملی" بوده و بطور کامل از خود بیگانه گردیده‌اند اطلاق می‌شود  . مان قورد  کسی است که نسبت به ایل و تبار و قوم و خویش خود بیگانه شده و هیچ وابستگی فرهنگی به قوم خود احساس نمی‌کند  . او به راحتی زبان مادری و حتی مام میهن و مادر حقیقی خود را در جای  جای گفتارش به تحقیر و تمسخر می‌گیرد و فرهنگ خودی را نفی و به فرهنگ بیگانه به دیده احترام فوق‌العاده می‌نگرد و در این کار آنقدر پیش می‌رود که حتی حاضر می‌شود طبق افسانه به دستور ارباب، قلب مادر خود را نیز نشانه‌ی تیر کند و او را از پای درآورد بدون اینکه خم به ابرو بیاورد یا متاثر گردد  . بدین جهت مان قورد یک بی اصل و نسب کامل است که بیشتر به کوبیدن مظاهر و منافع ملی خود می‌پردازد  .

واژه "مان" در ترکی غیر از معنی مثل و مانند در ترکیب ترکمان (ترک مانند) و ائلمان (ائل مانند) معنی عیب و نقص را نیز در خود دارد و مان قورد  در حقیقت مفهوم "گرگ ناقص" یا به بیان واضحتر "انسان ناقص" را در قاموس ترکان افاده می‌کند  . با توجه با اینکه در این قاموس بوز قورد بعنوان انسان کامل و اصیل است لذا مان قورد بعنوان انسان ناقص تلقی می‌گردد . به عبارت دیگر مان قورد به معنی "گرگ ننگین" یا "انسان ننگین" است. این ننگ بیشتر گریبان گیر همان بوزقوردهاست که اسیر دشمن شده و بعد از شستشوی مغزی به ننگ ایل و تبار و جامعه و ایدئولوژی خود بدل می‌شوند  .در شکل جدید مان قوردها در رسانه‌های گروهی وادار به مصاحبه بر علیه ایدئولوژی قبلی خویش می‌گردند  .

افسانه مان قورد در مورد منشا و چگونگی مان قورد شدن بوز قوردها سیر مسخ آنان از گرگ کامل (انسان کامل) به گرگ ناقص (انسان ناقص) را به تفصیل چنین بیان می‌کند  .

روز و روزگاری در صحرای "ساری اؤزیه" آسیای مرکزی اقوام مختلف زندگی می‌کردند  . یکی از این اقوام قوم ترک نایمان بود  . نایمان‌ها دشمنانی به نام " ژوان ژوان"ها داشتند  . ژوان  ژوان‌ها مبتکر مان قورد گردانیدن اسرای خود بودند  . آنها اسیران جوان قبیله نایمان را گرفته و طی شکنجه‌های سخت و طاقت‌فرسا حافظ تاریخی آنان را مختل کرده و از آنها فردی بی بند و بار نسبت به قوم و قبیله خود می‌ساختند  .

مان قوردها طوری تربیت می‌شدند که تنها دستورات ارباب خود را مثل روبوت، و آدم آهنی‌ها بکار می‌بستند اگر ارباب مان قورد می‌گفت پدر و مادرت را بکش در چشم بهمزنی بدون هیچگونه ترحمی آنان را به قتل می‌رساندند  .

افسانه می‌گوید : در منطقه ساری اؤزیه چاههای زیادی وجود داشت و همه جا سرسبز و خرم بود ولی ناگهان قحطی بزرگی اتفاق افتاد و اقوام ساکن در آن صحرا به جاهای دیگر کوچ کردند  . قوم ژوان  ژوان‌ها نیز که مبتکر شستشوی مغزی جوانان بودند مجبور به کوچ گردیده بسوی رود ادیل (اتیل)- که همان ولگا باشد- رفتند. آنها چون به لعنت و نفرین الهی  به جزای مان قورد کردن جوانان  دچار شده بودند موقع گذر از روی آبهای یخ بسته ولگا همگی از کوچک و بزرگ و انسان و حیوان با شکسته شدن یخها به عمق آبها  مثل فرعون- فرورفته و از روی زمین محو و نابود شده به جزای خود می‌رسند  .

افسانه در مورد چگونگی مان قورد سازی ژوان ژ وان‌ها می‌گوید : ژوان  ژوان‌ها وقتی کسانی را اسیر می‌گرفتند آنها را به صحرا برده موهای سرشان را از ته می تراشیدند، بعد شتری را سر بریده و از پوست گردن شتر  که از سفت‌‌ترین قسمت پوست شتر است  قطعاتی را جدا کرده و بلافاصله به سر اسیر ‌چسبانیده ، آنرا محکم می‌بستند  . بعد از این کار دستبند و پای‌بند اسیران را محکم کرده آنها را در زیر آفتاب سوزان رها می‌کردند .
بعد از مدتی موی سر آنها رشد کرده و چون جایی برای رشد خود نمی‌یافتند برگشته بتدریج داخل مغز اسیر می‌شدند  . در این موقع بیشتر جوانان تاب تحمل این غذاب را نیاورده فوت می‌کردند ولی آنهایی که می‌ماندند در اثر برخورد موها با سلولهای حافظه تمام خاطرات گذشته خود را از دست داده و تنها مهارت‌های آنان در تیراندازی می‌ماند  . آنها به دستور ارباب خود هر کس را که دستور می‌داد بلافاصله تیرباران می‌کردند  . چون از بین ده اسیر یک اسیر مان قورد شده و بقیه می‌مردند لذا ارزش یک مان قورد  ده برابر یک غلام بود و اگر کسی مان قورد کسی را می‌کشت مجبور به پرداخت جریمه سنگین می‌شد  .

افسانه می‌گوید: روزی پسر جوانی بنام "ژول آمان" (یول آمان) فرزند پیرزنی بنام "نایمان آنا" برای گرفتن انتقام خون پدر خود از ژوان  ژوان‌ها که در جنگ با آنان کشته شده بود  به اتفاق سایر جوانان قبیله نایمان به ژوان ژوان‌ها حمله کرده و بعد از جنگی قهرمانانه اسیر می‌شود  . ژوان ژوان‌ها او رامان قورد کرده و به چوپانی گله‌های خود می‌گمارند ."نایمان آنا" برای نجات پسرش به منطقه ژوان  ژوان‌ها رفته و پسر خود را می‌بیند که چوپان گله شده است  . مادر به فرزند نزدیک شده و اسمش را می‌پرسد  . پسر جواب می‌دهد که نامش مان قورد است.   مادر در میان حسرت و ناامیدی از پدر و مادر و ایل و تبارش می‌پرسد  . پسر جوان تنها یک جواب دارد آنهم : من مان قورد هستم  . مادر سعی می‌کند حافظه‌ی پسر جوانش را به کار بیاندازد  .

 "چنگیز ایتماتف" - نویسنده معروف قرقیزی - در همان رمان "روزی به درازی قرن" بقیه ماجرا را چنین به رشته قلم می‌کشد که مادر خطاب به پسرش می‌گوید : " اسم تو ژول آمان است می‌شنوی؟ تو ژول آمان هستی. اسم پدرت هم دونن بای (Donan bay) است پدرت بادت نیست؟ آخر او در زمان کودکیت به تو تیراندازی یاد می‌داد  . من هم مادر تو هستم، تو پسر من هستی، تو از قبیله نایمان هستی متوجه شدی؟ تو نایمان هستی  .

او (مان قورد) با بی‌اعتنایی کامل به سخنان مادرش گوش می‌داد. گویی اصلا این حرفها ربطی به او ندارد  .نایمان آنا باز دوباره تلاش کرد که حافظه پسرش را بکار بیاندازد لذا با التماس گفت:  اسمت را بیاد بیاور .ببین اسمت چیست مگر نمی‌دانی که پدرت دونن بای است؟ اسم تو مان قورد نیست ژول آمان است  . برای این اسمت را ژول آمان گذاشته‌ایم که تو در زمان کوچ بزرگ نایمان‌ها بدنیا آمدی   . وقتی تو بدنیا آمدی ما سه روز تمام کوچ خود را متوقف کردیم".

“نایمان آنا” برای اینکه احساسات پسرش را تحریک کند و او را به یاد کودکی خود بیاندازد برایش ترانه و لالایی و بایاتی می‌خواند ولی هیچ تاثیری در پسر جوان نمی‌کند  . در این موقع ارباب ژول آمان پیدا شده و نایمان آنا از ترس او پنهان می‌شود.ارباب ژول آمان از او می‌پرسد آن پیرزن به تو چی می‌گفت؟ ژول آمان می‌گوید او به من گفت که من مادرت هستم  .

ارباب ژل آمان می‌گوید تو مادر نداری تو اصلا هیچ کس را نداری فهمیدی، وقتی آن پیرزن دوباره پیشت آمد او را با تیر بزن و بکش  . او بعد از دادن "حکم تیر" به دنبال کار خود می‌رود  . نایمان آنا وقتی می‌بیند او رفت از مخفیگاه خویش خارج شده می‌خواهد که دوباره حافظه تاریخی و قومی و خانوادگی پسر جوان را بکار بیاندازد لذا به او نزدیک می‌شود  . اما ژول امان با دیدن نایمان آنا بدون هیچ ترحمی در اطاعت کورکورانه از دستورات اربابش قلب مادرش را نشانه گرفته و او را از پشت شتری که سوارش شده بود سرنگون می‌سازد   . قبل از اینکه پیکر بی‌جان نایمان آن به زمین بیفتد روسری او به شکل پرنده‌ای بنام دونن بای درآمده و پرواز می‌کند . گویی این پرنده روح نایمان آنا را در جسم خود دارد.

از آن زمان پرنده‌ای در صحرای ساری اؤ‍زیه پیدا شده و به مسافرین نزدیک گردیده و دایماً تکرار می کند: "به یاد آر از چه قبیله‌ای هستی، اسمت چیست؟ اسم پدرت دونن بای است، دونن بای، دونن بای  .  .  ."

پیکر بی‌جان نایمان آنا در محلی که بعدها بنام او به قبرستان "آنابیت" معروف گردیده به خاک سپرده می‌شود  . پسر مان قورد او حتی برای گرامیداشت خاطره مادر بر سر قبر او نیز حاضر نمی‌شود چراکه او خود را بی ‌پدر و مادر و بی‌اصل و نسب می‌دانست  .

ماجرای بوزقوردها و تشکیل امپراطوری بزرگ "گؤک ترک" در رمان بزرگ"Boz Kurtlar" نوشته "atsiz" در کتابی 555 صفحه‌ای و ماجرای مان قوردها در کتاب : "KUH Bapecpa bəpabəp" (گون وار عصره برابر) نوشته چنگیز آتیماتف، در 348 صفحه چاپ و منتشر شده است  . کتاب اخیر با نام "روزی به درازی قرن" به زبان فارسی و با نام "Gun olur asra bedel" گون اولور عصره بدل به زبان ترکی استانبولی و به نام"گون وار عصره برابر" به ترکی آذربایجان ترجمه شده است ترجمه شده است.

بر اساس این رمان مشهور چنگیز آتیمایف در سال 2000 نمایشنامه‌ای در تئاتر شهر استانبول با نام اصلی "mankurt"(مان قورد) و با نام فرعی "Gun uzar yuz yil olur" (گون اوزار یوز ییل اولور)  به صحنه برده شده است.

بدین ترتیب دو اثر بزرگ از دو نویسنده سترگ از دو افسانه کهن ترک چاپ ومنتشر شده که در یکی به ماجرای ترکان اصیل و در دیگری به ماجرای تاسف‌بار ترکان از خود بیگانه پرداخته می‌شود.

باشد که روز و روزگاری دیگر داستانهای کهن ترک بشکل‌های هنری از قبیل رمان و نمایشنامه و فیلم درآمده و بازسازی گردد  .

منبع: http://turanians.blogfa.com

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 16:18 ] [ جلال ]

ایل  شاهسون

 استان اردبیل از ايل ها و عشاير متعددی برخوردار است كه مهم ترين و منسجم ترين آن ها ايل های شاهسون و ارسباران هستندكه درمناطق گوناگون استان پراكنده شده اند.

ايل شاهسون از مهم ترين و معروف ترين ايل های استان های اردبیل و آذربايجان شرقی به شمار می رود كه دارای پيشينه تاريخی زيادی بوده و از ويژگی های خاص اجتماعي- فرهنگی برخوردار است. اعضای این ایل دامدار هستند و از مراتع سرسبز كوه های خطه اردبیل استفاده می كنند.

عشاير ارسباران نيز در نواحی كوهستانی به سر می برند و قلمروی عمده آن ها بخش باختری دشت مغان است.

درباره وجه تسميه نام و پيشينه تاريخی ایل شاهسون؛ بايستی گفت: هنگامی كه سرزمين ايران دچار هرج و مرج و آشوب بود و هركدام از امرای تيموری و آق قويونلو و ديگر حكام محلی گوشه ای از اين سرزمين را محل حكومت خود كرده بودند، اسماعيل ميرزا كه بعدها به شاه اسماعيل معروف شد، توانست با سركوب آق قويونلوها (كه يكی از قبايل با نفوذ حاكم بر ايران بودند) در سال 907 هجری قمری، بنيان حكومتی خود را به مدت دو و نيم قرن استوار سازد.

افرادی كه شاه اسماعيل را در اين جنگ ها ياری می كردند، در تاريخ به نام قزلباش ها شهرت يافتند و شامل 32 قبيله مختلف بودند كه شاه اسماعيل آنها را در زمره نُجبا در آورد و به ايشان کلاه خاصی داد كه 12 ترك داشت و ميان آن كلاه سرخی مانند فينه می گذاشتند و به همين لحاظ به قزلباش ها معروف شدند.

در سال های 991 تا 994 هجری قمری سلطان محمد خدابنده به منظور جلب حمايت عليه ازبكان و عثمانی ها تصميم گرفت افراد غير نظامی را با رضايت خود به خدمت نظام درآورد كه اين عمل او به شاه سون (يعنی دوست داران شاه شدن) معروف شد.

درسال 998 هجری قمری افراد قزلباش عليه نماينده شاه سر به شورش برداشتند كه از اين رو شاه اسماعيل نسبت به قدرت آنان بدبين شد و گروه ديگری با نام شاهسون را برای درهم شكستن قدرت آن ها بسيج كرد.

. بنابراين شاهسون ها (دوست داران شاه) به گروهی اطلاق می شدند كه از سوی شاه عباس تشكيل يافته بود تا جای قبايل ترك را كه از سلسله صفوی پشتيبانی كرده بودند، بگيرند. محمد کريم‌زاده، در شاهسون‌هاي فارس، پيشينه تاريخي شناخت شاهسون‌ها مي نويسد: (( پيشينه‌ تاريخي شاهسونان به زمان پادشاهان صفوي مي‌رسد نويسندگان تواريخ و سفرنامه‌ها در اين قول معتقدند که شاه‌عباس بزرگ براي کاستن نفوذ و نيروي حکمرانان سي‌ودو طايفه‌ قزلباش که درآن روزگار تمشيت و اداره همه‌ امور مملکت را در دست داشتند و قدرتي بزرگ و خودکامه در برابر پادشاه به شمار مي‌آمدند به ايجاد سپاهي مجهز و منظم در يکدسته پيادهي تفنگدار و يکدسته سواره همت کرد.

         .علي‌الظاهر، بهانه‌ آن پادشاه از تشکيل و تجهيز اين قشون پديد آوردن نيروئي رزم‌آور و ورزيده در برابر قواي «ينگيچري» دولت عثماني بود اما هدف واقعي و پنهاني وي مقابله با امراي خودسر و نافرمان قزلباش و ازميان برداشتن قدرت و اعتبار ايشان به شمار مي‌‌آمد.))

            در کتاب بستان السياحه تأليف حاج زين العابدين شيرواني (جلداول ازانتشارات سنايي، صفحه 347)در مورد شاهسونها چنين آمده است : (( جمعی از نمک به حرامان قزل باشيه برشاه عباس خروج کرده ، پای جرات وجسارت پیش نهادند، شاه فرمود:شاه سون گلسون .یعنی هرکه شاه رادوست دارد بیاید.لهذا از هرفرقه ای آمده طاغیان شاه راشکست دادند،پادشاه آن جماعت را (شاه سون ) نام نهادند،درمیان آن طایفه ، طوایف مختلفه است.مسکن ایشان درملک مغان وآذربایجان و فارس است وقلیلی در خراسان و كابل و کشمير سکونت دارند و درغریب نوازی و مهمانداری و شجاعت برامثال خود طریق سبقت سپارند.نام طوایف این عشایربیشتربه (( لو )) ختم می شود ازقبیل سرخان بیگ لو، طالش مکاییل لو،جعفرلو،حاجی خانلو، مغانلو و... علاوه براین بعضی ازشاهسونها به دیگرنقاط ایران چون فارس ، خرقان و خمسه کوچانده شده اندکه اینها برخلاف شاهسونهای آذربایجان معمولا زیرسیاه چادر زندگی می کنند وبا آلاچیق های شاهسونهای آذربایجان تفاوت بسیار دارند.)) شاهسون ها از آداب و رسوم سنتی و قوی برخوردارند، هرچند كه از گذشته های دور از حوادث و خطرات دور نمانده و تحولات زمان برآنها بی تاثير نبوده است.

             بر اساس قرارداد تركمن چای قسمتی از مرزهای شمالی ايران به روس ها واگذار شد و به این ترتیب قسمت بزرگی از منطقه قشلاقی شاهسون ها از بين رفت. منطقه تابستانی (ييلاقی) شاهسون ها را ارتفاعات اهر، مشگین شهر و اطراف آن تشكيل می دهد و منطقه قشلاقی آن ها را بخش های خاوری جلگه كم عمق مغان (كه در حدود 150 كيلومتر از منطقه سردسير فاصله دارد و نزديك رود ارس است) تشكيل داده است.

             منطقه ييلاق و قشلاق طايفه های شاهسون كاملا مشخص است. هنگام كوچ ابتدا از قيشلاخ (گويش محلی قشلاق) يا منطقه زمستانی به يازلاخ يا منطقه بهاره و سپس به ييلاخ (گويش محلی ييلاق) منطقه تابستانی می روند.

            در مراجعت پيش از استقرار در قشلاق، در محلی پاييزه كه همان اردوگاه های پيرامون قشلاق هستند، توقف می كنند. جايگاه تابستانی شاهسون ها؛ شامل 4 تا 5 آلاچيق است كه در حد فاصل 100 متری د رچراگاه برپا می شود. قدمت تاريخی شاهسون ها سبب شده آداب و رسوم و شيوه های معيشت آنها برای افراد عادی جذاب و ديدنی باشد، چنان كه بازديد از زندگی عشاير شاهسون يكی از پرطرف دارترين برنامه های گردشگری ناحيه آذربايجان شرقی و اردبيل به شمار می آيد.

 

            ايل شاهسون از طايفه، تيره، كويك و هر كويك از چند اوبه و اوبه ها از تعدادی خانواده تشكيل شده است. در راس هر طايفه؛ ايل بيگی از سوی دولت مركزی برای حفظ نظم و وصول ماليات انتخاب می شد ولی اداره طايفه برعهده بيگ بوده كه از طرف ايل بيگی گمارده می شد. ايل شاهسون در استان های اردبيل و آذربايجان شرقی زندگی می كنند و برخی از آن ها در طی ساليان گذشته يك جا نشين شده اند.      شاهسون ها از سجايای اخلاقی خوبی برخوردار هستند و در تيراندازی و شكار و ميهن پرستی شهرت دارند. آن ها به زبان آذری صحبت می كنند و شيعه مذهب هستند. برپايی جشن ها و آيين های اسلامی و ايرانی از مهم ترين آداب و رسوم آن ها به شمار می آيد كه به شكل های خاصی و با رعايت اصول ايل انجام می شود و برای گردشگران بسيار جذاب، ديدنی و شنيدنی است. شاهسون ها جشن های خود را در ميدان برگزار می كنند و در عيد های مذهبی از جمله عيد قربان و عيد فطر پس از نماز عيد به ديد و بازديد يك ديگر می روند. مراسم ها و آداب ازدواج در ميان اين ايل از اهميت زيادی برخوردار است.

         وقتی پسری خواهان دختری است دو نفر از ريش سفيدان ايل را به چادر پدر دختر می فرستد و آنها در صورت توافق عهد و پيمان می بندند و خيلی به آن اهميت می دهند. پس از خواستگاری؛ خانواده داماد برای عروس هدايايی از قبيل: روسری، گردن بند، آينه، پارچه و شيرينی می برند. چند روزمانده به تاريخ عروسی از مهمانان دعوت به شركت در مراسم می شود. مهمانان هدايايی به همراه می آورند و به محض نزديك شدن مهمانان؛ داماد و همراهان وی به اتفاق نوازندگان سازهای محلی به استقبال آن ها می روند. مهمانان شام را در چادر خانواده داماد می خورند و مبلغی به آشپز و آبدارچی هديه می كنند.

          اين مراسم چند روز ادامه دارد و در روز آخر مهمانان به خانه عروس رفته و عروس را همراه خود به چادر داماد می آورند. زمانی كه عروس قصد خروج از منزل پدر را دارد، يكی از افراد خانواده او كمربند زيبای طلايی به كمر او می بندد، سپس عروس با آينه و جهيزيه خود به سمت خانه داماد حركت می كند. هنگامی كه عروس به چادر داماد نزديك شد، داماد سيب سرخ يا دسته گلی به طرف او پرتاب می كند كه دراين موقع سواركاران هر يك به نوبه خود به نمايش های محلی می پردازند.

          لباس های محلی ايل شاهسون يكی از مهم ترين جاذبه های فرهنگی اين ايل به شمار می آيند. مردان ايل شاهسون پوشاك اختصاصی ندارند، كت و شلوار و كلاه آنان معروف به کِپي يا كلاه ترك داری كه نظير كلاه مردان گيلان است؛ تشكيل دهنده ی پوشاك مردان شاهسونی است. لباس بانوان ايل شاهسون هريك ياد آور گوشه ای از پوشش مردم ساير مناطق ايران زمين است. روسری بانوان را چارقد گلداری تشكيل می دهدكه با يك كلاغی بسته می شود.

          پيراهن زنان ايل شاهسون از رنگ های متنوع و شاد تشكيل شده و بلند است. تنبان؛ شليته ای است كه می پوشند و شبيه تنبان های بانوان گيلان، بختياری و قشقايی است. جليقه زنان شاهسون را پارچه های دوخته شده بدون آستين تشكيل می دهد كه روی آن ها سكه های طلا و نقره دوخته شده است و تعداد سكه ها نشان دهنده ميزان ثروت خانواده است. شاهسون ها در چادرهای نيم كره ای شكلی زندگی می كنند كه آن ها را آلاچيق و برخی را كومه می نامند. كومه معمولا از آلاچيق كوچك تر است و از جنس خشن بافته می شود ولی آلاچيق با ظرافت و مهارت بافته می شود و دوام آن ها از كومه بيش تر است. فضای داخلی كومه ها به طور معمول 5 متر است.

        آلاچيق اصلی عموما از نمد سفيد و با ظرافت است اين نمدها با طرح های رنگی در جلو و طرفين تزييين يافته و سر درب ورودی ها منگوله هايی آويزان است. نمدهای اين چادر به علت باران و گرد و خاك و دود داخل به تدريج قهوه ای و سرانجام سياه می شوند.

          چاتما نيز نوع ديگری از چادرهای عشاير شاهسون است كه در توقف گاه های موقت برپا می شود. شاهسون ها يكی از بزرگ ترين دامداران و كشاورزان ناحيه آذربايجان شرقی و اردبيل هستند

          . زندگی آنها تا حدود زيادی به دام وابسته است و وجود فرآورده های دامی سبب شده است كه صنايع دستی در ميان اين ايل اهميت زيادی داشته باشد. انواع گليم، جاجيم، خورجين و جل اسب ازمهم ترين صنايع دستی عشاير شاهسون به شمار می آيد. مهم ترين بافته شاهسون ورنی بافی می گويند. ورنی بافی مهم ترين و زيباترين صنايع دستی اين ايل است.

        . مفرش نوعی صنايع دستی روستايی و عشايری است كه در منازل روستايی برای نگهداری رخت خواب و لوازم خواب از آن استفاده می شود و در كوچ ايلات و عشاير نيز مفرش وسيله بسيار مناسبی برای حمل وسايل مختلف به شمار می‌آيد. مفرش به شكل مكعب مستطيل است و در اندازه‌های مختلف به هم دوخته می ‌شود و نقش و نگارهای زيبا و دل‌انگيزی دارد.

         جل اسب های ايل شاهسون هم از لحاظ سبك خاص تصوير حيوانات و پرندگان و هم از لحاظ رنگ پردازی، از بهترين رو اسبی های ايران به شمار می روند. خورجين برای حمل اشيا و وسايل دستی مورد استفاده قرار می ‌گيرد و با نقوش خاص و زيبايی بافته می شود. علاوه بر خورجين، برخی ديگر از لوازم مورد نياز عشاير مانند بزک شتر و نوار مخصوص چادر به همين شيوه بافته می شود. كوچ نشينان ارسباران در منطقه زيبای ارسباران در ناحيه كوهستانی و جلگه ای به سر می برند و قلمرو عمده آن ها در بخش باختری دشت مغان در پيرامون شهرستان اهر است. نام اين ايل از منطقه سكونت آن ها بين سرزمين ارسباران و قره داغ گرفته شده است.

               سابقه تاريخی اين ايل نيز شباهت زيادی به تاريخ شاهسون ها دارد.      منطقه تابستانی ييلاقی ايل ارسباران را كوه های اطراف ارسباران و سبلان تشكيل می دهد. منطقه زمستانی (قشلاقي) ايل ارسباران را نيز جنوب دشت مغان و اطراف رود قره سو و كنار رود ارس در منطقه خدا آفرين تشكيل می دهد. كوچ نشينان ارسباران همانند شاهسون ها از طايفه، تيره، كويك، اوبه و خانواده تشكيل شده است.

              جشن ها و آيين های اين ايل شباهت بسيار زيادی به مراسم ها و آيين های ايل شاهسون دارد. به طور كلی شيوه معيشت، لباس ها، موسيقی، جشن ها و آداب و رسوم خاص عشاير اردبیل و آذربایجان شرقی سبب شده بازديد از زندگی عشاير شاهسون و ارسباران در آذربايجان شرقی يكی از مهم ترين و جذاب ترين برنامه های گردشگران اين خطه به شمار آيد.

            متشکل ترین دسته شاهسونها در غرب دریای مازندران زندگی می کنند.علاوه بر شاهسونهای دشت مغان دسته های زیادی از شاهسونها در مناطق مختلفی که در فاصله تبریز و تهران قرار گرفته به سر می برند. از مهم ترین آنها باید از دسته هایی که در اطراف هشترود و میانه و بیجار، قزوین، ساوه، ورامین و همدان و قم به سر می برند نام برد.گروه‌هاي ديگر اين ايل دراطراف زنجان زندگي مي‌‌کنند

            . همچنين گروهي از ايل شاهسون در منطقه نيريز فارس در ساحل جنوبي درياچه بختگان سکونت دارند. شاهسونهاي فارس تيره‌اي از ايل اينانلو يا اينالّو به‌شمار مي‌آيند. گروهي از شاهسون ها در شهرستان شاهين ‌دژ ييلاق را در کوهستان ها به سر مي برند که به شاهسوان يا شايسوان معروفند.

           قاليچه های شاهسون همچون قالیچه های بلوچ های خراسان که از همسایگان خود تأثیر پذیری داشته اند، رنگ و لعابی کُردی دارند به نحوی که تولیدات دوپودی آنها با بافتی بسیار سفت و فشرده و نه چندان ظریف، بافته های کولیایی را در ذهن تداعی می کند. نقشه های رایج درقالی های شاهسون در اصطلاح محلی عبارتند از لاکی نیمه، شبیری ناری و دوقوز بورونی.

          شاهسون های استان اردبیل از طایفه های زير تشکيل شده اند:

 

حاجی خوجالو ، اجیرلو ، جوادلو، جوروغلو ، گده بیگلو ، گیکلو ، مستعلی بیگلو ، سرخان بیگلو ، مرادلو ، جانی یارلو ، دمیرچی لو ، تالش میکائیل لو ، هومن لو ، قوردلو ، حاجی خانلو ، عیسی لو ، کورعباسلو ، قوجابیگلو ، مغان لو ، پیریواتلو ، قره قاسملو ، ساری جعفرلو ، عرب لو ، خلیفه لو ، ادولو ، زرگرلو ، بیگدلو ، سروانلار ، حسین خان بیگلو ، علی بابالو ، سیدلو ، جعفرلو ، حسینکلو ، عطا خانلو ، نوروزعلی بیگو ، بند علی بیگلو معروف به علب بابالو ، رضابیگلو ، عبادالله بیگلو ، شاهعلی بیگلو ، بالابیگلو ، آیواتلو ، تکله ، جلودارلو ، اودولو ، بیگ باغلو ، آراللو ، کله سر ، یکه لو ، قاراجالو ، حسین حاجی لو ، کالاش ، کنده لو ، فولادلو ، جهان خانملو ، ملی ، ملی سیدلر ، خامسلو ، ترت ، گون ائولی ، خلفلو ، گون پاپاق ، چلبیانلو ، حاجی علیلو ، قره چورلو ، کرداحمدلو ، طایفه تراکمه ، چاخرلو ، محمد خانلو

رهبري طايفه ارثي نيست و بر اساس ريش سفيدي، درايت و اعتبار افراد است. در حال حاظر ايلخان يا رهبري واحدي براي ايل وجود ندارد و تصميمات مربوط به وقت و مسير کوچ و مراتع از طريق مشورت و ارتباط بزرگان طايفه صورت مي‌‌گيرد.

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 15:42 ] [ جلال ]

ساری گلین از لحاظ لغوی تحت اللفظی در  ترکی آذربایجانی یعنی عروس زرد ( طلایی ) که در افسانه های آذربایجان اشاره به خورشید است. براساس افسانه،خورشید در سه هزارمین سال خلقت دزدیده میشود.تلاش برای آزادی خورشید و حسرت آن در موسیقی آذربایجانی ماتریالیزه شده است.

برای ساری گلین در آذربایجان رقص زیبایی وجود دارد که حرکات آن حس تمنا و خواستن را در انسان زنده میکند.دستها به سمت آسمان باز میشود و با ملودی نرم ۴/۳ حرکات پا و دست انجام میشود.

اما در موسیقی هم میتوان از ساری گلین رد و پایی پیدا کرد. آهنگ و موسیقی ساری گلین سالهای سال سینه به سینه به ما رسیده و ساری گلین از تصنیف های فولکولور آذربایجان محسوب می شود. خواننده های بسیاری این آهنگ و شعر را خوانده اند و به آن افتخار میکنند، از آن جمله میتوان به قدیر رستمف اشاره کرد.
همچنین حسین علیزاده نوازنده مشهور تار در آخرین آلبوم خود به نام به تماشای آبهای سفید(با نام انگلیسی Endless Vision) این قطعه را همراه با جیوان گاسپاریان اجرا کرده که در آن ایلقار مرادوف همراه با افسانه رسایی شعر آن را میخوانند. البته در ادامه قطعه جیوان گاسپاریان آن را به زبان ارمنی و سپس به زبان فارسی شعری با همین موسیقی خوانده میشود. توصیه میکنم حتما به ساری گلین در آلبوم حسین علیزاده گوش کنید.

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 15:13 ] [ جلال ]

ترجمه فارسی ساری گلین

سر گیسوها را نمی بافند
غنچه گل را نمی چینند
این چه حکمتی است
که تورا به من نمی دهند
*ای چوپان گوسفندها را در طول دره
باز گردان ای خورشید من
چه می شود روزی من صورت یارم را ببینم
چه کار کنم ساری گلین *
عاشقی را که از معشوقش جدا کنند
مثل این است که با شانه موها را از فرق باز کنند
من که نمی توانستم یک روز دوری یارم را تحمل کنم
سال ها از او دور ماندم
چه کار کنم ساری گلین

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 15:11 ] [ جلال ]

ساری گلین

ساچین اوجون هؤرمزلر؛

گولو سولو (قونچا) درمزلر

ساری گلین

بوسئودا نه سئودادیر ؟

سنی منه وئرمزلر

نئیلیم آمان ، آمان

ساری گلین

بو دره نین اوزونو،

چوبان قایتار قوزونو،

نة اوْلا بیر گون گؤرم

نازلی یاریمین اوزونو

نئیلیم آمان ، آمان

ساری گلین

عاشیق ائللر آیریسی،

شانا تئللر آیریسی،

آیریسی بیر گونونه دؤزمزدیم؛

اوْلدوم ایللر آیریسی

نئیلیم آمان ، آمان

ساری گلین

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 15:10 ] [ جلال ]
نیایش دکتر شریعتی
خدايا:
كافر كيست؟مسلمان كيست؟شيعه كيست؟سني كيست؟مرزهاي درست هركدام كدام است؟
من آرزو مي كنم كه روزي سطح شعور و شناخت مذهبي‌‌ در اين تنها كشور شيعه ي جهان به جايي برسد كه سخنگوي رسمي مذهب ما فاطمه را آنچنان كه سليمان كتاني-طبيب مسيحي- شناسانده است و علي را آنچنان كه دكتر جورج جرداق- طبيب مسيحي- توصيف مي كند و اهل بيت را آنچنان كه ماسينيون كاتوليك تحقيق كرده است و ابوذر غفاري را آنچنان كه جوده السحار نوشته است و حتي قرآن را آنچنان كه بلاشر- كشيش رسمي كليسا- ترجمه نموده است و پيغمبر ما را آنچنان كه ردنسن-محقق يهودي- مي بيند بفهمد و ملت شيعه و محبان اهل بيت و متوليان رسمي ((ولايت)) و مدعيان مذهب حقه جعفري روزي بتوانند به ترجمه ي آثار اين كفار رسمي توفيق يابند
و آنگاه اين ها حسين حامل پرچم سرخ تاريخ و وارث تنهاي آدم و مجسمه ي زنده ي جاودان اعجاز انسانيت را عاجز و نالان نشان مي دهند كه در لحظه ي مرگ از دژخيم به زاري و ترحم آب خوردن التماس مي كند! اين ها كه علي مظهر شرف انساني و رب النوع شهامت و حريت را كه زبانش در گفتن حق همچن شمشير در كوبيدن ناحق شهره ي تاريخ است، عنصرسست و جان ترس و شخصيت لرزاني معرفي مي كنند كه از ترس جان با رژيم ظلم بيعت مي كند و از ترس جان غاصب را خليفه ي رسمي پيامبر مي خواند و از ترس جان به ((امام كذاب)) اقتدا مي كند و از ترس جان عضو شوراي نامشروع مي شود و از ترس جان مقام امامت شيخ را كه همچون مقام نبوت پيغمبر به نصب الهي است به راي و شورا مي گذارد و از ترس جان ديگري را در مقامي كه خدا بايد معين كند به رسميت مي شناسد و حتي مظهر جوانمردي و سرخيل آزادگي و عظمت انساني از ترس جان به حرام زاده ي كافر غاصب و فاسدي دخترش را به زني مي دهد، كه انحراف جنسي هم دارد، كه غصب را او بنياد كرده است، كه غلامش همسر عزيز اورا كتك زده است، كه خودش خانه ي اورا به آتش كشيده است، كه در خانه اش را او به پهلوي فاطمه زده است، كه او پهلوي فاطمه را شكسته است، كه محسن شش ماهه را ضربه ي وحشي او موجب سقط شده است...
اين ها كه فاطمه را، زني كه به تصريح شخص پيغمبر:((يكي از چهار زن ممتاز تاريخ بشر است)) كه ((پيشواي همه ي زنان عالم است))، زني كه شخص پيغمبر(ص) دستش را به حرمت مي بوسد، زني كه همسر و همدل علي بزرگ است دختر پيغمبر بزرگ خداست، كه حسين را پرورده است و زينب را...زن نالان و گرياني نشان مي دهند كه فقط آه مي كشد و نفرين مي كند و ناله از درد پهلويش و شكايت از قطعه زميني كه دولت از او گرفته است!
اينان كه زينب را، زني كه وقتي حسين به سوي مرگ هجرت مي كند و انقلاب شگفت خويش را تصميم مي گيرد شويش را طلاق مي گويد! تا براي اسارت در راه جهاد آزاد باشد، او كه هر شهيدي از خاندانش بر خاك مي افتاد همچون بازي پريشان كه از خيمه بيرون مي پريد و شيون كنان بر سرش مي نشست و به درد مي ناليد و بر او مرثيه مي گفت، هنگامي كه دو فرزند خويش كه آنان را نيز به قربانگاه آورده بود به خاك افتادند باز همه ي چشم ها به خيمه ي زينب دوخته شد، اما خيمه اين بار ساكت ماند.حتي صداي پاي اشكي بر گونه اي برنخاست!زينب را در زنجير اسارت و در بازگشت از قتلگاه همه ي خاندانش، فريادهاي علي وارش بر سر شهرهاي دژخيمان و كاخ هاي جلادن هنوز در گوش تاريخ طنين افكن است و زمين را زير پاي ستمگران مي لرزاند، زني نوحه گر مي شناسانند بر مرگ برادر و ديگر هيچ! و اين ها كه پرچمدار انقلاب كربلا را كه از يادش حماسه مي جوشد و چهره اش مروت و مردانگي را تصوير مي كند، قهرمان پارتي هاي زنانه كرده اند و سمبل سفره هاي ابلهانه!
اين ها شيعه اند.شيعه ي علي!تنها پيروان اهل بيت، تنها ملتي كه حق را تشخيص داده اند و چهره ي پرشكوه علي را و عظمت هاي خاندان علي را كه همسايه ي سنت است و سرچشمه ي راستين و نخستين حقيقت يافته اند؟
و دكتر بنت الشاطي استاد دانشگاه و نويسنده ي توانايي كه قلمش و عمرش همه در خدمت زنان اهل بيت كه مي گفت:من در اين خانه زندگي مي كنم سني است؟
و بلاشر كه روحاني رسمي مسيحيت بود و چهل سال در تحقيق و ترجمه ي قرآن رنج برد و بر روي آيات كور شد، و ماسينيون كه دريايي از دانش بود و 27 سال تمام در زندگي سلمان، تخستين بنيانگذار تاريخ شيعه در ايران، غرق شد و تمام عمر را به تحقيق و جمع همه ي اطلاعات موجود در طول تاريخ و در همه ي اسناد و آثار و مآخذ عربي و فارسي و لاتين و تركي و حتي مغولي راجع به زندگي و شخصيت و تاثير شخصيت حضرت فاطمه پس از مرگش در تاريخ ملت ها پرداخت و هرگاه از فاطمه از عرفان اسلامي و از سلمان سخن مي گفت سراپا مشتعل مي شد كافر؟
خدايا:
به من بگو تو خود چگونه مي بيني؟چگونه قضاوت مي كني؟آيا عشق ورزيدن به اسم ها تشيع است؟ يا شناختن ((مسمي ها))؟ و بالاتر از اين - يا پيروي از ((رسم ها))؟
[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 15:7 ] [ جلال ]
رحیم موذن زاده اردبیلی اول مهرماه سال 1304 در اردبیل به ‌دنیا آمد.

اذان‌گویی و نوحه‌خوانی و منبری را از شیخ عبدالکریم به ارث برد و تا آخر عمر راه او را ادامه داد. خودش می‌گفت که اذان‌گویی در خانواده آنها، 150 سال قدمت دارد و نام فامیل آنها به‌همین دلیل موذن شده است؛ «زمانی که آن موقع‌ها در اردبیل شناسنامه می‌دادند، به تناسب شغل و حرفه، نام خانوادگی انتخاب می‌کردند. به پدربزرگم هم گفته بودند تو چه‌کاره‌ای؟ گفته بود موذن. گفته بودند نام خانوادگی شما موذن است».

 رحیم در کودکی به مکتب‌خانه می‌رود و تحت نظر میرزا عزیز، قرآن و دستگاه‌های موسیقی را فرا می‌گیرد. به گفته خودش: «‌در آن دوران ما عوض دبیرستان مکتب می‌رفتیم. همه هم متدین بودند. خانواده‌ها در دوره ما در ابتدای امر، بچه‌ها را با قرآن مانوس می‌کردند. ما هم پس از طی این مرحله، به مدرسه حاج ابراهیم آمدیم. طلبه بودیم به اصطلاح امروز ولی حین طلبگی، این اذان با ما همراه بود». پس از یادگیری اصول نوحه‌خوانی و اذان‌گویی، با همراهی پدر در مسجد اردبیل به این‌کار مشغول می‌شود و گاهی نیز برای خواندن یک نوحه‌ به شهرهای اطراف، خصوصا تالش می‌رود.

پسر به‌جای پدر

با سکونت پدر در تهران، رحیم موذن برای تحصیل حوزوی رهسپار قم می‌شود. حاج مهدی سراج - از دوستان رحیم - می‌‌گوید: «وقتی شیخ کریم به تهران می‌آید، رحیم را برای درس خواندن به قم می‌فرستد. صدای رحیم آن‌قدر خوب بوده که دیگر همیشه او برای مجالس، در قم می‌خوانده است. مداحان قم پیش شیخ کریم شکایت کرده بودند که با آمدن رحیم ما از کار افتاده‌ایم». رحیم درس خارج فقه می‌خواند و ظهرها در حرم حضرت معصومه اذان می‌گفت.

سال 1329 شیخ کریم فوت می‌کند و رحیم که فقط 25 سال سن دارد، به تهران می‌آید تا جای خالی پدر را در مسجد امام پرکند. خودش ماجرا را این‌گونه تعریف می‌کند: «مرحوم پدرم سال 1322 برای نخستین بار اذان را در رادیو گفت و همین روند تا 1326 که برنامه سحری را به صورت زنده اجرا می‌کرد، ادامه داشت. او در سال 1329 سکته کرد و من قبول کردم جای او اذان بگویم تا الان که با این سن و سال هنوز مشغولم و افتخار دارم که با گفتن آن یک اذان، برای اسلام و مملکتم کاری کرده‌ام. ما که نه ثروت داریم، نه مکنت و همین یک اذان برایمان بهترین خیر است».

در همین سال است که نام خانوادگی او نزد مردم از موذن به موذن‌زاده اردبیلی تغییر می‌کند. جعفر تعریف می‌کند که «وقتی شیخ کریم می‌میرد و پدرم به جایش اذان می‌گوید، مجریان رادیو ایران برای معرفی او به مردم، زاده اردبیلی را به فامیل پدرم اضافه می‌کنند تا به شنوندگان بگویند او پسر شیخ کریم است. سر همین موضوع، همه فکر کردند که نام‌خانوادگی پدر من موذن‌زاده اردبیلی است و همین نام هم تا آخر روی او ماند».

ملکه بخشش‌کن - همسر رحیم موذن‌زاده اردبیلی - تعریف می‌کند که حاج رحیم حدود سال1330 به اردبیل می‌آید و از او خواستگاری می‌کند؛ «4 ماه بود که پدرش فوت کرده بود. ما عروسی کردیم و آمدیم تهران. خانواده‌های ما با هم همسایه بودند و ساکن یک محله بودیم. به یکی از همسایه‌ها رشوه داده بود و گفته بود که این دختر  را برای من خواستگاری کن. من تا بعد از عقد ندیده بودمش. من را در آشپزخانه پدرم عقد کردند و بردند خانه او. آنجا برای اولین‌بار دیدمش. خودش می‌گفت قبلا یک‌بار من را دیده بوده. با عمه‌ام رفته بودم حمام. بعد که بیرون آمدیم، من پایم لیز خورد، زمین خوردم و آن موقع من را دیده بود».

حاج رحیم پس از ازدواج، دوباره به تهران بازمی‌گردد. همسر آن مرحوم ادامه می‌دهد: «15 روز بعد از عروسی آمدیم تهران. اول بازار تهران مستاجر بودیم و بعد رفتیم خیابان سینا یک خانه کوچک گرفتیم. بعد آنجا را هم فروختیم و آمدیم آریانا (مالک اشتر) زندگی کردیم. آنجا هم چند سالی بودیم و آخر سر آمدیم اینجا(مهرشهر کرج). به گفته حاج عسگر عاشقی، خانه حاج رحیم در مهرشهر کرج، کوچک بود و او همیشه به شوخی این خانه را زندان موسی بن‌جعفر می‌نامیده است. همسر موذن‌زاده هم این موضوع را تایید می‌کند: «2تا اتاق داشتیم و 6 تا بچه».

salimmoazenzade.mihanblog.com

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 14:16 ] [ جلال ]
نغمه های دلنشین اش بیش از 60 سال است که مصائب و مناقب خاندان نبوی را دراذهان مسلمانان به تصویر می کشد ولی هنوز هم از ارتعاش تارهای حنجره ی خستگی ناپذیراو اصوات سوزناک اعجاب انگیزی درعشق اهل بیت (ع) برمی خیزد.

سلیم مؤذن‌زادهٔ اردبیلی یکی از مداحان معروف ایرانی است که در سال 1315 خورشیدی در شهر اردبیل زاده شد. وی که بیش‌تر نوحه‌هایی را به زبان ترکی آذری سروده، به زبان‌های فارسی و عربی نیز تسلط داشت. پدرش شیخ عبدالکریم مؤذن‌زادهٔ اردبیلی نخستین مؤذن رادیوی ایران است و برادرش رحیم مؤذن‌زادهٔ اردبیلی نیز از مؤذنان معروف اسلامی است.

در اجرای برنامه ، هنگام رسیدن به نکته ای باریک و حساس از وقایع عاشورا ، ناخود آگاه صدایش را تا اوج می برد و درحالیکه دریک دست کاغذ پاره ای از اشعار مرثیه سرایان دارد با دستی دیگر بارها محکم بر سر و زانویش می زند و با کاهش ناگهانی تن نوایش حزن واندوه را بر مجلس حاکم می سازد.
پزشکان توصیه کردند که ازاوج و احساسی خوانی دراجرای برنامه پرهیز کند اما مگر می شود که درذکر مصیبت اهل بیت (ع) و به ویژه شهیدان واقعه ی عاشورا فقط دیگران را گریانده و خود اشک نریزد اینجاست که عبارت " آنچه از دل خیزد بردل نشیند "معنی می کند.
سلیم موذن زاده اردبیلی ، با سابقه ترین مداح درقید زندگانی ایران است که نوای توحیدی و روحبخش او بیش از شش دهه است که هنوز از حنجره ای استثنایی ، گوش و دل علاقه مندان را نوازش می دهد.
اعجاب و توانایی بی وصف دراجرای برنامه های گوناگون مداحی ، نوحه خوانی ، مولود خوانی ، اذان و قرائت قرآن مجید از دوران نوجوانی وی را درردیف یکی از مطرح ترین افراد جهان دراین رشته ها قرارداده است.
بطورمتوسط روزانه پنج ساعت از عمر خود را صرف مداحی کرده و بیش از دو هزارعنوان نوار کاست مربوط به برنامه های او از زمان پیدایش ضبط صوت تاکنون به زبان های عربی ، فارسی و ترکی موجود است.
فخرالذاکرین ، سلیم موذن زاده با معرفی خود به عنوان نوکر پیرآستان مقدس اهل بیت (ع) می گوید: حنجره ی من یک موهبت الهی است و وقف سید الشهدا (ع) می باشد واستفاده از آن درزمینه های غیرازاین صحیح نیست.
از زمان حاکمیت دین مبین اسلام افراد زیادی ازدیار اردبیل تاکنون به حرفه موذنی و مداحی پرداختند که تا قبل از5/1 قرن اخیراطلاعات کافی ازآنان دردست نمی باشد.
اما بطور مسلم صدای گیرا درخانواده ی موذن زاده اردبیلی موروثی بوده و همه فرزندان و نوادگان مرحوم شیخ فرج این موهبت الهی را ازاو به یادگار بردند.
شیخ فرج ، پدربزرگ سلیم موذن زاده اردبیلی ، قدیمی ترین موذن کشوراست که اطلاعات مختصری از وی موجود می باشد.
به گفته ی سال خوردگان ، صدای اذان وی را ساکنان روستاهای واقع درحاشیه سه فرسنگی شهراردبیل سحرگاهان از بام مسجد زینال در مرکز شهر می شنیده اند.
شیخ عبدالکریم ، فرزند شیخ فرج هم نخستین موذن درایران است که نوای اذان دلنشین او شهرت جهانی دارد.
او درسال 1273 شمسی در محله ی " تازه شهر" اردبیل دیده به جهان گشود و تا سال 1321شمسی نوای توحیدی اش از مناره ی مسجد میرزا علی اکبر این شهر به گوش می رسید.
نعیم ، سلیم ، رحیم و داود چهار فرزند او نیز از مداحان اهل بیت (ع) و موذن های مشهور جهان اسلام هستند که اکنون از میان آنان فقط سلیم درقید حیات بوده و به این حرفه مشغول است.
شادروان رحیم موذن زاده اردبیلی نیز که اذان بی مانند او در دستگاه بیات ترک درفهرست آثارمعنوی ایران به ثبت رسید چند سال قبل براثر بیماری دعوت حق را لبیک گفت.
استاد سلیم ، درباره ی پدرش می گوید : او در سال 1321 شمسی به قصد زیارت بارگاه ملکوتی امام رضا (ع) عازم مشهد مقدس می شود و در بین راه شبی را درمنزل یکی از دوستان خویش درتهران سپری می کند.
ازآنجایی که شیخ عبدالکریم عشق موذنی داشته سحرگاه به پشت بام منزل واقع درخیابان عین الدوله رفته و ندای توحیدی اذان را سر می دهد.
امام جماعت وقت مسجد سلطانی (امام فعلی ) صدای اذان او را از دور شنیده و قبل از ظهر سراغ او را از تمام خانه های اطراف می گیرد.
به او می گویند که شیخی از اردبیل آمده و درخانه ی "مطلب بلوری " میهمان است و با درخواست امام جماعت ، ظهر همان روز " شیخ عبدالکریم " در پشت بلندگوی مسجد قرار گرفته و نوای ملکوتی " اشهدان لااله الاالله " را به گوش مردم می رساند.
او پس از بازگشت از زیارت مشهد مقدس درتهران ماندگار شده و موذن مسجد سلطانی می شود بطوریکه تا سال 1329 خورشیدی که دارفانی را وداع گفت صدای اذان وی روزی سه بار از رادیو واقع درمیدان ارک تهران پخش می شده است.
سلیم ، صدای خوب درمداحی را از رشته های هنری ظریف توصیف می کند که ملاحت ، زیرو بم آهنگ ، ادای کلام و تحریرهای مناسب لازمه این هنراست.
وی که خود علاوه برحفظ روش های قدیمی ، سبک های جدیدی با اصالت فرهنگی را در نوحه خوانی و مداحی ابداع نموده ، می گوید : صدای من در برابر صدای پدرم مانند قطره ای است درمقابل دریا.
وی درباره بازگویی وقایع کربلا با صوت دلپذیر می گوید : انسان زیبایی را دوست دارد و بیان این وقایع با صوت دلنشین تاثیر به سزایی در به تصویرکشیدن رخدادها دارد.
به اعتقاد او سبک های سنتی درمداحی میراث های فرهنگی غنی از گذشتگان ما هستند که همه و به ویژه جوانان و نوجوانان وظیفه ی خطیری درحفظ این یادگارهای با ارزش دارند.

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 14:13 ] [ جلال ]
نام منزوی بر همگان آشناست، اشعار سوزناک، نوحه های دلنشین و توأم با حزن و اندوه این شاعر سینه به سینه در بین مردم انتقال می‌یابد. در آذربایجان نوحه خوان و مرثیه‌سرایی نیست که برای در دست گرفتن نبض مجلس از اشعار سوزناک منزوی استفاده نکند. منزوی شاعر زخمها و اندوه و غم است. تأثیر شعر او هم وسیع و هم عمیق است. قصاید طولانی منزوی نه اینکه شنونده را خسته نمی کند، حتی هر بیت آن ذهن خواننده و شنونده را به بیت بعدی جذب می کند. هر بیتش بجای خود شاه بیت است.

غیر از این دو شاعر بزرگ که نقطۀ آغاز شعر معاصر نوحه به شمار می روند و شعرای بعد از آنها همگی تحت تأثیر شعر و نوحه آنها هستند، شعرای دیگری نیز وجود دارند که به نوبۀ خود در گسترش و تعالی ادبیات نوحه آذربایجان نقش بسزائی داشته اند.

از آن جمله سعدی زمان، انور اردبیلی، بیضاء اردبیلی، مضطر، منعم، و معنوی، استاد کلامی زنجانی و شاهی اردبیلی می باشد که ما به خاطر عدم گنجایش این مقاله از ذکر مفصل زندگینامه و نمونه اشعار آنها صرفنظر می کنیم.


رحیم منزوی اردبیلی فرزند اسدالله در محله سیدآباد اردبیل در سال ۱۳۱۶ دیده به جهان گشود؛ وی یکی از شاعران نام‌آور عاشورایی است؛ از آثار وی می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد: نهضت حسینی، آمال منزوی، آثار منزوی، ایثار منزوی، صد سینه‌زن، صد قافیه، صد منظره، صد زمزمه.

در سحرگاه روز ۹ مرداد ۱۳۷۱در پی عارضه قلبی در تهران درگذشت و جنازه‌اش به اردبیل انتقال یافت و در قبرستان بهشت فاطمه به خاک سپرده شد.

محضر حقده بلادور باشه، باش و جان باجی
ایستیرم کئچم باشه، یئته پیمان باجی

در مورد شاعر دل‌سوخته اردبیل مرحوم رحیم منزوی و سبک نوحه وی حرف‌های زیادی می توان گفت که البته باید اهل خبره به این مورد بپردازند.

وی دارای سبک خاص ادبی بوده و در نوع خودش بهترین و فاخرترین آثار را آفریده است؛ معمولاً در سروده‌های ایشان کلمات فارسی و عربی نسبت به سایر نوحه‌ها کم‌تر است و شور و جوشش عشق را در سروده‌های ایشان به وضوح می‌توان دید.

وی در زمانی اشعار خود را سرودند که مداحی ترکی با حضور و پیدایش مداحان بزرگی چون حاج غلامرضا زنجانی ،حاج سلیم مؤذن زاده اردبیلی، حاج داود علیزاده، حاج جواد رسولی و حاج محمدباقر تمدن و ... به تمام لایه‌های اجتماع رسوخ کرده و گسترش فراوانی یافته است و درست چنین زمانی است که سروده‌های ناب و بی‌بدیل استاد با اجراهای بی نظیر مداحان بزرگ مخصوصاً استاد سلیم مؤذن زاده اردبیلی که با توانایی تمام و درست بر طبق دستگاه‌های موسیقی انجام می‌گرفت، مورد استقبال قرار می‌گیرد.

کاست اکبره باخ اکبره باخ? حاج غلامرضازنجانی وحاج سلیم که تماماً سروده‌های مرحوم منزوی بود، شاهکاری در ادبیات عاشورایی می‌باشد؛ شعری با قالب نو و خلاقیت تمام و اجرایی زیبا و تمام با خلاقیت استاد سلیم مؤذن زاده، و واقعاً می‌توان گفت که این اثر بی‌نظیر بوده و هست و باعث شروع سبک جدیدی در مرثیه‌سرایی و مداحی ترکی گردید.

در مورد شخصیت مرحوم منزوی نقل است که ایشان درباره مضامین و حتی کلماتی که در سروده‌هایش به کار می‌برد، بسیار حساس بود و اشعارش را در حال و هوای عاشورایی می‌سرود.

حتی می‌گویند که برای سرودن شعری در مورد حضرت رقیه(س) مسیری خاردار را که نسبتاً هم طولانی بود، چندین بار با پای برهنه دویده بود تا بتواند شعر سوختن خیام و فرار بچه‌ها به صحرا را بسراید....

روحش شاد و یادش گرامی

www.studiosoheil.com

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 13:37 ] [ جلال ]
آی باتدی صبح آچیلدی زینب نوایه گلدی
زهرا دئدی حسین وای عالم صدایه گلدی
چون ییخدیلار آتیندان سلطان تشنه کامی
دنیایه اولدی اعلان قتل الحسین پیامی
جناتیدن ائشیتدی پیغمبر گرامی
نعلین سیز عباسیز کرب و بلایه گلدی
پیمانه عالم اولدی چانانه وئردی چانین
شوق و شرافتیان طی ائتدی امتحانین

شمر دغا توکندی خاک منایه قانین
پوزدوتدی آسمانه حمد و ثنایه گلدی
خون خدا توکولدی گودال کربلایه
یئرلر تزلزل ائتدی دعسه دوشوب سمایه
کروبیان لاهوت آغلاشدی بو بلایه
یئل اسدی گون دوتولدی ظلمت فضایه گلدی
خون حسین بوغازدان جاری اولان زمانی
جبریل آپاردی عرشه بیر شیشه ده قانی
اول شیشه دن نمودار اولدی بلا نشانی
قوزاندی بوی ماتم اهل سمایه گلدی
نور حق اولدی لامع باشسیز قالان بدنده
راس حسین مظلوم سر نیزیه گئدنده
باد سیاه اسنده یئر زلزله ائدنده
سیندی نظام دنیا حد فنایه گلدی
نزدیکدی یئرندن چیخسون مدار دنیا
آل امیه ائتسون دستور شرعی ملغی
سرنیزه دن ائدنده نور حسین تجلی
دین محمد اوسته نورانی سایه گلدی
فرمان غارتیلن تللی آشوب عربلر
گوردی اوهایهویی اطفال زار و مظطر
قاچویلا خیمه گاهه بیردن اوچالدی سسلر
عمه آماندو لشگر خیمه سرایه گلدی
صحرانورد عربلر خرگاهی یاندیراندا
باشی آچوغ حرملر اوتدان چیخوب قاچاندا
قالخیب بحتر آتش گیزلندیلر دوماندا
توسدی اوجالدی قاره پرده هوایه گلدی
بیر خوردا قیز قاچیردی دوتموش آلوعباسین
مرد یهودی دوتدی خاموش ائدب لباسین
گتدی اله حسینون دلبندینون رضاسین
احسن او شیخه مشکل وقته هرایه گلدی
گرائتمه سئیدی زینب نسل حسینه امداد
اولموشدی اودایچینده سوزان امام سجاد
قیلدی رشادتیله اوتدان امامی آزاد
بیر تازه زندگانیق زین العباده گلدی
زهرا گزردی گوندوز اطراف ماجراده
تا کوفیه حسینون گئتدی باشی جداده
نعش حسینی آخشام باشسیز قویوب اراده
گون باتجاقین او خاتون مطبخ سرایه گلدی
حوران باغ جنت محزون گرفته سیما
حوا خدیجه خاتون مریم جناب سارا
آشفته مو سیه پوش دیللرده وای حسین وا
زهرایه همدم اولسون بزم عزایه گلدی
اللی اوچ ایل قاپونداوار حسین جان
نوحه یازیب غمونده اولموش مریض و نالان
دست مبارکونله دردینه ائیله درمان

امید صحت ایله باب شفایه گلدی


تاج الشعرا یحیوی



[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 12:15 ] [ جلال ]

حماسه سرای نامدار آذربایجان در تاریخ 27تیر ماه 1280 در اردبیل قدم به عرصه حیات گذاشت
وی یکی از بزرگترین شاعران عاشورایی معاصراست که علاوه برداشتن سبک خاص به لحاظ نوآوری وایجاد تحول بنیادین در سوگنامه پردازی ومرثیه سرایی ،سرآمد روزگاز وپایه گذار مکتب شعری ویژهای است در سن 13سالگی چشمه شعر در جانش جوشیدن گرفت وبا تخلص احقر سرودن آغازید حاصل 78سال عمر و65سال سابقه سخن پردازی وی 8جلد کتاب است که حاوی صدها قطعه اشعار فارسی وترکی آذری می باشد 1-بساط کربلا 2-اسرار عاشورا 3-پرچم عزا 4-آخرین آثار یحیوی 5-یادگار یحیوی 6-بهارستان یحیوی7-نگارستان یحیوی8-غزلیات وطنز

اغلب سروده های وی به زبان ترکی آذری بوده و در سروده های خود از قالب شعری حماسی استفاده نموده است.
اختراعات معانی در عرصه شعر عاشورایی ، استحکام کلام و تصویر سازی وقایع عاشورا از برجستگی آثار وی می باشد.
ابیات و سروده های پرسوز و گداز ترکی این شاعر بزرگ همواره در مداحی ها و نوحه خوانیهای مداحان و بلبلان آستان اهل بیت (ع) مورد استفاده قرار گرفته و جانهای شیفته اهل بیت را به وجد آورده و شور حسینی در قلوب مردم ولایت مدار استان اردبیل و مناطق آذری زبان کشور به وجود آورده است.
وی یکی از بزرگترین شاعران عاشورایی معاصر است که علاوه بر داشتن سبک خاص ، به لحاظ نوآوری و ایجاد تحول بنیادین ، در سوگنامه پردازی و مرثیه سرایی سرآمد روزگار و پایه گذار مکتب شعری ویژه ای است.

استاد یحیوی سندی از فرهنگ و تاریخ غنی این دیار است و ابیات پرسوز و گداز آن استاد و شاعر یگانه همیشه دلهای عاشق آذری زبانها را به شور حسینی پیوند زده است. 

 


 

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 12:11 ] [ جلال ]

بابافَرج ، از بزرگان صوفیه تبریز در قرن ششم . نام کامل او براساس نوشتة لوح قبرش که صاحبِ روضات الجنان ضبط کرده است « بن بدل بن فرجِ تبریزی » است . وفاتش در ۵۶۸ اتفاق افتاد و در گورستان گجیل شهر تبریز مدفون است (ابن کربلایی ، ج ۱، ص ۳۷۶ـ۳۷۸). به نوشتة ابن کربلایی (همانجا)، که مأخذ مهم احوال اوست ، قبراو در آن گورستان زیارتگاه صوفیان تبریز بوده و «زاویه »ای داشته است که در ۷۵۵ هجری تجدید عمارت شده بود و القاب او را بر آن مزار نوشته بودند. خاندان حافظ حسین کربلایی ، مؤلّف روضات الجنان از خادمان آن مزار بوده اند و بدین سبب به «بابافرجی » شهرت داشته اند. به جهت رؤیایی که یکی از مردم آذربایجان در مکّة معظمه دیده بوده «وقفة » روزهای شنبه بوده است ، یعنی صوفیان در این روز به زیارت مزار او می رفته اند. در آن کتاب سلسلة ارادت را به دو واسطه به جُنَیْد بغدادی می رساند و این نمی تواند درست باشد، زیرا جنید در ۲۹۷ یا ۲۹۸ وفات یافته و بنابراین میان او و در حدود ۲۷۰ سال فاصله بوده است .

بابافرج در آغاز حال در مقام «تَلْوین » بوده ، یعنی ظاهراً بر یک حال نمی مانده و گاهی جذبه و شیفتگی بر او غالب می شده است و از این رو به خانقاه داری و تربیت طالبان پروایی نداشته و گاهی در پشت حمام محلة گجیل به سر می برده است . به نوشتة ابن کربلایی (ص ۲۸۷ـ۲۸۸) امام مجدالدّین (یاعمدة الدّین ) ابو منصور محمدبن اسعد طوسی شافعی ، معروف به حَفَدَه عطاری (متوفی ۵۷۱)، دست ارادت به بابافرج داده بود. داستان آن چنین است که پنداشته اند امام حفده روزی در جامع بزرگ تبریز وعظ می گفت و بابافرج از غایت جذبه از گلخن حمام گجیل بیرون آمد و سروپا برهنه به مجلس وعظ امام حاضر شد. امام بی آنکه متوجه حضور او شود ناگهان از سخن گفتن بازماند و پس از آنکه بابا بیرون رفت باز توانست به سخن ادامه دهد. پس از تحقیق معلوم شد که آن درماندگی به جهت حضور بابافرج بوده است . پس به خدمت او رفت و از مریدان او گشت . شیخ محمود شبستری در سعادتنامه آورده است که روزی امام حفده از بابافرج پرسید: « مُحدَث است یا قدیم »؟ بابافرج در پاسخ گفت :

«که فرج تا که چشم بگشاده است نظرش بر جهان نیفتاده است

وصف چیزی چه بایدت پرسید که دل و دیده هرگز آن بندید؟»

امام چون این سخن بشنید، «مرد کار را بشناخت » و «تختة علم را در آب انداخت » (ص ۲۲۴).

به گفتة جامی در (ص ۴۲۰، در شرح حال شیخ نجم الدین کبری ) شیخ نجم الدین در تبریز به خدمت بابافرج رسید و در حین ملاقات عظمت و حالتی در بابافرج پدیدآمد و جامه ای که در تن او بود شکافته شد و پس از آنکه به حال خود بازگشت آن جامه را بر شیخ نجم الدین پوشاند. ابن کربلایی در ذیل این حکایت می گوید بالاپوش را بدین جهت فرجی می گویند که به بابافرج منسوب است . اما آنچه در مثنوی مولانا در وجه تسمیة فرجی آمده است اعم است ، زیرا مولانا می فرماید:

«صوفیی بدرید جبّه در حَرَج پیشش آمد بعد بدریدن فَرَج

کرد نام آن دریده فَرَجی این لقب شد فاش زان مرد نجی »

(ج ۳، ص ۲۴). پس فرجی ، به گفتة مولانا، اشاره به نام بابافرج نیست ، بلکه مشتق از کلمة «فَرَج » به معنی لُغَوی آن است . علاوه بر آن ، اگرچه نوعی از فرجی را (که ظاهراً از پشم زبر و خشن بوده است ) صوفیان می پوشیده اند انواعی دیگر هم از آن وجود داشته است که لباس خواص و اشراف بوده است (از جمله رجوع کنید به بیهقی ، ص ۴۷۴، دربارة خلعتهای خلیفه که برای مسعود فرستاده است ). ابن کربلایی گوید که بابافرج نه تنها «پیرنظر» شیخ نجم الدین بلکه «پیرتربیت » و «پیرخرقة » او نیز بوده است . «پیرنظر» آن است که چون نظر او بر مرید افتد در حال او تغییر دهد و «پیرتربیت » آن است که به مرید تعلیم دهد و او را راهنمایی کند (چنانکه بابافرج شیخ نجم الدین را از خواندن شرح السُنّة تألیف فَرّاء بَغَوی منع کرد و او را به مصر فرستاد) و «پیرخرقه » آن است که خرقه در مرید پوشاند و اینکه بابافرج جامة شکافتة خود را بر شیخ نجم الدین پوشانیده دلیل بر آن گرفته اند که او پیرخرقة او نیز بوده است . ابن کربلایی «تربیت یافتن » و خرقه گرفتن شیخ نجم الدین کبری را از مشایخ دیگری جز بابافرج منافیِ آن نظریه نمی داند، و در جواز «ارادت آوردن به چند کس » قولی از خواجه محمد پارسا نقل می کند.

شیخ شبستری (در سعادتنامه (ص ۱۹۸ـ۱۹۹) حکایت دیگری از بابافرج نقل کرده است . بابافرج معتقد بود که «بد» در جهان نیست . شخصی «کافری قَتّال » را دید و از «خیر» او از بابا پرسید. بابا گفت که در وجود او دو «خیر» نهان است ، یکی آنکه قاتل او «غازی » در راه دین است و دیگر آنکه مقتول او «شهید» است . البته چنانکه ابن کربلایی توضیح داده است ، مقصود بابا نفی شرّ به طور مطلق نبوده بلکه «شرّمطلق » را نفی کرده است ، چنانکه وجود آن «کافر قتّال » هم شر مطلق نبوده است . در روضات الجنان حکایاتی هست مبنی بر اینکه از بابافرج حتّی پس از مرگش هم کراماتی ظاهر می شده است .

منابع : ابن کربلائی ، روضات الجنان و جنات الجنان ، چاپ جعفر سلطان قرایی ، تهران ۱۳۴۴ـ۱۳۴۹ ش ؛ محمدبن حسین بیهقی ، بیهقی ، چاپ علی اکبر فیّاض ، مشهد ۱۳۵۶ ش ؛ عبدالرحمن بن احمد جامی ، نفحات الانس حضرات القدس ، چاپ مهدی توحیدی پور، ] تهران ۱۳۳۷ ش [ ؛ محمودبن عبدالکریم شبستری ، مجموعه آثار شیخ محمود شبستری ، چاپ صمد موّحد، تهران ۱۳۷۱ ش ؛ جلال الدین محمدبن محمدمولوی ، مثنوی معنوی ، چاپ رینولد ا.نیکلسون ، تهران ۱۳۶۳ ش .

با تشکر از سایت mandegar.tarikhema.ir

[ شنبه دهم تیر 1391 ] [ 12:0 ] [ جلال ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

چناق نام روستایی در منطقه خروسلو بیله سوار در استان اردبیل می باشد. اصالتاً اهل این روستا هستم. و این وبلاگ بیشتر به زبان و ادبیات ترکی و فارسی می پردازد.
امکانات وب